Eindexamen biologie havo 2000, tijdvak 2 (nieuwe stijl)

Noem de naam van het proces dat kan leiden tot uitsluitend jacobskruiskruidplanten met een hoog alkaloïdgehalte. afbeelding 1 De rupsen van de St. Jacobsvlinder (Tyria jacobaeae), de zogenoemde zebrarupsen, zijn niet gevoelig voor de alkaloïden in jacobskruiskruid (zie afbeelding 1). In een gebied waren op een bepaald moment bijna alle jacobskruiskruidplanten door zebrarupsen kaal gevreten. Er waren geen bloeiende planten meer aanwezig. Hier en daar stonden kleine groepjes planten die aan de vraat door zebrarupsen waren ontkomen. Deze planten zaten allemaal vol met bladluizen van de soort Aphis jacobaeae. Deze bladluizen leven van plantensappen. Ze staan onder bescherming van mieren die de bladluizen verdedigen tegen allerlei belagers. Ook zebrarupsen die door onderzoekers op de plant geplaatst werden, werden heftig aangevallen door de mieren als ze probeerden in de plant te klimmen. Planten zonder bladluizen worden niet of nauwelijks door mieren bezocht. De mieren leven van de suikers die de bladluizen afscheiden. bewerkt naar: Meijendel mededelingen afl. 27, mei 1994

Behoren Tyria jacobaeae en Aphis jacobaeae tot hetzelfde genus (geslacht)? En tot dezelfde soort? Leg de beide antwoorden uit. Om de relatie tussen het alkaloïdgehalte van jacobskruiskruid en de aanwezigheid van bladluizen en mieren na te gaan, werden in een ander gebied dertien bloeiende jacobskruiskruidplanten onderzocht met zeer veel bladluizen en mieren. De hoogte van iedere plant werd gemeten en er werden bladeren geoogst voor een bepaling van het alkaloïdgehalte.Ter vergelijking werd bij elk van deze dertien planten de dichtstbijzijnde plant zonder bladluizen en mieren gezocht. Ook van deze buurplanten werd de hoogte gemeten en werden bladeren geoogst. Er mag van worden uitgegaan dat mieren en bladluizen tussen de planten konden kiezen en dat zij op grond van voor hen aantrekkelijke factoren op een bepaalde plant zijn gaan zitten. De resultaten van de metingen van het alkaloïdgehalte en de hoogte van de planten staan in tabel 1. tabel 1 planten met bladluizen en met mieren gemiddeld alkaloïdgehalte 0,20 ± 0,02 (% van het drooggewicht) gemiddelde hoogte van 64,8 ± 1,5 de planten (cm)

Welke conclusie over de relatie tussen het alkaloïdgehalte van jacobskruiskruid en de aanwezigheid van bladluizen en mieren kun je uit de gegevens in tabel 1 trekken? Bij een tweede experiment werden tien paren planten gezocht. Elk paar bestond uit een plant met bladluizen en mieren én een plant zonder bladluizen en mieren. Op elke plant werd één zebrarups geplaatst. Na 15 minuten werd gecontroleerd of de rupsen nog aanwezig waren. De resultaten van dit experiment staan in tabel 2. tabel 2 planten met bladluizen en met mieren rups aanwezig 2 rups verdwenen 8 Op grond van deze gegevens werd de conclusie getrokken dat de mieren zebrarupsen van de planten verdrijven. Deze conclusie werd te snel getrokken. Er was geen controle- experiment gedaan.

Wat is nog meer nodig om het ontstaan van turgor bij een plantencel mogelijk te maken? A alleen de aanwezigheid van het celmembraan B alleen de aanwezigheid van de celwand C alleen de aanwezigheid van het celmembraan en de celwand D alleen de aanwezigheid van het celmembraan en de vacuole E alleen de aanwezigheid van de celwand en de vacuole

Welke verklaringen voor het feit dat een toename van fosfaat en van nitraat leidt tot een algenplaag, is juist? A Algen hebben een breed tolerantiegebied voor fosfaat en nitraat. B Algen zijn de enige organismen die fosfaat en nitraat kunnen opnemen. C Door fosfaat en nitraat worden de natuurlijke vijanden van de algen gedood. D Fosfaat en nitraat vormen in onvervuild water beperkende factoren voor de algengroei. Een grote hoeveelheid organisch afval, bijvoorbeeld van afgestorven algen, leidt tot een sterke daling van het zuurstofgehalte van het water.

Op welk moment of op welke momenten tijdens de meiose kan dat leiden tot een eicel waaruit, na bevruchting met een normale spermacel, een kind met het syndroom van Turner ontstaat? A alleen tijdens meiose I B alleen tijdens meiose II C zowel tijdens meiose I als meiose II Doordat de eierstokken niet ontwikkeld zijn, is de hormonenhuishouding bij vrouwen met het syndroom van Turner afwijkend van die bij vrouwen zonder dit syndroom. De concentratie oestradiol bij vrouwen met het syndroom van Turner is vergeleken met die bij vrouwen met een normaal aantal chromosomen per lichaamscel.

Uit welke typen organismen bestaat de levende biomassa in de bovenste bodemlaag van het geïnundeerde bollenveld? A alleen uit consumenten B alleen uit producenten C alleen uit reducenten D uit consumenten en producenten E uit consumenten en reducenten Drassig weiland is de normale leefomgeving voor vogels zoals de kemphaan, de slobeend, de watersnip, de kievit en de grutto. Kemphaan, slobeend en watersnip zijn kritische soorten. Daarmee wordt bedoeld dat zij bij ontwatering van het weiland sneller in de problemen raken dan grutto of kievit.

Welk woord is bij 1 weggelaten? En bij 2? Vier beweringen over snelle en langzame spiervezels zijn: 1 De snelle spiervezels verkrijgen tijdens de sprint voornamelijk energie uit aërobe dissimilatie. 2 De snelle spiervezels verkrijgen tijdens de sprint voornamelijk energie uit anaërobe dissimilatie. 3 De langzame spiervezels verkrijgen tijdens een duurloop voornamelijk energie uit aërobe dissimilatie. 4 De langzame spiervezels verkrijgen tijdens een duurloop voornamelijk energie uit anaërobe dissimilatie.

Welk effect heeft één van de stoffen uit het speeksel van het edelhert op grond van bovenstaande informatie in ieder geval? Noem het deel van de tekst waaruit dat blijkt. Het terugbrengen van het voedsel van de pens naar de bek berust op een reflex. Bij deze reflex zijn onder andere de volgende vijf lichaamsdelen betrokken: 1 motorische zenuwcellen; 2 schakelcellen; 3 sensorische zenuwcellen; 4 spieren in de penswand; 5 zintuigen in de penswand.

Edelherten leven in roedels. Een roedel bestaat uit herten van verschillende leeftijden. Een oud en ervaren vrouwtjeshert, de leidhinde, heeft de leiding over de roedel. Edelherten leren verstoringen te vermijden. Nadat in het verleden een paar keer op de leidhinde geschoten is, vlucht ze als ze de aanwezigheid van mensen bespeurt en de roedel volgt haar dan. Na verloop van tijd vermijden alle herten in de roedel deze verstoringen.

Op welk type leerproces berust het vluchtgedrag van de leidhinde? En op welk dat van de andere herten? A bij de leidhinde op conditionering, bij de andere herten op gewenning B bij de leidhinde op conditionering, bij de andere herten op imitatie C bij de leidhinde op gewenning, bij de andere herten op imitatie D zowel bij de leidhinde als bij de andere herten op gewenning Zonder predatoren op de Veluwe moet er wel op edelherten gejaagd worden, anders neemt hun aantal te sterk toe. Jagers beweren de natuurlijke selectie een handje te helpen door te jagen. Bij het jagen wordt vaak geselecteerd op het gewei. Op dieren met symmetrische, grote geweien wordt niet geschoten.Van de Veen had kritiek op die wijze van selectie.

Leg uit dat de aanwezigheid van meer soorten grote grazers kan leiden tot een groter aantal plantensoorten in de vegetatie. Naast de ’stroming Van de Veen’ die, na het uitzetten van wolven, de natuur zijn gang wil laten gaan (natuurontwikkeling), is er een andere stroming die natuurbehoud propageert. Deze stroming wil vooral bestaande, waardevolle natuurgebieden behouden. Dat betekent vaak dat er door de mens moet worden ingegrepen.Als bijvoorbeeld een bepaald heideterrein op de Veluwe behouden moet blijven, moeten er beheermaatregelen genomen worden: begrazing door schapen of afplaggen.Als dat niet gebeurt, verandert het heideveld in loofbos. Stel dat jij in een beleidscommissie voor de Veluwe zit. Je hebt dan te maken met de discussie over natuurontwikkeling of natuurbehoud voor dit gebied. Argumenten die door de verschillende leden in de beleidscommissie genoemd worden, zijn: 1 In een climaxstadium is er een grotere diversiteit. 2 Het voorkomt het uitsterven van bepaalde soorten in Nederland. 3 Er vindt successie plaats. 4 Bijzondere ecosystemen blijven zo bestaan.

Leg uit wat het effect van een sterke zoutopname (door voedsel met veel zout) is op de hoeveelheid gevormde urine. Gebruik in de uitleg gegevens uit het schema van afbeelding 5. Laat zien dat je hierbij te maken hebt met een homeostatisch regelmechanisme. ADH werkt in op cellen die dit hormoon kunnen herkennen met behulp van zogenoemde ADH-receptoren.

Waar bevinden zich deze ADH-receptoren voornamelijk? A op het celmembraan van cellen in de wand van de nierader B op het celmembraan van cellen in de wand van de nierkanaaltjes C op het celmembraan van cellen in de wand van de nierkapsels D op het celmembraan van cellen in de wand van de nierslagader Het hormoon ADH wordt gemaakt in de hypothalamus en aan het bloed afgegeven in de hypofyse.

Geef twee ecologische argumenten tegen het kappen en afbranden van regenwoud. Voorbeelden van producten, die de zakenman op de markt brengt, zijn olie en geurige stoffen van de copaïbaboom. De olie werkt als geneeskrachtige balsem. De geurstoffen worden gebruikt als grondstof voor reukwater zoals ’Water voor de Hartstocht’ en ’Loop me achterna’. Planten maken dergelijke stoffen uit door henzelf gevormde glucose.

Leg uit hoe je met behulp van veredeling, dus zonder gebruik te maken van genetische modificatie, copaïbaplanten kunt verkrijgen die meer oliën en geurige stoffen produceren. In drie verschillende gebieden in het Noordoosten van Brazilië werd onderzoek verricht naar de gemiddelde lichaamslengte van bevolkingsgroepen in deze gebieden. In een van de drie gebieden waren de bewoners aanzienlijk kleiner dan in de andere twee gebieden. De drie gebieden waren: de kuststrook, het droge binnenland en een tussenstrook. De populaties van de gebieden zijn nauw verwant en de leden hebben overwegend dezelfde lichaamskenmerken. Men vermoedt daarom dat voedsel de voornaamste oorzaak is van dit verschil in lichaamslengte. Aan de kust eten de bewoners voornamelijk vis. In de tussenstrook bestaat het voedsel voornamelijk uit meel van de cassaveknol. Het binnenland is een typisch veeteeltgebied waar vooral vlees, melk en kaas worden geproduceerd en gegeten.

Leg uit hoe de bodemerosie er oorzaak van is dat het water van het meer troebel blijft. Haplochrominen zijn vaak „muilbroeders”: het vrouwtje neemt de eieren na bevruchting in de bek. Daar ontwikkelen de eieren zich. Niet-muilbroeders kennen deze vorm van broedzorg niet. Zij produceren veel meer eieren dan even grote haplochrominen.

Leg uit dat het functioneel is dat niet-muilbroeders veel meer eieren produceren. De soorten haplochrominen die gevonden zijn, blijken te verschillen in bijvoorbeeld kleur, bouw van de bek en de diepte in het water waarop ze voorkomen. Uit onderzoek is gebleken dat het grote aantal soorten haplochrominen in ruim 12.000 jaar uit één soort voorouder is ontstaan. Vaak ontstaat een verscheidenheid aan soorten mede door isolatie. Bij isolatie is er geen contact meer (mogelijk) tussen soortgenoten in een bepaald gebied.

Welk van deze factoren speelt of welke spelen een rol bij soortvorming? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 Wit licht bestaat uit een mengsel van lichtstralen met verschillende golflengten. Zie afbeelding 6. afbeelding 6 golflengte (nm) 750 700 650 600 575 550 525 500 475 450 400 kleur rood oranje oranje geel geel groen blauw blauw blauw violet rood bandbreedte (nm)

In helder water wordt rood licht al op geringe diepte geabsorbeerd. In troebel water worden violet en blauw licht weggefilterd. Bij Haplochromis nyererei onderscheidt men twee typen die uiterlijk vooral verschillen in kleur: rood en blauw. Daarnaast komen vissen met minder felle kleuren voor. Deze kleuren spelen een belangrijke rol bij de partnerkeuze. Seehausen onderzocht op verschillende plaatsen (P, Q, R) waar Haplochromis nyererei in het meer voorkomt, de verscheidenheid in kleurenpatroon. Hij mat daartoe de golflengte van het licht dat op die plaats doordrong. Het verschil tussen de langste en de kortste gemeten golflengte noemde hij de bandbreedte. Zijn gegevens zijn weergegeven in tabel 3. tabel 3 bandbreedte (in nm) percentage felgekleurde vissen (blauw of rood) > 320 nm (P) 100% tussen 190 en 320 nm (Q) 60% < 190 nm (R) 12%

Geef het verband dat je uit de tabel kunt aflezen tussen de bandbreedte en de kleur van de vissen. Geef een verklaring voor het waargenomen verband. Bij Haplochromis nyererei kiest het vrouwtje een partner. Zij reageert op de balts van het mannetje dat feller rood of blauw gekleurd is dan andere mannetjes. Seehausen deed een experiment over de partnerkeus waarvan de opzet is gegeven in tabel 4. Hij gebruikte in zijn experiment rode en blauwe vrouwtjes. In geel licht zien de vissen geen verschil tussen rood en blauw. tabel 4 Bak 1 Bak 2 mannetje blauw en mannetje blauw en mannetje blauw en mannetje blauw en mannetje rood mannetje rood + + vrouwtje blauw vrouwtje blauw wit licht licht van één kleur wit licht (geel) Door deze onderzoeksopzet probeerde Seehausen antwoord te krijgen op bepaalde vragen. Hieronder is een aantal onderzoeksvragen geformuleerd. 1 Is er verschil in partnerkeus tussen rode en blauwe vrouwtjes? 2 Hoe erven de rode en de blauwe kleur bij Haplochromis nyererei over? 3 Speelt het zien van de kleur van de mannetjes een rol bij de partnerkeus door de vrouwtjes? 4 Heeft de kleur van het licht invloed op het aantal nakomelingen van Haplochromis nyererei.