bij dit examen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
opgave 1Brandend maagzuur
Sommige mensen hebben last van brandend maagzuur. Brandend maagzuur ontstaatdoordat te veel maagzuur wordt geproduceerd, dat ook in de slokdarm terecht kan
komen. Typische symptomen hiervan zijn:
– maagpijn en/of maagkrampen;
– een brandend gevoel in de maagstreek en/of achter het borstbeen;
– zure oprispingen.
Maagzuur stimuleert de vertering van bepaalde voedselbestanddelen en maagzuur doodt
bacteriën. Normaal gesproken veroorzaakt dit zuur geen problemen.
naar folder: Zantac 75, tegen zuurbranden en zure oprispingen
12p
Leg uit waardoor het zuur in de maag vertering bevordert.
Leg uit waardoor het zuur in de maag vertering bevordert.22p
Waar komt het zuur vandaan dat in de maag een rol speelt bij de vertering?
Het ontstaat in de maagholte bij de vertering van vetten tot glycerol en vetzuren.
Het wordt gemaakt door de alvleesklier en komt via een afvoerbuis in de maagholte.
Het wordt gemaakt door de lever en komt via een afvoerbuis in de maagholte.
Het wordt gemaakt door maagwandkliertjes en komt via afvoerbuisjes in de maagholte.
Waar komt het zuur vandaan dat in de maag een rol speelt bij de vertering? Het ontstaat in de maagholte bij de vertering van vetten tot glycerol en vetzuren. Het wordt gemaakt door de alvleesklier en komt via een afvoerbuis in de maagholte. Het wordt gemaakt door de lever en komt via een afvoerbuis in de maagholte. Het wordt gemaakt door maagwandkliertjes en komt via afvoerbuisjes in de maagholte.opgave 2Dierproeven
Bij dieren komt genetische modificatie in twee vormen voor. Het meest bekend zijn detransgene dieren. Bij deze dieren is één gen van een andere soort ingebracht. Hiervoor
spuit de onderzoeker met een naald een gen rechtstreeks in de celkern van een
bevruchte eicel.
Daarnaast is het ook mogelijk om in een celkern van een bevruchte eicel een eigen gen
van een dier uit te schakelen. Men spreekt dan van een knock-out gen.
Proefdieren met een knock-out gen en transgene proefdieren vormen een belangrijke
schakel in biomedisch onderzoek. Onderzoekers moeten voor dierproeven toestemming
vragen bij de overheid, die voor de beoordeling drie onafhankelijke commissies heeft
ingesteld. Elk onderzoek moet voldoen aan de wettelijke kaders van de Gezondheids- en
Welzijnswet voor Dieren, de Wet Milieugevaarlijke stoffen en de Wet op de Dierproeven.
Bij deze wetten geldt het ’nee-tenzij-principe’: er wordt pas toestemming verleend als aan
een aantal criteria voldaan is.
bron: A. Cornelissen, Genetische modificatie van dieren, ook in Nederland!, Natuur en
Techniek, jan ’97, p. 89-94
32p
- Leg uit waarom voor genetische modificatie een bevruchte eicel gebruikt wordt en
- Leg uit waarom voor genetische modificatie een bevruchte eicel gebruikt wordt en- leg uit waarom niet een cel uit een later stadium in de embryonale ontwikkeling gebruikt wordt.
Om conclusies te trekken over de werking van een ingebracht gen dat niet voorkomt bij de
betreffende soort, is een controlegroep nodig.
41p
- Is een dier met een knock-out gen geschikt als controlegroep bij een experiment met
- Is een dier met een knock-out gen geschikt als controlegroep bij een experiment mettransgene dieren?
- Leg je antwoord uit.
51p
Noem een criterium, dat naar jouw mening in de wet op de Dierproeven opgenomen zou
Het gebruik van verschillende soorten proefdieren voor medisch onderzoek
Noem een criterium, dat naar jouw mening in de wet op de Dierproeven opgenomen zoumoeten zijn, en niet in de andere in tekst 2 genoemde wetten, om de dierproeven te
verbieden.
Het gebruik van verschillende soorten proefdieren voor medisch onderzoekDiersoort Vaccins of andere biologische producten Genees- middelen Kanker Andere ziekten Andere weten- schap- pelijke vraag Overige toepas- singen Totaal Muizen 65.167 42.623 91.408 51.096 35.915 19.703 305.912 Ratten 7.085 129.823 14.306 52.579 35.751 16.300 255.844 Andere knaagdieren 12.151 5.594 991 6.330 1.732 4.465 31.263 Apen 348 27 24 39 72 31 541 Honden 247 415 25 434 77 357 1.555 Katten 157 10 141 87 20 415 Grote landbouw huisdieren 9.408 601 54 2.815 2.354 2.650 17.882 Vogels 57.748 1.122 8.023 10.197 35.211 112.301 Andere 175 147 3.677 19.139 22.037 45.175 Totaal 1994 152.486 180.362 106.808 125.134 105.324 100.774 770.888 Totaal 1993 780.703 Totaal 1992 797.400 Totaal 1991 876.058
bron: A. Cornelissen, Genetische modificatie van dieren, ook in Nederland!, Natuur en
Techniek, jan ’97, p. 87-94
In tabel 1 wordt een onderscheid gemaakt tussen vaccins (kolom 2) en geneesmiddelen
(kolom 3).
61p
Wat is, gelet op de taak van deze middelen in het lichaam van de mens, het verschil tussen
Wat is, gelet op de taak van deze middelen in het lichaam van de mens, het verschil tussenvaccins enerzijds en geneesmiddelen anderzijds?
Voor dierproeven in de medische sector worden voornamelijk zoogdieren gebruikt.
71p
Geef hiervoor een verklaring.
Geef hiervoor een verklaring.Voor een presentatie wil je de gegevens uit de tabel zo ordenen dat de ontwikkeling in het
gebruik van het totale aantal proefdieren in de loop van de jaren 1991 tot en met 1994 direct
te zien is.
In de bijlage is een stuk millimeterpapier afgedrukt.
82p
Teken daarin een assenstelsel van 8 bij 8 centimeter en maak hierin een staafdiagram van dit
Teken daarin een assenstelsel van 8 bij 8 centimeter en maak hierin een staafdiagram van ditgebruik aan proefdieren waarbij je op de Y-as uitsluitend het bereik van 760.000 – 900.000
uitzet.
Tijdens de presentatie geef je aan in een toelichting bij het diagram dat er elk jaar evenveel
biomedisch onderzoek is geweest, terwijl het aantal dierproeven is afgenomen. Een van de
toehoorders vraagt hoe dat kan. Jij antwoordt dat de druk van de publieke opinie op
dierproeven de onderzoekers er toe brengt om het aantal dierproeven te verminderen.
91p
Geef een mogelijkheid voor wetenschappers om bij evenveel biomedisch onderzoek het
Geef een mogelijkheid voor wetenschappers om bij evenveel biomedisch onderzoek hetaantal proefdieren toch te verminderen.
opgave 3Seksualiteit en seksueel overdraagbare aandoeningen
In de onderstaande tabellen 2 en 3 staan gegevens over Seksueel Overdraagbare
Aandoeningen (SOA) en seksualiteit bij jongeren.
De SOA top 9
bron: Lesbrief ’Ik vrij veilig ook op vakantie’, Stichting SOA-bestrijding, mei 1996
Risico-inschatting door jongens (n = 215) van de kans op een SOA bijgeslachtsgemeenschap zonder condoomgebruik
bron: Condoomschroom, P. Vennix, P. Curfs en E. Ketting, 1993
Uit de gegevens in tabel 3 blijkt dat 28% van de jongens denkt dat bij pilgebruik de kans
om een SOA te krijgen niet zo groot is.
102p
– Leg uit waarom de redenering van deze jongens onjuist is.
– Leg uit waarom de redenering van deze jongens onjuist is.– Leg uit dat een condoom de kans op een SOA wel verkleint.
In sommige gevallen kan ongewenste kinderloosheid opgeheven worden door kunstmatige
inseminatie en/of door in-vitrofertilisatie (IVF). Bij kunstmatige inseminatie kan het zaad
van de eigen partner gebruikt worden (KI-E) of het zaad van een (anonieme) donor (KI-D).
Als gevolg van een Chlamydia-infectie zijn bij een vrouw de eileiders verstopt geraakt. Zij
kan daardoor langs natuurlijke weg niet zwanger worden. Zij en haar partner willen toch
graag kinderen.
112p
Welke methode komt of welke methoden komen in aanmerking om deze ongewenste
alleen IVF
alleen KI-D
alleen KI-E
zowel KI-D als IVF
zowel KI-E als IVF
zowel KI-D als KI-E als IVF
Welke methode komt of welke methoden komen in aanmerking om deze ongewenstekinderloosheid op te heffen?
alleen IVF alleen KI-D alleen KI-E zowel KI-D als IVF zowel KI-E als IVF zowel KI-D als KI-E als IVFopgave 4Diabetes
Bij iemand met een bepaalde vorm van diabetes (suikerziekte) maakt de alvleesklier te
weinig insuline. Tot in de jaren ’70 werden patiënten onderworpen aan een
glucosebelastingtest. Bij een glucosebelastingtest krijgt een nuchtere persoon op
verschillende tijdstippen glucose toegediend. Vervolgens wordt het verloop van het
glucosegehalte in zijn bloed bepaald.
Een persoon die geen diabetes heeft, krijgt op tijdstip nul een glas water waarin 50 gram
glucose is opgelost te drinken.
afbeelding1
bron: ’Physiologie des Menschen’, Max Schneider, 366-371; Springer Verlag, 1966
In het diagram in afbeelding 1 is in een grafiek het verloop van het glucosegehalte van zijn
bloed te zien. In hetzelfde diagram is in een grafiek het verloop te zien van het
glucosegehalte van het bloed van iemand met diabetes na toediening van slechts 20 gram
opgeloste glucose. Het diagram staat ook op de bijlage.
Op tijdstip P wordt aan de diabetespatiënt nog eens 20 gram opgeloste glucose toegediend
en aan de gezonde persoon 50 gram opgeloste glucose.
122p
Schets in het diagram op de bijlage een mogelijk verder verloop van de twee grafieken
Schets in het diagram op de bijlage een mogelijk verder verloop van de twee grafiekenvanaf tijdstip P tot 3 uur.
opgave 5Korstmossen
Op bomen, stenen en op droge zandgrond groeien korstmossen. Vroeger kregen ze die naam omdat ze op mossen lijken en men ze toen nog niet microscopisch onderzocht had. Later bleken korstmossen geen mossen te zijn. Ze bestaan uit wieren en schimmels. In afbeelding 2(A) zijn drie verschillende korstmossen getekend. In afbeelding 2(B) is een doorsnede van een korstmos weergegeven. afbeelding 2 bron afbeelding A: E. Strassburger 1978, p. 637. Afbeelding B: N.A. Campbell 1999, p. 584 De wieren bevinden zich in het korstmos aan de bovenzijde.
Hieronder, in afbeelding 3, staan drie diagrammen over veranderingen die zich in een korstmos op een bepaalde plaats kunnen afspelen. afbeelding 3 bron: Biologie/Geologie première, S. Hatier In de grafieken van afbeelding 3 zijn zes perioden te onderscheiden; Periode 1: 20.00–24.00 uur Periode 2: 24.00– 5.00 uur Periode 3: 5.00– 6.00 uur Periode 4: 6.00– 9.00 uur Periode 5: 9.00–19.00 uur Periode 6: 19.00–20.00 uur
opgave 6Cholesterol
De lever maakt per etmaal ongeveer 1 gram cholesterol. Daarnaast wordt cholesterol opgenomen met het voedsel. Cholesterol is een vetachtige stof die een belangrijke rol speelt bij de opbouw van celmembranen en die dient als grondstof voor de productie van bepaalde hormonen. Onder normale omstandigheden bestaat er een evenwicht tussen de hoeveelheden vet en cholesterol die door de lever wordt opgenomen en die wordt afgegeven aan het bloed. Het hormoon insuline heeft invloed op dit evenwicht. Het evenwicht kan verstoord raken, bijvoorbeeld wanneer de voeding een te grote hoeveelheid verzadigde vetten bevat, of wanneer iemand een aandoening heeft, zoals suikerziekte. Cholesterol wordt in het bloed getransporteerd, gebonden in LDL of in HDL. Het LDL- cholesterol kan zich in de wand van bloedvaten ophopen en heet daarom ook wel het ’slechte’ cholesterol. HDL kan cholesterol uit de vaatwand opnemen en naar de lever terug vervoeren. HDL-cholesterol heet het ’goede’ cholesterol. In het lichaam wordt hemoglobine van ’versleten’ rode bloedcellen afgebroken. Uit het niet-eiwitdeel van hemoglobine wordt ijzer onttrokken; wat overblijft wordt bilirubine, een geelbruine stof die in de lever verder wordt verwerkt. Het eiwitdeel kan door de lever worden afgebroken tot ureum.
Langs welke weg verlaten de afbraakproducten van hemoglobine het lichaam? A bilirubine voornamelijk via de darm en ureum via de nieren B bilirubine voornamelijk via de nieren en ureum via de darm C zowel bilirubine als ureum alleen via de darm D zowel bilirubine als ureum alleen via de nieren Naast de productie van cholesterol, de verwerking van bilirubine en de vorming van ureum heeft de lever nog een aantal andere functies.
In sommige families komt een verhoogd cholesterolgehalte meer voor dan in andere families. Soms is dit het gevolg van een afwijkende erfelijke factor. Eén van die erfelijke afwijkingen is familiaire hypercholesterolemie (FH). Mensen met FH hebben een te hoog gehalte aan LDL-cholesterol. Er zijn in Nederland tussen de 30.000 en 40.000 mensen die lijden aan deze aandoening. FH is het gevolg van een mutatie in het gen dat codeert voor de LDL-receptor. Receptoren zijn bestanddelen van celmembranen die specifiek bepaalde stoffen kunnen binden. In afbeelding 4 is schematisch de bouw afbeelding 4 van de LDL-receptor met daarnaast het daarvoor coderende gen getekend.
Tot welke categorie van stoffen behoort de getekende LDL-receptor? A tot de eiwitten B tot de koolhydraten C tot de ribonucleïnezuren D tot de vetten Mensen met een verhoogd cholesterolgehalte wordt geadviseerd om hun eet- en leefgewoonten aan te passen: minder cholesterolbevattende voedingmiddelen eten, voedingsmiddelen gebruiken die cholesterolverlagend zijn (voedingsmiddelen met meervoudig onverzadigde vetzuren), meer bewegen en niet roken. Tabel 4 is een deel van de Nederlandse Voedingsmiddelentabel. tabel 4
opgave 7Is de mens een wateraap?
Apen lopen voornamelijk op vier poten. Mensen lopen op twee benen: zij lopen rechtop.
Dat rechtop lopen is lang geleden ontstaan. Volgens veel biologen ontstond het rechtop
lopen op de savanne, maar volgens Elaine Morgan ontstond dat in het water: de wateraap-
theorie. Die theorie gaat ervan uit dat vroege mensachtigen circa 7 miljoen jaar geleden een
periode in het water hebben doorgebracht en daar de rechtopgaande houding ontwikkelden.
Pas daarna zouden zij zich over de savanne verspreid hebben. Morgan wijst, om haar idee
kracht bij te zetten, op bepaalde nadelen van het rechtop lopen, die op het land wel en in het
water niet of in mindere mate optreden.
Zo zitten de billen bij de mens lager dan het hart. Bij apen steken ze gewoonlijk boven het
In de aders in de wand van de endeldarm komen geen kleppen voor. Daardoor kunnen
aambeien ontstaan. Aambeien zijn spataders rond de anus. Bij sommige mensen komen
spataders in de benen voor.
241p
Leg met behulp van deze gegevens uit dat bij de mens gemakkelijker rond de anus aambeien
Leg met behulp van deze gegevens uit dat bij de mens gemakkelijker rond de anus aambeienkunnen ontstaan dan bij apen.
Het energiegebruik van chimpansees verschilt, afhankelijk van hun houding. Het
energieverbruik van een rechtopstaande chimpansee wordt vergeleken met dat van een
chimpansee die op vier poten staat.
251p
– Welke van beide heeft het hoogste energieverbruik?
– Welke van beide heeft het hoogste energieverbruik?– Leg je antwoord uit.
Alle landzoogdieren hebben het verschijnsel van tranen als reactie op kou of irritatie van de
ogen. Vergeleken met alle landzoogdiersoorten is de mens de enige soort die echt kan
huilen: tranen die onmiddellijk na een moment van grote vreugde of intens verdriet ’over de
wangen biggelen’. Wanneer bepaalde zenuwen (de nervus trigeminus), die van de hersenen
naar de traanklieren lopen, worden geblokkeerd, stopt het verschijnsel van tranen als reactie
op kou of irritatie, terwijl het echte huilen kan blijven doorgaan.
Een leerling trekt uit bovenstaande informatie de conclusie dat het echte huilen niet door
het zenuwstelsel, maar door hormonen wordt geregeld.
261p
– Is dat op grond van bovenstaande informatie een juiste conclusie?
– Is dat op grond van bovenstaande informatie een juiste conclusie?– Leg je antwoord uit.
Volgens Elaine Morgan zijn ’echte tranen’ hypotonisch ten opzichte van de bloedvloeistof:
het traanvocht heeft een lagere concentratie aan opgeloste deeltjes (een lagere osmotische
waarde) dan de bloedvloeistof.
Om te testen of dit waar is, brengt een leerling een druppel bloed en een traan op een
voorwerpglaasje met elkaar in contact.
272p
Wat neemt hij onder de microscoop waar als Elaine Morgan gelijk heeft?
De rode bloedcellen blijven even groot.
De rode bloedcellen krimpen.
De rode bloedcellen zwellen.
Wat neemt hij onder de microscoop waar als Elaine Morgan gelijk heeft? De rode bloedcellen blijven even groot. De rode bloedcellen krimpen. De rode bloedcellen zwellen.Hieronder staat in tabelvorm een lijst van eigenschappen die Elaine Morgan gebruikt voor
haar wateraap-theorie.
tabel 5
Eigenschap mens savanne zoogdieren water- zoogdieren ontbreken van vacht ja nee ja op twee benen/poten lopen ja nee nee gedaalde keelholte ja nee ja willekeurige ademhaling ja nee ja 180 graden hoek tussen onderste deel wervelkolom en achterbenen/poten ja nee ja constante vetvoorraad ja nee ja buik op buik copuleren/paren ja nee ja veel talgklieren ja nee ja aanwezigheid van melkklieren ja ja ja
282p
– Noem een eigenschap uit tabel 5 die haar theorie niet ondersteunt.
– Noem een eigenschap uit tabel 5 die haar theorie niet ondersteunt.– Leg uit waarom je die eigenschap kiest.
opgave 8Veeteelt
Een doel van de veeteelt is onder andere het produceren van vlees tegen zo laag mogelijke
kosten, zodat er optimaal winst gemaakt kan worden.
Er is nogal wat prijsverschil tussen vlees dat afkomstig is van verschillende diersoorten.
Een van de redenen hiervoor is dat de productiekosten per kg vlees per diersoort verschillen.
In tabel 6 staat een aantal gegevens over runderen en konijnen.
tabel 6
bron: Linder Biologie, J. B. Metzler, p. 99
Stel dat een rund uitsluitend hooi krijgt als voedsel.
292p
Bereken dan in 1 decimaal nauwkeurig hoeveel ton hooi nodig is voor het ontstaan van de
Bereken dan in 1 decimaal nauwkeurig hoeveel ton hooi nodig is voor het ontstaan van devermelde 600 kg biomassa.
Het warmteverlies per kilogram lichaamsgewicht per dag is bij konijnen veel hoger dan bij
een rund.
301p
Wat is hiervan de oorzaak?
Wat is hiervan de oorzaak?De productiekosten van een gelijke hoeveelheid biomassa van konijnen en runderen per dag
worden onderling vergeleken. Uit deze vergelijking blijkt dat de productiekosten voor
konijnen lager zijn.
312p
Leg dit uit met behulp van de gegevens over voedselverbruik, de tijd waarin het voedsel
Leg dit uit met behulp van de gegevens over voedselverbruik, de tijd waarin het voedselwordt verbruikt en de toename van de biomassa van tabel 6.
opgave 9Zebravink oefent zang tijdens slaap
Als jonge zebravinken slapen, repeteren zij het gezang dat zij, als ze wakker zijn, van hun
ouders horen. Zo leggen zij deze klanken in hun hersenen vast. Dit concluderen onderzoekers
van de Universiteit van Chicago na proeven met zebravinken. De onderzoekers observeerden
de activiteit in het hersendeel van de zebravinken dat betrokken is bij hun zang. Overdag
vertoonden de neuronen in dit gebied een regelmatige, relatief zwakke activiteit. Tijdens de
slaap waren echter plotseling uitbarstingen van grote activiteit waar te nemen van dezelfde
neuronen.
322p
In welk deel van de hersenen leggen de jonge zebravinken het gezang dat zij van hun
in de grote hersenen
in de hersenstam
in de kleine hersenen
In welk deel van de hersenen leggen de jonge zebravinken het gezang dat zij van hunouders hebben gehoord, vast?
in de grote hersenen in de hersenstam in de kleine hersenen332p
Wat hebben de onderzoekers bij metingen aan de neuronen waargenomen tijdens
toename van de impulsfrequentie
toename van de impulssterkte
toename van het aantal synapsen
toename van het aantal uitlopers
Wat hebben de onderzoekers bij metingen aan de neuronen waargenomen tijdensuitbarstingen van grote activiteit?
toename van de impulsfrequentie toename van de impulssterkte toename van het aantal synapsen toename van het aantal uitlopersopgave 10„Surrogaatspechten”
bron: Elseviers Gids van de Europese Vogels, tweede druk, H. Henzel e.a., 1975, p. 193,
195
In Nederland komen spechten voor. Deze vogels leven voornamelijk in bosrijke gebieden.
Ze zijn aangepast aan het leven in bomen. Hun voedsel bestaat voornamelijk uit insecten
die ze met hun snavel uit de spleten in de boomschors halen. Sommige spechten hakken in
stammen van omgevallen bomen om daaruit larven van houtetende insecten te halen.
In afbeelding 6 zijn vier spechten afgebeeld:
• figuur 1 een jonge grote bonte specht (Dendrocopos major);
• figuur 2 een volwassen grote bonte specht (Dendrocopos major);
• figuur 3 een kleine bonte specht (Dendrocopos minor);
• figuur 4 een groene specht (Picus viridis).
342p
Tot hoeveel soorten en genera (geslachten) horen deze vier spechten?
tot vier soorten en drie genera
tot vier soorten en twee genera
tot drie soorten en drie genera
tot drie soorten en twee genera
tot twee soorten en twee genera
tot twee soorten en één genus
Tot hoeveel soorten en genera (geslachten) horen deze vier spechten? tot vier soorten en drie genera tot vier soorten en twee genera tot drie soorten en drie genera tot drie soorten en twee genera tot twee soorten en twee genera tot twee soorten en één genusLegenda:
1 = honingkruiper
2 = spechtvink
3 = gevlekte opossum
4 = aye-aye
bron: Scientific American, sept. 1978, p. 131
Op bepaalde eilandengroepen worden geen spechten aangetroffen; daar vindt men echter
wel andere boombewonende insecteneters, zoals de spechtvink op de Galápagos-eilanden,
de honingkruiper op Hawaï, de gevlekte opossum op Nieuw-Guinea en de aye-aye op
Madagaskar (afbeelding 7). De spechtvink en de honingkruiper behoren tot de vogels, de
opossum tot de buideldieren en de aye-aye tot de placentale zoogdieren. Deze soorten
hebben zich ontwikkeld uit voorouders op het vasteland. Naast deze manier van
soortvorming kan er op het eiland zelf ook een nieuwe soort ontstaan die deze ecologische
plaats (niche) op het eiland overneemt.
Drie factoren die bij soortvorming een belangrijke rol spelen, zijn:
1 isolatie
2 mutatie
3 natuurlijke selectie
352p
Aan welke factor of aan welke factoren moet tenminste zijn voldaan om op het eiland zelf
alleen aan 1
alleen aan 2
alleen aan 3
alleen aan 1 en 2
alleen aan 1 en 3
alleen aan 2 en 3
Aan welke factor of aan welke factoren moet tenminste zijn voldaan om op het eiland zelfde nieuwe soort die daar ontstaat, deze niche te laten overnemen van de soort die deze niche
daarvóór op dit eiland innam?
alleen aan 1 alleen aan 2 alleen aan 3 alleen aan 1 en 2 alleen aan 1 en 3 alleen aan 2 en 3Bij de gevlekte opossum is de vierde vinger verlengd; bij de aye-aye is de derde vinger
verlengd. Zo’n extra lange vinger wordt gebruikt bij het vangen van insecten.
Bij deze soorten is voor het vangen van insecten niet dezelfde vinger verlengd.
362p
Welke verklaring hiervoor is juist?
Dat is door het toeval bepaald.
De groep van de buideldieren is op andere plaatsen ontstaan dan de groep van de placentale
Het milieu op Madagaskar is anders geweest dan het milieu op Nieuw Guinea.
Welke verklaring hiervoor is juist? Dat is door het toeval bepaald. De groep van de buideldieren is op andere plaatsen ontstaan dan de groep van de placentalezoogdieren.
Het milieu op Madagaskar is anders geweest dan het milieu op Nieuw Guinea.opgave 11De Serengeti-hoogvlakte en de Ngorongoro-krater
Op de Serengeti-hoogvlakte komen veruit de grootste populaties in het wild levende hoefdieren ter wereld voor. In het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw lukte het in deze regio, de runderpest uit te roeien. In de jaren zeventig werd de jaarlijks terugkerende droge tijd veel minder droog. Met name het aantal wildebeesten (gnoes) nam toen sterk toe. Afbeelding 8 geeft de belangrijkste relaties in het Serengeti-ecosysteem weer. Met pijlen zijn voedselrelaties en relaties tussen abiotische en biotische factoren in het onderzochte gebied aangegeven. afbeelding 8
De Ngorongoro-krater is een soort mini-Serengeti. Er zijn twee belangrijke verschillen: – er valt meer regen; – de bodem is vruchtbaarder. Door deze verschillen is er in de Ngorongoro-krater per m 2 meer plantengroei. Over het gevolg daarvan voor de dichtheid aan hoefdieren in vergelijking met de Serengeti- hoogvlakte worden drie beweringen gedaan: 1 De dichtheid wordt hoger dan die in de Serengeti, doordat de hoefdieren relatief meer voedsel hebben; 2 De dichtheid blijft gelijk aan die in de Serengeti, doordat beide systemen maximaal bezet zijn met hoefdieren; 3 De dichtheid wordt lager dan die in de Serengeti, doordat de Ngorongoro-krater veel kleiner is.
opgave 12Vleermuizen
Vleermuizen zijn zoogdieren die kunnen vliegen met behulp van een vlieghuid die
gespannen is tussen de ledematen en de staart (zie afbeelding 9). De vlieghuid is vrijwel
kaal, elastisch en sterk doorbloed. Eventuele verwondingen genezen snel.
Enkele weefsellagen van de huid van de mens zijn de hoornlaag, de kiemlaag en de lederhuid.
432p
Welke van deze lagen is of welke zijn ook in de vlieghuid van de vleermuis aanwezig?
alleen de hoornlaag
alleen de kiemlaag
alleen de lederhuid
alleen de hoornlaag en de kiemlaag
alleen de hoornlaag en de lederhuid
zowel de hoornlaag als de kiemlaag als de lederhuid
Welke van deze lagen is of welke zijn ook in de vlieghuid van de vleermuis aanwezig? alleen de hoornlaag alleen de kiemlaag alleen de lederhuid alleen de hoornlaag en de kiemlaag alleen de hoornlaag en de lederhuid zowel de hoornlaag als de kiemlaag als de lederhuidIn Nederland overwinterende vleermuizen houden een winterslaap. Vleermuizen in de
tropen gaan niet in winterslaap.
441p
Door welke biotische milieufactor kunnen vleermuizen in de tropen overleven zonder
Door welke biotische milieufactor kunnen vleermuizen in de tropen overleven zonderwinterslaap?
opgave 13Een vergeten mensaap
In 1929 werd ontdekt dat er behalve de toen bekende soorten mensapen (gorilla, chimpansee en orang-oetan), nog een soort bestaat: de dwergchimpansee of bonobo. Bonobo en chimpansee lijken in bouw erg op elkaar, maar verschillen sterk in gedrag. Met name de rolpatronen van man en vrouw verschillen. Bij chimpansees zijn de mannen dominant over de vrouwen. De mannen sluiten onderling coalities. Hierdoor verkrijgen zij het beste voedsel. Daarnaast biedt zo’n coalitie toegang tot seksueel actieve vrouwen. Conflicten worden met veel vertoon van macht opgelost. Bij bonobo’s zijn er veel minder conflicten. Hier sluiten de vrouwen coalities. Zij domineren de mannen. Met behulp van seksueel gedrag voorkomen zij geweld van de mannen en hebben zij als eerste toegang tot het voedsel. Tussen mannen worden geen coalities gesloten. Bonobovrouwen zijn zeer frequent seksueel actief met vrijwel alle mannen. Chimpanseevrouwen zijn alleen rond de ovulatie seksueel actief, met vrijwel uitsluitend hooggeplaatste mannen. In afbeelding 10 is op een kaart van een westelijk deel van Afrika rond de evenaar de mogelijke verspreiding weergegeven van enige groepen mensapen omstreeks 1900. afbeelding 10 Bleekgezicht chimpansee: Pan troglodytes verus 0 500 1000 km Bonobo : Pan paniscus Langharige chimpansee : Pan troglodytes schweinfurthii Zwartgezicht chimpansee: Pan troglodytes troglodytes bron: ’Bonobo, de vergeten mensaap’, Frans de Waal en Frans Lanting, 1997, p. 10 Over deze groepen mensapen in dit deel van Afrika en hun verspreidingsgebied worden de volgende beweringen gedaan: Bewering 1 : Er is één populatie weergegeven namelijk die van de mensapen. Bewering 2 : Er zijn twee populaties weergegeven namelijk bonobo’s en chimpansees. Bewering 3: Er zijn vier populaties weergegeven per verspreidingsgebied komt één populatie voor. Bewering 4 : Er zijn geen afzonderlijke populaties weergegeven; in één verspreidingsgebied kunnen meer populaties voorkomen.
→ – Leid uit de gegevens in de tekst en de grafieken af wat een mogelijke sleutelprikkel voor bonobomannen is om tot paren te komen. – Verklaar waardoor bonobomannetjes vaker seksueel actief zijn dan chimpanseemannetjes. Bij chimpansees komt regelmatig kindermoord voor. Een man doodt dan een of meer jongen in de groep. De wetenschapper Sarah Blaffer Hrdy uitte de veronderstelling dat de evolutionaire achtergrond van dit gedrag is dat een man de jongen die niet van hem zijn, uitschakelt. Zijn genen hebben dan meer kans zich in de populatie te handhaven.
vraag 12
12p
22p
D
32p
41p
51p
61p
71p
82p
91p
102p
112p
A
122p
132p
141p
152p
A
161p
172p
182p
D
192p
A
202p
212p
B
222p
A
232p
241p
251p
261p
272p
C
282p
292p
301p
312p
322p
A
332p
A
342p
D
352p
F
362p
A
371p
382p
D
392p
A
403p
412p
A
422p
C
432p
F
441p
452p
D
461p
472p
482p
B
491p
