bij dit examen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde
organismen.
opgave 1Vitamine B
12
Een kwart van alle ouderen heeft een tekort aan vitamine B en nog eens een 12 derde van de 70-plussers zit daar tegenaan. Bijna alle ouderen krijgen in de praktijk wel hun aanbevolen dagelijks hoeveelheid vitamine B binnen. Alleen 12 hebben ze vaak problemen met het vrijmaken van deze vitamine uit het voedsel, of het opnemen ervan in de darm.
Behalve de groep ouderen heeft nog een bepaalde groep mensen een risico om
een vitamine B12-tekort op te lopen.
11p
Welke mensen lopen door hun voedingspatroon mogelijk een vitamine B12-tekort
op?
Een chronische ontsteking van het maagslijmvlies leidt tot een afname van het
aantal cellen van de maagwand. Bij ouderen kan dit tot gevolg hebben dat
vitamine B12 niet goed of nauwelijks wordt vrijgemaakt uit het voedsel. Door
afname van het aantal maagwandcellen worden er minder stoffen gemaakt die
nodig zijn voor de spijsvertering.
22p
Welke stoffen zijn dat?
A koolhydraatsplitsende enzymen en gal
B koolhydraatsplitsende enzymen en HCl (zoutzuur)
C eiwitsplitsende enzymen en gal
D eiwitsplitsende enzymen en HCl (zoutzuur)
Vitamine B12 die wordt vrijgemaakt, wordt soms door een verminderde functie
van de darmwand slechter opgenomen.
32p
In welk deel van de darm wordt de meeste vitamine B12 opgenomen?
A in de twaalfvingerige darm
B in de dunne darm
C in de blinde darm
D in de dikke darm
E in de endeldarm
aanbevolen dagelijkse inname (= ADI waarde) is ongeveer 5 μg.
41p
Bereken hoeveel gram varkenslever je minimaal moet eten om aan de ADI te
voldoen, als dit het enige voedingsmiddel is met vitamine B12.
Geef je antwoord in 1 decimaal.
Vitamine B12 is een onderdeel van verschillende enzymen. Het is bijvoorbeeld
een onderdeel van enzymen die betrokken zijn bij het aanmaken van één van de
bouwstenen van DNA. Zo zal met name de celdeling, die een rol speelt bij de
aanmaak van rode bloedcellen, minder snel verlopen bij een vitamine B12-gebrek.
52p
− Noem een klacht van een persoon die te weinig rode bloedcellen heeft.
− Leg je antwoord uit.
Om voldoende vitamine B12 binnen te krijgen zou men gebruik kunnen maken
van een neusspray met vitamine. Deze wordt dan via het neusslijmvlies in het
bloed opgenomen. Iemand sprayt zijn neus met deze stof.
62p
Noem de bloedvaten en de delen van het hart die een molecuul vitamine B12
achtereenvolgens passeert op haar weg van de neusholte naar het beenmerg
van het heupbeen, waar onder andere rode bloedcellen worden gemaakt.
opgave 2Bruinrot bij aardappelen
Bruinrot is een zeer besmettelijke ziekte van de aardappelplant ( Solanum tuberosum ), die wordt veroorzaakt door een bacterie. Deze bacterie heeft waarschijnlijk bitterzoet ( Solanum dulcamara ) ook als waardplant. Deze plant heeft er geen last en ook geen voordeel van. Bitterzoet groeit onder andere langs slootkanten. Men vermoedt dat bitterzoet vooral bij warm weer een grote hoeveelheid sporen van de bacteriën afgeeft aan het slootwater. In het water groeien die sporen uit tot bacteriën. Als de aardappelplanten besproeid worden met slootwater dat die bacteriën bevat, raken ze besmet. De knollen van de aardappelplant worden door de bacteriën ernstig aangetast, zodat de oogst waardeloos wordt. Sommige boeren betwijfelen of bitterzoet wel echt de waardplant is. Een andere mogelijkheid is dat het de bittere wilg ( Salix purpurea ) is, die net als bitterzoet langs slootkanten groeit.
Welke relatie is er tussen bitterzoet en de bacteriën? En tussen de aardappelplant en de bacteriën? tussen bitterzoet en bacteriën tussen aardappel en bacteriën A commensalisme mutualisme B commensalisme parasitisme C mutualisme commensalisme D mutualisme parasitisme E parasitisme commensalisme F parasitisme parasitisme
opgave 3Een dak in het bos
Welke zijn de voornaamste bronnen voor deze stikstofvervuilingen? Ammoniumstikstof ( = NH 4 + ) A de veestapel B de industriële activiteit C de industriële activiteit D de veestapel In het experiment werd in 1989 in een naaldbos op 2 à 3 meter hoogte een transparant dak geplaatst. Onder het dak ontstaat een broeikaseffect. De bomen steken met hun stammen door het dak. Onder dit dak zijn 2 proefvelden ingericht, dak-schoon (A) en dak-controle (B), beide 10 x 10 m, met ongeveer 10 bomen per proefveld. De neerslag die op het dak boven het proefveld dak-schoon valt, wordt afgevoerd en vervangen door evenveel kunstmatige regen in de vorm van water waaraan alle voedingsstoffen zijn toegevoegd behalve stikstof en zwavel. De neerslag die op het dak boven het proefveld dak-controle valt, wordt opgevangen en op het proefveld dak-controle gesproeid. Buiten het dak is een tweede controle proefveld (C) aangelegd. Het controleveld C was nodig, omdat men veronderstelde dat één of meer factoren onder het dak niet gelijk waren aan die in een proefveld zonder dak.
De chemische samenstelling van de naalden wordt jaarlijks bepaald, als maat voor de gezondheid van de bodem. Men bepaalt het kaliumgehalte (K) ten opzichte van het stikstofgehalte (N) in de naalden. Een hoge concentratie stikstof in de bodem remt de opname van K, zodat er weinig K in de naalden komt. In onderstaande afbeelding staan de resultaten van deze bepalingen. het relatieve K-gehalte ten opzichte van N-gehalte naalden 98 09 19 29 39 49 59 69 79 89 99 00 10 20 - n/u - n/a - n/a - n/a - n/a - n/a - n/a - n/a - n/a - n/a - n/a - n/a -r a - n/a j j j j j j j j j j j j m j tijd in jaren Legenda A = dak-schoon B = dak-controle C = controle De resultaten van de proefvelden werden met elkaar vergeleken. Door de resultaten van veld A met veld B te vergelijken werd antwoord op een onderzoeksvraag gekregen.
opgave 4Eierpiraten
Kikkerdril dat bevrucht is door een mannetje tijdens de paring wordt meer dan eens gekaapt door een tweede mannetje dat het kikkerdril nogmaals bevrucht. Deze ‘eierpiraten’ boeken wisselend succes, maar gemiddeld weten zij met hun sluwe tactiek bijna 25 procent van de eicellen te bevruchten. Het piratenmannetje bevrucht de eitjes die nog niet zijn bevrucht door het eerste mannetje. Dat ontdekte een team van zes biologen die de voortplanting bij een populatie bruine kikkers (Rana temporaria) in de Pyreneeën bestudeerden. De biologen onderzochten een populatie bruine kikkers in een bergmeertje op 2200 meter hoogte in de centrale Pyreneeën. Die locatie had als voordeel dat de kikkers zich daar vooral overdag bezighielden met de voortplanting. Hierdoor waren de onderzoekers in staat om de details van het voortplantingsgedrag nauwkeurig te bestuderen.
Op 2.200 meter hoogte in de Pyreneeën speelt de voortplanting zich overdag af.
In Nederland, waar de bruine kikker ook voorkomt, gebeurt dat vooral ’s nachts.
Eén abiotische factor is er verantwoordelijk voor, dat bruine kikkers in de
Pyreneeën zich overdag met de voortplanting bezig houden.
152p
Welke abiotische factor is dat?
A lichtintensiteit
B temperatuur
C zuurstofconcentratie van het water
In elke kikkerpopulatie is het aantal mannetjes veel groter dan het aantal
vrouwtjes. Vrouwtjes hebben een sterke voorkeur voor grote mannetjes. Toch
komen niet alle grote mannetjes er toe om op de ‘normale’ manier een vrouwtje
te bevruchten. Sommige mannetjes gaan daardoor over tot het kapen van
eieren. Dit kapen van eieren is niet nadelig voor de populatie.
Hierover worden twee uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: hoe eerder de piraat de eitjes kaapt hoe groter zal zijn
voortplantingssucces zijn.
Uitspraak 2: binnen de groep met kikkers die opgroeien uit ‘meervaderlegsels’ is
een grotere genetische diversiteit en daardoor heeft de populatie een grotere
overlevingskans.
162p
Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist?
A beide uitspraken zijn juist
B alleen uitspraak 1 is juist
C alleen uitspraak 2 is juist
D geen van beide uitspraken is juist
Om een goed beeld te krijgen van de verhouding tussen de geslachten wordt het
aantal mannetjes van een bepaalde populatie door middel van een steekproef
bepaald. De totale populatie wordt geschat op 1050 kikkers. Bij de steekproef
werden 150 kikkers gevangen waaronder 120 mannetjes.
171p
Bereken het totale aantal mannetjes in deze populatie van bruine kikkers.
Door DNA-onderzoek kan direct na de bevruchting van één legsel vastgesteld
worden of de eieren door één dan wel door twee mannetjes zijn bevrucht.
181p
Welk resultaat wordt er gevonden als het legsel door meer dan één mannetje
wordt bevrucht?
Een kikkervrouwtje is heterozygoot voor een bepaalde eigenschap. Zij paart met
een mannetje dat ook heterozygoot is voor deze eigenschap. Na de paring
worden de eieren gekaapt door een mannetje dat homozygoot recessief is voor
dezelfde eigenschap, terwijl al 75% bevrucht is door het heterozygote mannetje.
192p
Als deze eierpiraat ‘door zijn sluwe tactiek’ de 25% van de eieren alsnog met
zijn sperma kan bevruchten, hoeveel procent van de nakomelingen van dit
heterozygote vrouwtje kan dan, net zoals de eierpiraat, homozygoot recessief
zijn?
A 37½ %
B 31¼ %
C 25 %
D 12½ %
opgave 5Toch niet ziek met HIV
Een persoon is seropositief en in zijn bloed bevinden zich HIV-DNA en antistoffen tegen HIV. In welk bestanddeel van het bloed bevindt zich het HIV-DNA en in welk bestanddeel de antistoffen? HIV-DNA antistoffen A rode bloedcellen bloedplasma B witte bloedcellen bloedplasma C rode bloedcellen witte bloedcellen D witte bloedcellen rode bloedcellen Veel virussen maken wel ziek maar worden op den duur door het lichaam met succes bestreden. Het organisme is daarna in de meeste gevallen immuun voor het virus.
opgave 6Merrie baart haar eigen kloon
Een Italiaanse merrie heeft haar eigen kloon gebaard. Het veulen is gegroeid uit een huidcel van haar kloonmoeder. Daarmee is voor het eerst een paard gekloond en – wat meer bijzonder is – het is ook voor het eerst dat een kloonmoeder draagmoeder van haar eigen kloon is. De moeder van het gekloonde veulen is dus tegelijkertijd de oudere tweelingzus van het jonge dier. Bij de moderne kloneringstechnieken implanteert men een kern, met daarin de erfelijke eigenschappen die men wil hebben, in een cel, waarvan men verwacht dat die kan uitgroeien tot een volwaardige nakomeling.
In de tekst staat dat moeder en dochter als tweeling beschouwd kunnen worden.
221p
Leg uit of je op grond van bovenstaande tekst ze als een één- dan wel als een
twee-eiige tweeling zou moeten beschouwen.
Het veulen is gegroeid door een deel van een jonge huidcel van haar moeder te
combineren met een deel van een paardeneicel. De eicel werd gehaald uit de
eierstok van een pas overleden paard. Uit de combinatie van delen van de
huidcel en de eicel kan in het laboratorium een embryo groeien dat in een
draagmoeder kan worden geplaatst.
232p
Welk van de onderstaande afbeeldingen geeft de hierboven beschreven
kloneringstechniek het beste weer?
Legenda
A afbeelding P
B afbeelding Q
C afbeelding R
D afbeelding S
241p
Verschilt de hoeveelheid DNA in de kern van de huidcel met die van de kern van
de eicel die gebruikt is bij deze kloneringstechniek? Leg je antwoord uit.
Het paard heeft er niet altijd uitgezien als nu. De eerste paarden werden zo’n 60
miljoen jaar geleden, in het Tertiair, aangetroffen (zie onderstaande afbeelding).
In de afbeelding is de evolutie van het geslacht Equus (paard) weergegeven
Het oudst bekende paard dat beschreven is, is altijd ingedeeld bij de
onevenhoevigen. In het Tertiair had het paard Eohippus aan de voorste
ledematen vier en aan de achterbenen drie tenen, nu hebben de paarden nog
slechts één teen, aan zowel voor- als achterbenen.
Over deze ontwikkeling worden twee beweringen gedaan:
I De vegetatie veranderde. Om zich snel te kunnen verplaatsen moesten de
paarden hun tenen dicht bij elkaar houden. Daardoor vergroeiden deze
tenen tot één teen. Omdat dit voordeel had, werden hun nakomelingen met
één teen geboren.
II De vegetatie veranderde. Hierdoor kregen mutanten met minder tenen een
grotere kans om zich in deze veranderde vegetatie te handhaven. Deze
mutanten konden een grotere snelheid ontwikkelen en daardoor succesvol
vluchten voor hun vijanden. Uiteindelijk heeft dit geleid tot paarden met
slechts één teen.
252p
Welk of welke van de bovengenoemde beweringen is of zijn volgens de
evolutietheorie van Darwin juist?
A bewering I en II zijn beide juist
B alleen bewering I is juist
C alleen bewering II is juist
D bewering I en II zijn beide onjuist
Paarden zijn net zoals koeien, graseters. Maar waar koeien vier magen hebben
en herkauwen, hebben paarden één relatief kleine maag en kunnen zij niet
herkauwen. Het paard heeft een dunne darm van ongeveer 20 meter. De blinde
darm is een zakvormig orgaan, waar het voer enige tijd verblijft. Daarna stroomt
het naar de dikke darm, die ook aanzienlijk van formaat is. Enzymen in de
dunne darm verteren vet, eiwit, zetmeel en suikers. De verteringsproducten
worden in het bloed opgenomen. Paarden produceren zelf geen enzymen die
vezels verteren. Daarom spelen ook bij paarden, net als bij de mens, bepaalde
bacteriën een rol bij het verteren. In onderstaande afbeelding is het
spijsverteringskanaal van het paard schematisch weergegeven.
262p
Waar zullen, gezien de gegeven informatie, de bacteriën aanwezig zijn om de
vezelstoffen uit de grassen te verteren?
A alleen in de dunne darm
B alleen in de maag
C zowel in de blindedarm als in de rest van de dikke darm
D zowel in de maag als in de dunne darm
E zowel in de maag, de dunne darm, de blinde darm als in de rest van de
dikke darm
opgave 7Een practicum met aardappel- en bietenstaafjes
Een leerling snijdt uit één aardappel zes staafjes. De staafjes zijn allemaal even lang. Hij doet de aardappelstaafjes in reageerbuizen met gelijke hoeveelheden suikeroplossing van verschillende concentratie. Daarna snijdt hij zes staafjes uit één rode biet. De bietenstaafjes worden eveneens in reageerbuizen gedaan, die dezelfde hoeveelheden van dezelfde suikeroplossingen hebben als in het experiment met de aardappelstaafjes. In de tabel wordt aangegeven welke suikerconcentraties gebruikt worden, hoe lang de aardappel- en bietenstaafjes zijn vóór het experiment en hoe lang de aardappel- en bietenstaafjes zijn nadat zij 24 uur in de verschillende suikeroplossingen hebben gelegen. buis concentratie lengte gegevens aardappelstaafjes in mm lengte in mm lengte gegevens in mm bietenstaafjes lengte in
− Noteer in de tabel op de uitwerkbijlage de berekende procentuele toe- en afnames. − Teken in het assenstelsel op de uitwerkbijlage een grafiek waarin je de procentuele lengteverandering van de aardappelstaafjes en van de bietenstaafjes, ten gevolge van hun verblijf in oplossingen van verschillende concentraties, weergeeft. − Geef nauwkeurig aan welke grootheden je op de X-as uitzet. Voordat de staafjes in de verschillende oplossingen worden gelegd, hebben de cellen van de aardappel en de rode biet een bepaalde osmotische waarde.
− Van welk van beide hebben de cellen, voordat de staafjes in de suikeroplossingen worden gelegd, de hoogste osmotische waarde? − In de getekende grafieken kun je argumenten vinden waarmee je kunt uitleggen welk weefsel bij het begin van het experiment de hoogste osmotische waarde had. Geef één van deze argumenten.
opgave 8Een Siamese tweeling
Op 8 juli 2003 overleed de Siamese tweeling Ladan en Laleh Bijani tijdens een
scheidingsoperatie in het Raffles-ziekenhuis in Singapore. Zij waren met hun
hoofden vergroeid (zie onderstaande afbeelding).
Bij de operatie werd geprobeerd een gedeelte van een gemeenschappelijk
bloedvat in de hersenen bij een van de twee vrouwen te vervangen door een
bloedvat uit het rechterdijbeen (zie onderstaande afbeelding).
Daarbij traden hersenbloedingen op die hun dood veroorzaakten.
De operatie duurde enkele dagen. De vrouwen werden continu onder verdoving
gehouden. Dit leverde geen complicaties op. Voedsel en vocht werden via een
infuus toegediend. Ontlasting was er niet en de urine werd in een katheter
opgevangen.
292p
Was het beter wanneer het bloedvat bij Ladan uit haar eigen rechterdijbeenader
kwam of kan er net zo goed een stukje dijbeenader van Laleh worden gebruikt?
Leg je antwoord uit.
302p
In welk van onderstaande bloedvaten komt bloed uit een hersenader het eerst?
A in de aorta
B in de bovenste holle ader
C in de hersenslagader
D in de longader
E in de longslagader
F in de onderste holle ader
312p
Leg uit dat er tijdens de verdoving wel urine wordt gevormd, maar geen
ontlasting.
opgave 9Koning der dieren
Veel mensen willen de “koning der dieren” graag in zijn natuurlijke omgeving zien. De leeuwenpopulaties in West- en Centraal-Afrika zijn dan ook een belangrijke trekpleister voor toeristen. Maar hoe lang nog? De leeuwenpopulaties worden steeds kleiner en de vijftienhonderd leeuwen die nu nog in dat gebied leven, moeten niet verder in aantal teruglopen. In het grensgebied van Senegal, Mali en Guinee leeft een groep van tweehonderd leeuwen. Uitzonderlijk groot voor dit deel van West-Afrika. Een doorsnee groep bestaat uit vijftig tot honderd exemplaren. Groepen leven ver uit elkaar. Genetische diversiteit, die een populatie gezond houdt, wordt daarmee afgeremd. Mannetjes kunnen de vrouwtjes van verschillende populaties niet meer bereiken, laat staan bevruchten. Er komt dus geen vers bloed meer in zo’n populatie. ‘We moeten er alles aan doen om de nog bestaande groepen in stand te houden. Want de tijd dat we de natuur zijn gang lieten gaan is voorbij’, vindt ecoloog drs. Hans Bauer van het Centrum voor Milieukunde in Leiden.
322p
Leg uit wat het effect van genetische diversiteit is op de overlevingskans van
een populatie.
Om uit de zorgelijke situatie te komen moeten de leefgebieden worden
beschermd. Dat is eenvoudiger gezegd dan gedaan. Naast en in veel
leefgebieden van de leeuw leven veeboeren, die koeien, geiten en schapen
houden. Jaarlijks verslinden de leeuwen duizenden van deze huisdieren.
332p
Welke voedselrelatie bestaat er dan tussen de leeuwen en de mens?
A commensalisme
B concurrentie
C parasitisme
D predatie
In de veestapel kan tuberculose heersen, waar het vee nauwelijks last van heeft,
maar waar de leeuw zeer vatbaar voor is. Daarom is inenten van de veestapel
een goede maatregel ter bescherming van de leeuw.
Hierover worden twee beweringen gedaan.
1 Door de veestapel in te enten verdwijnt de tuberculosebacterie uit het
gebied, zodat de leeuw niet meer besmet kan worden.
2 Door het eten van ingeënt vee, wordt de leeuw immuun tegen tuberculose.
342p
Welke van bovenstaande beweringen is of zijn juist?
A beide beweringen zijn juist
B alleen bewering 1 is juist
C alleen bewering 2 is juist
D beide beweringen zijn onjuist
opgave 10Maïs
Samen met rijst is maïs, na tarwe, het meest geproduceerde gewas ter wereld. In Nederland wordt de plant hoofdzakelijk verbouwd als korrelmaïs en snijmaïs; ideaal voor vee, maar mensen kunnen er weinig mee. De mens eet de suikermaïs, als maïskolf, als popcorn of verwerkt als maïsmeel (maïzena) in deegwaren zoals tortilla’s. De duizenden verschillende maïsvarianten zijn allemaal voortgekomen uit één oervorm. Factoren die de maïsteelt nadelig beïnvloeden zijn: bladluis, fruitvlieg, maïswortelknobbelaaltje, schade door vogels, vlinderrupsen van maïsboorder (op de kolven) en fosfor- en magnesiumgebrek van de akkers. Op 17 augustus 2005 werd voor het eerst in Nederland de maïswortelkever aangetroffen. Deze keversoort is afkomstig uit Amerika. Door de overheid is direct alarm geslagen. Alle maïstelers in een straal van één km rondom het besmette gebied mogen niet oogsten en moeten hun akkers met een speciaal gewasbeschermingsmiddel behandelen.
351p
Met welke biologische term wordt de ontwikkeling van de verschillende
maïsvarianten door de mens aangeduid?
362p
Geef twee oorzaken waardoor deze Amerikaanse kever zich in Nederland tot
een plaag zou kunnen ontwikkelen?
Omdat maïs zo’n belangrijk voedingsgewas is, wordt op allerlei manieren
gepoogd om de opbrengst zo optimaal mogelijk te maken. Aan suikermaïs
worden andere eisen gesteld dan aan veevoedermaïs. Daarom zijn er resistente
rassen ontwikkeld met DNA dat van andere soorten afkomstig is.
Er is resistentie tegen herbiciden (= onkruidverdelgers) en resistentie tegen
insectenvraat ingebracht.
Het maïsras dat resistent is tegen herbiciden heeft een gen ingeplant gekregen
dat voor een enzym codeert dat het herbicide afbreekt.
Bij het maïsras dat resistent is tegen insectenvraat is het Bt-gen van de bacterie
Bacillus thuringiensis ingebracht. Dit gen zorgt voor de aanmaak van een eiwit.
Zodra er vlinderlarven beginnen te vreten aan de plant, doodt dit eiwit hen
onherroepelijk.
Over deze vormen van resistentie worden drie uitspraken gedaan:
1 Bij beide vormen van resistentie is er ten opzichte van het oorspronkelijke
genotype van de maïsplant iets veranderd.
2 Bij beide vormen van resistentie breekt de maïsplant het ongewenste
concurrerende organisme af met behulp van een eiwit.
3 Door beide vormen van resistentie wordt de noodzaak om chemische
bestrijdingsmiddelen te gebruiken, verminderd.
372p
Welke van de bovengenoemde uitspraken is of zijn juist?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 1 en 2
E alleen 1 en 3
F alleen 2 en 3
De resistente rassen dragen een nummer, zodat ze gemakkelijk kunnen worden
opgespoord in voedingsmiddelen waarin het maïsproduct is verwerkt.
Voorbeelden zijn popcorn, tortilla’s en allerlei soepen en sauzen.
382p
Welke stoffen kunnen uitsluitsel geven over het gebruikte ras?
A DNA en zetmeel
B DNA en eiwit
C eiwit en zetmeel
Momenteel wordt er in Afrika op grote schaal gewerkt met Desmodium. Dit is
een vlinderbloemige plant die tussen de maïs wordt gezaaid. Dit natuurlijke
“product” zou een betere opbrengst van de maïs opleveren, omdat deze plant
niet alleen de maïsboorder verjaagt, maar omdat het net zoals veel andere
vlinderbloemige planten, knolletjesbacteriën bevat.
391p
Waardoor kunnen knolletjesbacteriën zorgen voor een hogere opbrengst van de
maïsoogst?
In Amerika is maïs belangrijk volksvoedsel. Daarnaast wordt maïs gebruikt voor
de productie van lijm, bio-plastics en zelfs voor bio-energie. Hiervoor wordt de
maïs verwerkt tot bio-ethanol.
Een bijzondere toepassing is de productie van maïsbier. Het gistingsproces
wordt op gang gebracht door aan de maïspap een appel, een andere vrucht of
een beetje oud maïsbier toe te voegen.
401p
Waarom begint de gisting niet zonder deze toevoeging?
412p
Op het gistingsproces zijn verschillende factoren van invloed.
Noem er drie.
opgave 11Lopen over het water
De kroonbasilisk of Jezus Christus-hagedis (zie afbeelding) uit Costa Rica kan
over het water lopen. Hij doet dat om voedsel te verzamelen of aan roofdieren te
ontsnappen. Volgens de Groningse hoogleraar Videler liep ook de
Archaeopteryx, een reptielachtige oervogel (zie afbeelding) die 140 miljoen jaar
geleden leefde, over het water.
Kroonbasilisk
422p
Hoe noemt men de bewering van Videler?
A een conclusie
B een hypothese
C een probleemstelling
D een verklaring
De Archaeopteryx ontstond volgens evolutiebiologen uit reptielachtige
voorouders en bezat als een van de eerste diersoorten veren. Daarom wordt het
dier beschouwd als een overgangsdier tussen reptielen en vogels. De
Archaeopteryx was zo groot als een kraai. Het dier had een geraamte als een
dinosauriër met relatief grote achterpoten. Het dier had tanden en een lange
gewervelde staart. Maar het bezat ook grote vleugels met veren als van een
vogel.
De Archaeopteryx had echter geen grote kam voor de aanhechting van spieren
op het borstbeen, zoals de meeste tegenwoordig levende vogels.
432p
Hoe noemt men de verandering in erfelijke eigenschappen, zodat er veren
ontstonden?
A generatio spontanea
B isolatie
C mutatie
D natuurlijke selectie
441p
Welke beweging kon de Archaeopteryx door het ontbreken van een kam op het
borstbeen niet goed uitvoeren?
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 12Kriekende krekels
Het gezang van mannelijke krekels (zie de afbeelding)
wordt aangeduid met krieken. Ze maken dat geluid met
behulp van een verdikking aan de bovenkant van de ene
vleugel (schraper) die over een richel aan de onderkant van
de andere vleugel beweegt (rasp-ader).
Krieken wordt vooral gebruikt als lokroep voor de vrouwtjes
in de voortplantingstijd.
Leerlingen willen in de klas het gedrag van krekels in de voortplantingstijd
onderzoeken. Een hypothese luidt: Vrouwtjes reageren op de lokroep en niet op
het zien van een mannetje. De leerlingen voeren een experiment uit, waarbij ze
ieder de beschikking hebben over:
− een kooi waar men in het midden een tussenschot kan plaatsen,
− volwassen vrouwtjes, (P)
− volwassen mannetjes, (Q)
− opgezette mannetjes, (R)
− een tussenschot, bestaande uit dik plexiglas, waardoor het vrouwtje het
mannetje wel kan zien, maar niet kan horen, (S)
− een tussenschot, bestaande uit dik plexiglas, maar voorzien van kleine
gaatjes, zodat het vrouwtje het mannetje niet alleen kan zien, maar ook kan
horen, (T)
− een tussenschot, bestaande uit dik zwart plexiglas, waardoor het vrouwtje
het mannetje niet kan zien, en ook niet kan horen, (U)
− een tussenschot, bestaande uit dik zwart plexiglas, voorzien van kleine
gaatjes, zodat het vrouwtje het mannetje niet kan zien, maar wel horen. (V)
Zes leerlingen willen een antwoord op de volgende onderzoeksvraag: “Reageren
de vrouwtjes op het krieken of op het zien van de mannetjes”? Ze doen dat door
de volgende proefopstellingen te bouwen.
Leerling 1: P + S + Q vergelijken met P + S + R
Leerling 2: P + S + Q vergelijken met P + V + Q
Leerling 3: P + S + Q vergelijken met P + T + Q
Leerling 4: P + T + Q vergelijken met P + T + R
Leerling 5: P + U + Q vergelijken met P + U + R
Leerling 6: P + V + Q vergelijken met P + V + R
452p
Welke leerling maakt of welke leerlingen maken een juiste proefopstelling?
A alleen leerling 1 en 2
B alleen leerling 1 en 4
C alleen leerling 2 en 3
D alleen leerling 5 en 6
E alleen leerling 2, 3 en 4
F alleen leerling 4, 5 en 6
461p
De lokroep is een signaal en wekt een bepaald gedrag op bij de vrouwtjeskrekel.
Geef de biologische term voor dit signaal.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
vraag 27
11p
22p
D
32p
B
41p
52p
62p
71p
82p
B
91p
101p
112p
A
122p
D
131p
142p
152p
B
162p
A
171p
181p
192p
B
202p
B
212p
221p
232p
A
241p
252p
C
262p
C
274p
282p
292p
302p
B
312p
322p
332p
B
342p
D
351p
362p
372p
A
382p
B
391p
401p
412p
422p
B
432p
C
441p
452p
E
461p
