bronnen

Eindexamen biologie havo 2013, tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Terugkerende wolf beheert landschap

In 1995 werden achttien wolven in het Amerikaanse Yellowstone Park
uitgezet als natuurlijke beheermaatregel voor de snel groeiende populatie
elanden, de grootste planteneters in het gebied.
Uit onderzoek bleek dat de wolf hiervoor geschikt was:
• Toen in één gebied de wolven geveld werden door een virusziekte
was in dat gebied een groei van de populatie elanden te zien.
• In een ander gedeelte van de VS nam het aantal elanden af toen
de wolf in het gebied terugkeerde.
Het beoogde doel in het Yellowstone park is bereikt. Terwijl de
wolvenpopulatie in dertien jaar vervijftienvoudigde, nam de
elandenpopulatie met een derde af. Daarnaast heeft de aanwezigheid van
de wolf ook invloed op het gedrag van de elanden. Plekken waar wolven
jagen worden door elanden gemeden. Naast inperking van de
elandenpopulatie blijkt de herintroductie van de wolf een positieve invloed
te hebben op de biodiversiteit. In de gebieden waar de elanden
wegblijven, profiteren boomsoorten als de esp en de wilg. Jonge planten
van deze soorten worden daar minder door elanden begraasd, waardoor
ze de kans krijgen om uit te groeien. Hierdoor neemt de beverpopulatie in
Yellowstone weer toe ondanks het feit dat ook bevers door de wolf
bejaagd worden. Bevers gebruiken de wilgen als voedsel en als
bouwmateriaal voor hun dammen. Met deze dammen scheppen zij talloze
trage stroompjes en meertjes, die weer als leefgebied dienen voor allerlei
andere dieren. Bovendien profiteren de beer en de raaf van de resten van
de elanden die de wolven overlaten.
13p
Teken in een voedselweb de relaties tussen de beschreven organismen in
het Yellowstone park. Geef met pijlen de energiestroom aan.
Door introductie van de wolf is de grootte van de elandenpopulatie
stabieler dan voor 1995. Dit komt doordat er minder voedselgebrek voor
elanden is.
21p
Verklaar hoe introductie van de wolf het voedselgebrek bij elanden
verkleint.
Boeren in ‘het wilde westen’ gebruikten loopse vrouwtjeshonden aan een
ketting om wolven te lokken. Een wolf ruikt op kilometers afstand de
feromonen die een loops vrouwtje aanmaakt. Tijdens de geslachtsdaad
zwelt de penis van de wolf dusdanig dat hij zich niet kan losmaken van de
vrouwtjeshond. Hierdoor kon de boer de wolf gemakkelijk doden.
Feromonen zijn geurstoffen die signalen overbrengen tussen organismen.
Het feromoon van het loopse vrouwtje speelt een rol als sleutelprikkel.
31p
Leg uit waarom hier het feromoon een sleutelprikkel wordt genoemd.
De totstandkoming van de erectie bij de wolf gebeurt op dezelfde manier
als bij de mens en andere zoogdieren. De zwellichamen stromen tijdelijk
vol bloed, waardoor de penis steviger en groter wordt.
Over de totstandkoming van de erectie worden twee beweringen gedaan.
1 Tijdens dit proces stroomt er meer bloed door de penisslagader dan
door de penisader.
2 Dit proces wordt gestimuleerd door het orthosympatische
zenuwstelsel.
42p
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen
De hond is nauw verwant aan de wolf. Die verwantschap is in de loop der
eeuwen door de mens op verschillende manieren gebruikt. Kruisingen
tussen wolf en hond leverden zogenaamde wolfshonden op. Door het
fokken van wolfshonden zijn weer nieuwe hondenrassen ontstaan.
51p
Leid uit bovenstaande tekst af of de hond en de wolf tot dezelfde soort
behoren. Leg je antwoord uit.

opgave 2Zeeuwse voederbieten op Pakistaanse zoutvlaktes

De Zeeuwse voederbiet heeft een hogere zouttolerantie dan rijst. In de diagrammen (P t/m S) van afbeelding 2 wordt de zouttolerantie van de voederbiet vergeleken met die van rijst. Op de X-as is de zoutconcentratie van het grondwater uitgezet. Op de Y-as de overlevingskans.
opgave als beeld van het examen
Welk diagram geeft op een juiste manier weer dat de voederbiet een hogere zouttolerantie heeft dan de rijst? A diagram P B diagram Q C diagram R D diagram S De Zeeuwse voederbiet is door veredeling ontstaan uit de strandbiet.
Leg uit hoe dit veredelingsproces in de loop van de eeuwen door mensen is uitgevoerd.
Door deze veredeling zijn planten met grote bladeren en grote knollen ontstaan. Over de voordelen van het grote bladoppervlak worden twee beweringen gedaan. 1 Door het grote bladoppervlak verkrijgt de plant zijn zouttolerantie. 2 Een groot bladoppervlak maakt meer fotosynthese mogelijk, zodat er…

Door deze veredeling zijn planten met grote bladeren en grote knollen ontstaan. Over de voordelen van het grote bladoppervlak worden twee beweringen gedaan. 1 Door het grote bladoppervlak verkrijgt de plant zijn zouttolerantie. 2 Een groot bladoppervlak maakt meer fotosynthese mogelijk, zodat er meer voedsel als reserve naar de knollen vervoerd kan worden.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist? A geen van beide beweringen B alleen bewering 1 C alleen bewering 2 D beide beweringen
Geef een voorbeeld van een biologisch vervolgonderzoek dat nodig is om een verantwoorde introductie van de voederbiet in Centraal Pakistan mogelijk te maken.

opgave 3Bloemen en bijtjes

Veel planten hebben bijen nodig om afbeelding 1 stuifmeel van de ene naar de andere bloem te brengen. Maar daar gaat het bijen niet om. Bijen bezoeken bloemen niet om stuifmeel van de ene bloem naar de andere te brengen, maar om voedsel te verzamelen. De koolhydraten, aminozuren, vitaminen en…

Veel planten hebben bijen nodig om afbeelding 1 stuifmeel van de ene naar de andere bloem te brengen. Maar daar gaat het bijen niet om. Bijen bezoeken bloemen niet om stuifmeel van de ene bloem naar de andere te brengen, maar om voedsel te verzamelen. De koolhydraten, aminozuren, vitaminen en sporenelementen die een bij nodig heeft, worden door de bloem geleverd in de vorm van nectar en stuifmeel. Bijen zijn afhankelijk van bloemen om te kunnen overleven.

Hoe wordt de symbiotische relatie tussen bijen en planten genoemd? A commensalisme B coöperatie C mutualisme D parasitisme
Stuifmeel is rijk aan eiwitten, vetten en suikers. Nectar bestaat uit water en glucose. Bijen bewerken nectar tot lang houdbare glucoserijke honing. Onbewerkt stuifmeel zou in een bijenkast meteen beschimmelen. Bijen maken er daarom ‘bijenbrood’ van: lang houdbare stuifmeelbrokken verpakt in een…

Stuifmeel is rijk aan eiwitten, vetten en suikers. Nectar bestaat uit water en glucose. Bijen bewerken nectar tot lang houdbare glucoserijke honing. Onbewerkt stuifmeel zou in een bijenkast meteen beschimmelen. Bijen maken er daarom ‘bijenbrood’ van: lang houdbare stuifmeelbrokken verpakt in een laagje honing.

Welke stof of welke stoffen heeft een plant nodig om nectar te maken? A alleen CO 2 B alleen H 2 O C alleen NO 3 - D alleen CO 2 en H 2 O E alleen CO 2 en NO 3 - F CO 2 , H 2 O en NO 3 - In planten kunnen de volgende processen voorkomen: 1 koolstofassimilatie; 2 stikstofassimilatie; 3…

Welke stof of welke stoffen heeft een plant nodig om nectar te maken? A alleen CO 2 B alleen H 2 O C alleen NO 3 - D alleen CO 2 en H 2 O E alleen CO 2 en NO 3 - F CO 2 , H 2 O en NO 3 - In planten kunnen de volgende processen voorkomen: 1 koolstofassimilatie; 2 stikstofassimilatie; 3 eiwitsynthese; 4 gisting.

Welke processen vinden in een plant plaats om de vorming van stuifmeel mogelijk te maken? A alleen 1 en 2 B alleen 1 en 3 C alleen 1 en 4 D alleen 1, 2 en 3 E alleen 1, 2 en 4 F alleen 2, 3 en 4 Bijenbrood maakt het stuifmeel langer houdbaar doordat het honinglaagje schimmelsporen verhindert uit te…

Welke processen vinden in een plant plaats om de vorming van stuifmeel mogelijk te maken? A alleen 1 en 2 B alleen 1 en 3 C alleen 1 en 4 D alleen 1, 2 en 3 E alleen 1, 2 en 4 F alleen 2, 3 en 4 Bijenbrood maakt het stuifmeel langer houdbaar doordat het honinglaagje schimmelsporen verhindert uit te groeien tot schimmeldraden. Bij het conserveren van jam doen wij eigenlijk hetzelfde door suiker aan vruchten toe te voegen.

Leg uit waardoor het laagje honing om de stuifmeelbrokken verhindert dat er schimmel groeit. Een bijenvolk dat het meeste voedsel verzamelt, heeft de beste overlevingskansen. Voor bijen is het daarom gunstig om bloemen te vinden met zo veel mogelijk nectar en stuifmeel. Maar voor de plant is het…

Leg uit waardoor het laagje honing om de stuifmeelbrokken verhindert dat er schimmel groeit. Een bijenvolk dat het meeste voedsel verzamelt, heeft de beste overlevingskansen. Voor bijen is het daarom gunstig om bloemen te vinden met zo veel mogelijk nectar en stuifmeel. Maar voor de plant is het juist voordelig dat er per bloem zo min mogelijk nectar en stuifmeel wordt aangeboden.

Leg uit waardoor dit voor de plant meer voortplantingskansen biedt.
Bij honingbijen wordt het geslacht heel anders bepaald dan bij de meeste andere dieren. Honingbijen zijn haplodiploïd. Dat wil zeggen dat mannetjes maar één set chromosomen (haploïd) hebben en dat vrouwtjes (werksters en koninginnen) twee sets chromosomen hebben (diploïd). Uit bevruchte eieren…

Bij honingbijen wordt het geslacht heel anders bepaald dan bij de meeste andere dieren. Honingbijen zijn haplodiploïd. Dat wil zeggen dat mannetjes maar één set chromosomen (haploïd) hebben en dat vrouwtjes (werksters en koninginnen) twee sets chromosomen hebben (diploïd). Uit bevruchte eieren komen dus dochters, uit onbevruchte eieren zonen (zie afbeelding 2). afbeelding 2 werkster/koningin

Hoeveel procent van de erfelijke eigenschappen van een dar die met de koningin gepaard heeft, kun je terugvinden in een werkster, een koningin en een dar van de volgende generatie? werkster koningin dar A 100% 100% 50% B 100% 100% 0% C 50% 50% 50% D 50% 50% 0% Over de vrouwelijke nakomelingen van…

Hoeveel procent van de erfelijke eigenschappen van een dar die met de koningin gepaard heeft, kun je terugvinden in een werkster, een koningin en een dar van de volgende generatie? werkster koningin dar A 100% 100% 50% B 100% 100% 0% C 50% 50% 50% D 50% 50% 0% Over de vrouwelijke nakomelingen van één koningin worden drie omschrijvingen gegeven: 1 alle werksters vormen een kloon; 2 alle werksters hebben hetzelfde genotype; 3 alle werksters hebben hetzelfde fenotype.

Welke omschrijving is of welke omschrijvingen zijn juist? A geen van deze omschrijvingen B alleen omschrijving 1 C alleen omschrijving 2 D alleen omschrijving 3 E alle drie de omschrijvingen

opgave 4Muggen

Knokkelkoorts en gele koorts zijn tropische ziekten die voornamelijk in
verband worden gebracht met exotische vakantiebestemmingen en derde
wereldlanden. Hoewel beide ziekten door virussen worden veroorzaakt
zijn ze, net als malaria, voor hun verspreiding afhankelijk van muggen.
Muggen die besmet bloed hebben gezogen, kunnen bij een volgende
steek virussen doorgeven aan hun slachtoffers. Slechts enkele van de
meer dan 2500 muggensoorten zijn in staat om deze virussen over te
brengen. De meeste van deze muggensoorten leven in subtropische of
tropische gebieden.
In het begin van de eenentwintigste eeuw werden diverse tijgermuggen
aangetroffen in verschillende haven- en industriegebieden in de Benelux.
Dit is een van de soorten die de genoemde ziekten kunnen overbrengen.
Bij een recyclingbedrijf voor autobanden wist zelfs een hele populatie
tijgermuggen de Nederlandse winter te overleven.
Op het bedrijfsterrein waren bepaalde factoren gunstig voor de mug
waardoor de populatie kon overleven.
172p
Welk van onderstaande factoren verhoogt de overlevingskans van de
tijgermuggenpopulatie?
A Het verwerken van de autobanden gebeurt door veel werknemers uit
subtropische gebieden.
B In de buiten opgeslagen zwarte autobanden blijft regenwater staan.
C Op het bedrijventerrein groeien geen planten.
D Op het bedrijventerrein is het ook in de winter ’s avonds lang licht.
Door de vondst van deze tijgermuggen wordt er gespeculeerd over de
kans dat knokkelkoorts en gele koorts ook in Europa zullen oprukken.
Drie leerlingen doen hierover een bewering.
Leerling 1: Door kruising van de Tijgermug (Aedes albopictus) en de
Gewone steekmug (Culex pipiens) ontstaan nieuwe muggensoorten, die
in de Benelux overleven en de virussen overbrengen.
Leerling 2: In de populatie tijgermuggen kunnen door mutatie en selectie
muggen ontstaan die in de Benelux overleven en de virussen
overbrengen.
Leerling 3: Door het versterkte broeikaseffect veranderen de abiotische
omstandigheden in de Benelux, zodat de tijgermuggen ook hier overleven.
182p
Welke leerlingen doen een juiste bewering?
A leerlingen 1 en 2
B leerlingen 1 en 3
C leerlingen 2 en 3
D zowel leerling 1, als 2, als 3
Mensen hebben alleen last van de vrouwtjesmuggen. Vrouwtjes gebruiken
stoffen uit het opgezogen bloed bij het produceren van eieren. De
mannetjes nemen tijdens hun volwassen leven genoegen met een beetje
nectar als voeding.
192p
− Welke stof heeft het vrouwtje uit het bloed nodig, zodat zij eitjes kan
produceren?
− In welk deel of welke delen van het bloed komt deze stof voor?
A eiwit, komt alleen voor in bloedcellen
B eiwit, komt alleen voor in bloedplasma
C eiwit, komt zowel voor in bloedcellen als in bloedplasma
D zuurstof, komt alleen voor in bloedcellen
E zuurstof, komt alleen voor in bloedplasma
F zuurstof, komt zowel voor in bloedcellen als in bloedplasma
Muggenlarven spelen een belangrijke rol in waterecosystemen. Zij voeden
zich voornamelijk met dierlijke en plantaardige eencelligen en dienen zelf
weer als voedsel voor andere waterdieren zoals vissen en amfibieën.
202p
Welk rol vervullen de muggenlarven in het waterecosysteem?
A alleen die van consument
B alleen die van producent
C alleen die van reducent
D zowel die van consument als die van producent
E zowel die van consument als die van reducent
F zowel die van producent als die van reducent
Muggenlarven overleven uitermate goed in zuurstofarm, stilstaand water.
Er zijn twee soorten muggenlarven. De witte muggenlarven (zie
afbeelding 1) hangen aan de oppervlakte en krijgen via een adembuis de
benodigde zuurstof uit de lucht. Rode muggenlarven, die hemoglobine
bevatten, leven voornamelijk op de bodem. Soms komen ze naar de
oppervlakte (zie afbeelding 2).
afbeelding 1
afbeelding 2
figuur bij de opgave
witte muggenlarve
figuur bij de opgave
211p
Welke eigenschap van hemoglobine maakt het mogelijk dat rode
muggenlarven langer op de bodem kunnen verblijven dan witte
muggenlarven?
Muggen kunnen hun slachtoffers opsporen door het ‘ruiken’ van CO2. Op
hun antennes hebben muggen zintuigcellen die minuscule veranderingen
in CO2-concentraties kunnen detecteren.
Diffusie speelt een rol bij de verplaatsing van de CO2 die een persoon
uitademt. We vergelijken een persoon die leest in een slaapkamer waar
het 14 °C is met dezelfde persoon die sport in een ruimte waar het 18 °C
is. De ruimtes zijn even groot en de CO2-concentratie van de lucht in de
beide ruimtes is in de beginsituatie even hoog.
222p
In welke ruimte zal de mug het eerst een verandering van de
CO2-concentratie waarnemen en door welke factor of welke factoren is de
diffusiesnelheid daar verhoogd?
A in de slaapkamer door alleen de activiteit van de persoon
B in de slaapkamer door alleen de temperatuur
C in de slaapkamer door zowel de temperatuur als de activiteit van de
persoon
D in de sportruimte door alleen de activiteit van de persoon
E in de sportruimte door alleen de temperatuur
F in de sportruimte door zowel de temperatuur als de activiteit van de
persoon

opgave 5Bladgroente tegen ondervoeding

In het verleden stond een verscheidenheid aan traditionele bladgroenten
op het menu van de bevolking in Kenia. Enkele jaren geleden verdween
deze belangrijke bron van voedingsstoffen grotendeels uit de maaltijden in
Kenia. Dankzij campagnes die de voedingswaarde en smaak van de
inheemse groenten benadrukken, komen de traditionele groenten
langzaam weer terug op het menu. Nu worden deze groenten weer
verkocht naast uitheemse producten als spinazie en kool. De traditionele
groenten worden vooral door kleinschalig werkende boerinnen geteeld en
naar de markt gebracht.
De uit Kenia afkomstige Cecilia deed onderzoek naar de productie en de
consumptie van de van oorsprong in Kenia voorkomende bladgroente
Amarant, Amaranthus hypochondriacus (zie de afbeelding). Amarant
bevat waardevolle voedingsstoffen, groeit snel, vraagt weinig verzorging
en kan al na een korte groeiperiode geoogst worden. De Keniase
boerinnen gebruiken koemest als bemesting. Dat is goedkoper dan
kunstmest en het is een gratis product uit eigen stal.
figuur bij de opgave
Men is van mening dat de productie en consumptie van inheemse
groenten, zoals de Amarant, duurzamer is dan die van de uitheemse kool
en spinazie.
231p
Geef daarvoor een argument.
De World Health Organization rapporteert dat een groot deel van de arme
bevolking in Kenia lijdt aan eiwit-tekort. Bij zwangere vrouwen en kinderen
onder de vijf jaar komt ook vaak ijzergebrek voor. De bladeren van de
Amarant bevatten zowel ijzer als eiwit.
242p
Leg voor beide genoemde voedingsstoffen uit hoe door het eten van
Amarant bloedarmoede wordt voorkomen.
Bij ernstige ondervoeding kan hongeroedeem ontstaan. Opgezwollen
buikjes bij eiwitgebrek is bij kinderen een opvallend symptoom.
252p
Hoe kan door het eten van voldoende eiwit uit Amarant dit hongeroedeem
worden voorkomen?
A De terugresorptie uit weefselvocht naar bloed wordt bevorderd.
B De terugresorptie uit bloed naar weefselvocht wordt bevorderd.
C De terugresorptie uit weefselvocht naar bloed wordt verminderd.
D De terugresorptie uit bloed naar weefselvocht wordt verminderd.
De Keniase boerinnen gebruiken koemest als bemesting.
262p
Welke voedingsstoffen neemt de Amarantplant op uit koemest?
A koolhydraten, calcium en sporenelementen
B nitraten, kalium en sporenelementen
C nitraten, vitaminen en aminozuren
D mineralen, sulfaten en aminozuren
Cecilia voerde veldproeven uit met de Amarantplant. Ze wilde het effect
van verschillende meststofdoseringen op het stikstofgehalte in vers
Amarantblad onderzoeken. Het gemeten stikstofgehalte geeft een
aanwijzing voor het eiwitgehalte en is daarmee een maat voor de
voedingswaarde van het gewas. De Amarantzaden werden gezaaid aan
het begin van het regenseizoen. Meststoffen werden zowel toegediend in
de vorm van koemest als in de vorm van de kunstmeststof DAP
(di-ammonium-phosfaat).
In de tabel zijn de stikstofdoses van de toegepaste bemesting en het
gemeten stikstofgehalte van de planten weergegeven, acht weken na het
zaaien.
  DAP DAP DAP controle koemest stikstofdosis (kg N/ha) 20 40 60 0 ? gemeten stikstofgehalte (% van droge stof) 4,0 5,3 5,5 2,8 3.2
273puitwerkbijlage
− Teken op de uitwerkbijlage een grafiek die het verband weergeeft
tussen de bemestingsdoses DAP en het stikstofgehalte van
Amarantblad.
− Leid uit de grafiek af hoeveel stikstof (kg N/ha) aanwezig is in de
bemesting met koemest.

opgave 6Slim en gezond door borstvoeding

Maakt borstvoeding slim en gezond? Voor- en tegenstanders van
borstvoeding discussiëren al jaren over deze vraag. Kinderen die als baby
vooral moedermelk hebben gedronken, scoren gemiddeld hoger op IQ-
tests dan leeftijdgenootjes die het met de fles moesten doen. En dat effect
blijft ook bij volwassenen nog zichtbaar. In moedermelk zitten stoffen die
de hersenontwikkeling stimuleren. Vooral twee meervoudig onverzadigde
vetzuren, DHA (= docosahexaeen zuur) en arachidonzuur, spelen daarbij
een belangrijke rol. Deze twee stoffen ontbreken in koemelk en daardoor
ook in de meeste typen flesvoeding.
Een groep onderzoekers deed tussen 1980 en 1985 een grootschalig
onderzoek naar het effect van borstvoeding op het IQ. Ze bestudeerden
daarbij ook de rol van een gen (FADS2) dat codeert voor een bepaald
enzym dat belangrijk is voor de verwerking van vetten in het lichaam. Dit
gen ligt op chromosoom 11. Het gen kan voorkomen met een dominante
A-vorm en de recessieve a-vorm.
De onderzoekers werkten met kinderen die tussen april 1972 en maart
1973 werden geboren in Nieuw-Zeeland. Tussen de leeftijd van zeven en
elf jaar werd vier keer een IQ-test gedaan. Ook werd bepaald welke vorm
van het FADS2-gen de kinderen hadden.
Van de kinderen was bekend welke vorm van het FADS2-gen ze hadden.
282p
Op welke manier zullen deze resultaten verkregen zijn?
A door DNA-onderzoek van cellen uit het vruchtwater
B door DNA-onderzoek van wangslijmvliescellen
C door een karyogram te maken van cellen uit het vruchtwater
D door een karyogram te maken van wangslijmvliescellen
Twee beweringen over het FADS2-gen zijn:
1 Van dit gen zijn twee verschillende allelen bekend;
2 Van dit gen hebben mannen en vrouwen per cel evenveel allelen.
292p
Welk van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen
In onderstaand diagram zie je de resultaten van het genetisch onderzoek
van de deelnemende kinderen.
afbeelding 1
115 Legenda: IQ (in punten) zonder borstvoeding 110 met borstvoeding 105 100 95 90 0 1 2 3 4 5 6 AA Aa aa
Uit de gegevens worden twee conclusies getrokken:
1 Kinderen die moedermelk drinken en tenminste eenmaal het
dominante allel FADS2 bezitten, hebben gemiddeld een hoger IQ dan
moedermelkdrinkers zonder dat allel.
2 Homozygotie voor de recessieve vorm van het FADS2-gen leidt bij
flessenmelkdrinkers tot een hoger IQ.
302puitwerkbijlage
Vul op de uitwerkbijlage de volgende zinnen aan:
− Voor conclusie 1 werden de gegevens van de kolom(men) ………..
vergeleken met die van …………….
− Voor conclusie 2 werden de gegevens van de kolom(men) ………..
vergeleken met die van …………….
Bij de aanmaak van de moedermelk worden onder andere de volgende
stoffen uit het bloed gebruikt: vetzuren, aminozuren en zuurstof.
312p
Welke van deze stoffen worden met de moedermelk afgegeven, zodat de
baby er van groeit?
A alleen aminozuren en O2
B alleen aminozuren en vetzuren
C alleen O2 en vetzuren
D al deze stoffen
afbeelding 2
slagaderlijk bloed melkvormende spiercellen cel haarvaten aderlijk bloed afvoerbuisje
In afbeelding 2 is een melkklier afgebeeld.
Als een baby aan de tepel zuigt, veroorzaakt een stijging van de
oxytocineconcentratie de toeschietreflex van moedermelk waarbij melk uit
de tepel spuit.
322p
Welke van de in afbeelding 2 aangegeven cellen zijn vooral gevoelig voor
het plotseling stijgen van de oxytocineconcentratie in het bloed?
A de melkvormende cellen
B de spiercellen
C de cellen van de haarvaten
Fabrikanten van flesvoeding voor baby’s gebruiken de informatie over het
IQ verhogende effect van moedermelk in de ontwikkeling van nieuwe
producten.
Drie mogelijkheden die zij overwegen zijn:
1 toevoegen van het FADS2-gen aan flesvoeding;
2 toevoeging van het FADS2-enzym aan flesvoeding;
3 toevoeging van arachidonzuur aan flesvoeding.
332p
Welke toevoeging of welke toevoegingen zouden een positief effect
kunnen hebben op het IQ van kinderen die de nieuwe flesvoeding krijgen?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D 1 in combinatie met 2
E 1 in combinatie met 3

opgave 7Op twaalf kerstbomen naar Parijs rijden!

Op twaalf kerstbomen naar Parijs rijden. Als het proces waar nu nog aan
gewerkt wordt gereed is, kan houtafval een interessante bron worden voor
de bereiding van ethanol. Daarop kunnen auto’s op een milieuvriendelijker
manier rijden dan op benzine, diesel of gas. Men verwacht dat dit binnen
een aantal jaren mogelijk is.
De moeilijkheid was om de organische moleculen, die in het houtafval
aanwezig zijn, met behulp van schimmels snel om te zetten. Op dit
moment heeft men de enzymen die cellulose en houtstof omzetten in
suikers, wel in handen. Bij de vergisting van deze suikers ontstaat
ethanol. Er wordt al bio-ethanol verkregen uit koolhydraten die in
voedingsgewassen zoals tarwe, maïs en suikerbieten zitten. Maar de
weerstand tegen het gebruik van voedingsgewassen voor het verkrijgen
van bio-ethanol wordt steeds groter.
342p
Leg uit waardoor het gebruik van fossiele brandstof wel bijdraagt aan een
versterkt broeikaseffect en het gebruik van bio-ethanol uit kerstbomen
niet.
351p
Waardoor komt er steeds meer weerstand om voedingsgewassen om te
zetten in bio-ethanol die als autobrandstof gebruikt wordt?
Om de koolhydraten om te zetten in ethanol, wordt gebruik gemaakt van
gistcellen. Er is een groot verschil tussen de gistsoort die koolhydraten uit
voedingsmiddelen omzet in ethanol en de gistsoort die houtafval gebruikt.
Het is een Nederlandse firma gelukt om nieuwe gistvarianten te maken
waardoor uit houtafval ethanol kan worden geproduceerd. Hiervoor
moeten de gistcellen cellulose als substraat gebruiken.
362p
Wat heeft men aan de bestaande gistcellen veranderd om dit mogelijk te
maken?
A De enzymen, zodat ze in staat waren om cellulose om te zetten in
plaats van zetmeel.
B De genetische informatie, zodat er enzymen gemaakt kunnen worden
die in staat zijn om cellulose om te zetten in plaats van zetmeel.
C De ribosomen, zodat die enzymen maakten die cellulose konden
omzetten in plaats van zetmeel.
D Het celmembraan, zodat de gistcellen in staat waren om cellulose op
te nemen in plaats van zetmeel.
Het idee om hout te gebruiken om daar, zij het indirect, auto’s op te laten
rijden is niet nieuw. Tijdens de benzineschaarste gedurende de Tweede
Wereldoorlog reden veel auto’s met een zogenaamde houtgasgenerator
(zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
De techniek staat bekend als ‘droge destillatie’. In de omvangrijke
generator, die achter de auto gekoppeld was, werd hout in een van de
lucht afgesloten ruimte verhit totdat er brandbare gassen vrijkwamen:
vooral waterstofgas (H2), koolstofmonoxide (CO) en methaan (CH4). Maar
er ontstond ook stikstofgas (N2). Op het H2, het CO en het CH4 kon men
de benzinemotor redelijk laten lopen.
372p
Uit welke moleculen van hout is het N2 afkomstig?
A uit zowel cellulose- als eiwitmoleculen
B uit zowel chlorofyl- als vetmoleculen
C uit zowel DNA- als eiwitmoleculen
D uit zowel koolhydraat- als vetmoleculen
E uit zowel cellulose- als DNA-moleculen
F uit zowel chlorofyl- als koolhydraatmoleculen
Behalve dat er in de eenentwintigste eeuw in Nederland veel meer auto’s
op de weg zijn dan in 1944, zijn er meer redenen waarom dit type
houtgasgeneratoren niet meer gebruikt wordt.
Bij het schoonmaken van of het bijvullen met hout van de
houtgasgenerator, zeker als het in een afgesloten ruimte gebeurde,
konden mensen bewusteloos raken door het CO (koolstofmonoxide).
382p
Leg uit waardoor het inademen van CO uit de houtgasgeneratoren bij
mensen tot bewusteloosheid en zelfs tot de dood kan leiden.

opgave 8Nieuwe DNA-test voor Chlamydia

Chlamydia is de meest voorkomende
seksueel overdraagbare aandoening (SOA)
en kan onder meer leiden tot
onvruchtbaarheid. In Nederland worden
jaarlijks zestigduizend mensen besmet met
Chlamydia trachomatis (zie afbeelding 1).
De meeste geïnfecteerde personen hebben
geen klachten, maar kunnen wel – zonder
het zelf te weten – andere mensen
besmetten. Chlamydia is eenvoudig met
figuur bij de opgave
antibiotica te behandelen.
Koen Quint ontwikkelde een nieuwe test waarmee negentien subtypes van
Chlamydia trachomatis kunnen worden aangetoond. Deze subtypes
verschillen onderling in de gevoeligheid voor diverse antibiotica. De indeling
is gebaseerd op de eiwitten die aan de buitenkant van het micro-organisme
zitten. De genetische code in het DNA bepaalt welke eiwitten dat zijn.
391p
− Wordt Chlamydia door een bacterie of een virus veroorzaakt?
− Uit welke zin van de tekst blijkt dat?
Met de nieuwe test voor de Chlamydia kan snel en eenvoudig worden
vastgesteld met welk subtype Chlamydia iemand besmet is en of iemand
met meer dan één subtype besmet is. Aan de hand van de testuitslag kan
vervolgens worden besloten welke antibioticabehandeling het meest
geschikt is.
401p
Leg uit hoe deze nieuwe test het antibioticagebruik kan beperken.
412p
− Leg uit hoe de verschillende subtypes van Chlamydia trachomatis zijn
ontstaan.
− Beschrijf de rol van antibioticagebruik hierin.
Let op: de laatste opdrachten van dit examen staan op de volgende pagina.
Baarmoederhalskanker wordt bijna uitsluitend door een infectie met een
virus (HPV) veroorzaakt. Omdat baarmoederhalskanker door een infectie
wordt veroorzaakt, onderzocht Quint ook of er een relatie is tussen een
Chlamydia-infectie en het krijgen van baarmoederhalskanker. Hoewel
Chlamydia niet direct baarmoederhalskanker kan veroorzaken, komt
baarmoederhalskanker vaker voor bij vrouwen die Chlamydia hebben
gehad.
421p
Verklaar waarom onder de groep vrouwen die Chlamydia hebben gehad
baarmoederhalskanker vaker voorkomt dan bij vrouwen die geen
Chlamydia hebben gehad.
Een onbehandelde Chlamydia leidt bij vrouwen vaak tot onvruchtbaarheid
door ontsteking van de eileiders die kunnen verkleven. Daardoor komt het
sperma niet bij de eicel en kan er geen bevruchting plaatsvinden. Om dat
te onderzoeken brengt de arts met een spuit een contrastmiddel (zie
afbeelding 2) via de baarmoedermond de baarmoeder in waardoor
eventuele blokkades met een röntgenopname zichtbaar worden.
afbeelding 2
figuur bij de opgave
431p
− Is er in afbeelding 2 sprake van een verkleving?
− Beschrijf waaraan je dat ziet.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.