Eindexamen biologie havo 2014, tijdvak 2

Leg de rol van beide organismen in deze voedselrelatie uit. Na het grazen zoekt een koe een rustige ligplaats. Het voedsel dat door de bacteriën gedeeltelijk is verteerd, wordt door antiperistaltische bewegingen van de slokdarm teruggebracht naar de bek en wordt met de maalkiezen nogmaals gekauwd. Een groot deel van de bacteriën wordt samen met de planten fijngemalen, daarna doorgeslikt en vervoerd naar de lebmaag (zie de afbeelding).

Het maagsap van de lebmaag bevat dezelfde stoffen als het maagsap van de mens. Over het effect van dit lebmaagsap op de spijsbrij worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door maagzuur uit het lebmaagsap worden enzymen van de bacteriën in de spijsbrij onwerkzaam gemaakt. 2 Door enzymen uit het lebmaagsap worden eiwitten in de spijsbrij verteerd. 3 Door maagzuur uit het lebmaagsap worden vrijwel alle bacteriën in de spijsbrij actief.

− Welke enkelvoudige suiker ontstaat bij de vertering van cellulose? − In welk orgaan wordt deze suiker opgenomen in het bloed? De opgenomen enkelvoudige suikers worden vervoerd door het bloed. Deze suikers worden onder andere gebruikt als bouwstof bij de vorming van lactose (melksuiker) bij een koe die gekalfd heeft en als brandstof door het ongeboren kalf van een drachtige koe.

− Hoe vaak passeert een suikermolecuul minimaal het hart van de koe voordat het gebruikt wordt voor de productie van een molecuul lactose in de melkklier? − Hoe vaak passeert een suikermolecuul minimaal het hart van een drachtige koe, voordat het als energiebron dienst doet in het ongeboren kalf? productie van lactose energiebron in ongeboren kalf A 0 keer 1 keer B 0 keer 2 keer C 1 keer 1 keer D 2 keer 2 keer

De laatste jaren staan de bacteriën uit de pens in de belangstelling vanwege hun mogelijke rol bij het winnen van biobrandstoffen uit restafval van biomassa. Bij het onderzoek naar de afbraak van cellulose in de pens van koeien kwamen onderzoekers op het idee om deze bacteriën in te zetten bij de productie van enkelvoudige suikers. Met behulp van enzymen kunnen deze suikers daarna anaeroob worden omgezet tot biodiesel of bio-alcohol (ethanol).

Leg uit dat anaerobe dissimilatie van biomassa door bacteriën wel biobrandstoffen oplevert en aerobe dissimilatie door bacteriën niet. Bij experimenteel onderzoek naar de toepassing van de bacteriën uit de pens van koeien worden de omstandigheden in een kweekvat precies afgestemd op het microklimaat in de pens.

Van welk deel is de werking verstoord en waar in de nier bevindt zich dit deel? deel met verstoorde werking A nierbuisje B nierbuisje C nierbuisje D kapsel van Bowman E kapsel van Bowman F kapsel van Bowman Tijdens het verloop van de ziekte functioneren de nieren steeds slechter, waardoor lichamelijke klachten toenemen. Hieronder staan mogelijke gevolgen van de verminderde nierwerking en een aantal symptomen in een vergevorderd stadium van het syndroom van Alport. Mogelijke gevolgen van verminderde nierwerking − verminderd eiwitgehalte in het bloedplasma − verminderde hormoonproductie door de nieren − verstoorde uitscheiding van ureum Symptomen − hoge bloeddruk van het syndroom van Alport − oedeem (vochtophoping in de weefsels) − bloedarmoede

In de afbeelding is de stamboom van een familie weergegeven waarin het syndroom van Alport voorkomt. De familie bestaat uit drie generaties (I, II en III) en de leden van de familie zijn per generatie met cijfers aangeduid. Men is op zoek naar een nierdonor voor de vader (II,2) maar men wil de kans uitsluiten dat de nierdonor ook het syndroom van Alport heeft. Vier familieleden zijn: − zijn zoon − zijn dochter (III,3) − zijn nicht (III,4) − zijn neef (III,5)

Hoe wordt een orgaan genoemd dat beïnvloed wordt door een bepaald hormoon? De haargroeicyclus bestaat uit drie fasen (zie afbeelding 2). afbeelding 2 De groeifase duurt normaal drie tot vijf jaar. Gemiddeld kan elk haarzakje tien tot vijftien keer met een nieuwe groeifase beginnen. In de overgangsfase is de groei volledig gestopt en tijdens de rustfase valt de haar uit. Na enkele maanden komt het haarzakje weer tot ontwikkeling. Door DHT wordt de groeifase van de hoofdharen ingekort. Bij sommige jongens begint dit al vanaf de puberteit met als gevolg vroegtijdige kaalheid. De omzetting van testosteron in DHT staat onder invloed van het enzym 5- α -reductase-2. Dit enzym wordt geproduceerd door cellen van de prostaat, de bijnieren en de hoofdhuid. Alleen een hogere concentratie DHT dan gemiddeld is nog geen reden voor vroegtijdig kaal worden. Er moeten ook veel receptoren voor DHT in de haarzakjes aanwezig zijn. Omdat op de kruin van mannen méér testosteron wordt omgezet in DHT én omdat de haarfollikelcellen daar meer DHT-receptoren hebben dan in de haarkrans, ontstaat op de kruin vaak de eerste kaalheid. Dit staat bekend als alopecia androgenetica.

Wat kan de oorzaak zijn van het gegeven dat bij vrouwen de haargrens niet verschuift, maar het haar over het hele schedeloppervlak dunner wordt? A Bij vrouwen is de haarinplant dichter dan bij mannen. B Bij vrouwen is het aantal DHT-receptoren in alle haarfollikels gelijk. C Vrouwen gaan na de overgang meer testosteron produceren. D Vrouwen maken minder DHT aan dan mannen. Het gen voor de DHT-receptor is X-chromosomaal.

− Hoe groot is de kans dat een meisje het gen voor de DHT-receptor van allebei haar grootvaders erft? − Leg je antwoord uit. Kaalheid wordt door vooral jonge mannen als probleem ervaren. Als zij een haartransplantatie niet zien zitten, zoeken ze naar mogelijkheden om de haaruitval te remmen. Het meest effectieve middel is op dit moment finasteride. Finasteride beïnvloedt de werking van 5- α -reductase-2. Dit leidt tot verlaging van de DHT-concentratie en daardoor tot vermindering van de haaruitval. De werking van finasteride kan in een schema weergegeven worden (zie afbeelding 3). afbeelding 3