bronnen

Eindexamen biologie havo 2021, tijdvak 3

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Huidcellen als visvoer

In Kangal, Turkije, zijn warmwaterbronnen afbeelding 1 waar je jezelf kunt ‘aanbieden’ als visvoer. Als je een hand of een voet in het water steekt, komen er onmiddellijk kleine visjes aan je huid knabbelen (afbeelding 1). De lokale bevolking schrijft een heilzame werking aan dit gedrag van de…

In Kangal, Turkije, zijn warmwaterbronnen afbeelding 1 waar je jezelf kunt ‘aanbieden’ als visvoer. Als je een hand of een voet in het water steekt, komen er onmiddellijk kleine visjes aan je huid knabbelen (afbeelding 1). De lokale bevolking schrijft een heilzame werking aan dit gedrag van de visjes toe.

Tot welk trofisch niveau behoort Garra rufa in kreekjes en meren? A alleen tot de consumenten van de eerste orde B alleen tot de consumenten van de tweede orde C alleen tot de consumenten van de eerste en hogere orde D alleen tot de consumenten van de tweede en hogere orde
Uit de tekst blijkt dat de tolerantiecurves van Garra rufa en de kreeftjes die hun voedsel vormen, verschillend zijn. In afbeelding 2 zijn drie diagrammen met tolerantiecurves weergegeven. afbeelding 2
Welk diagram geeft op de juiste manier de overlevingskansen weer van Garra rufa en van de kreeftjes? Welk nummer geeft in dat diagram de overlevingskans van Garra rufa aan? diagram Garra rufa A P 1 B P 2 C Q 1 D Q 2 E R 1 F R 2
Wanneer kunnen de vissen in deze populatie tot een nieuwe soort worden gerekend? Als deze evolutie plaatsvindt, zullen variatie, isolatie en natuurlijke selectie een rol spelen.
Beschrijf − de variatie, − de isolatie, − en de natuurlijke selectie die zullen bijdragen aan deze evolutie van Garra rufa .

opgave 2Voedsel-allergieën

Eén hapje van een appel kan bij Marianne al leiden tot jeuk in de mond,
lichte zwellingen of zelfs blaren. Zij at dus nooit meer appels. Sinds enige
tijd kan Marianne bepaalde appels wel eten.
Soms herkent het immuunsysteem bepaalde stoffen uit de voeding als lichaamsvreemd en gaat daar antistoffen tegen maken. Dit wordt een primaire voedsel-allergie genoemd. Marianne heeft last van appel-allergie.…

Soms herkent het immuunsysteem bepaalde stoffen uit de voeding als lichaamsvreemd en gaat daar antistoffen tegen maken. Dit wordt een primaire voedsel-allergie genoemd. Marianne heeft last van appel-allergie. Pollenkorrels van de berk zijn de oorzaak van het ontwikkelen van haar appel-allergie, omdat die pollenkorrels stoffen bevatten die erg lijken op die uit de appel. En omdat Marianne al een allergie tegen berkenpollen (een vorm van hooikoorts) had ontwikkeld, reageert zij ook allergisch op bepaalde appelrassen. Dit wordt een secundaire voedsel-allergie genoemd.

Het immuunsysteem van Marianne is geactiveerd door stoffen uit de
berkenpollen.
Twee uitspraken over deze activering van het immuunsysteem zijn:
1 Er is een toename van witte bloedcellen die specifiek op berkenpollen
reageren.
2 Er is een toename van de productie van antigenen die aan stoffen uit
de berkenpollen binden.
52p
Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D beide
Er is een groot verschil tussen de allergene eigenschappen van verschillende appelrassen. Appels van het ras Santana blijken goed te verdragen door Marianne. Uit onderzoek is duidelijk geworden waar dit verschil…

Er is een groot verschil tussen de allergene eigenschappen van verschillende appelrassen. Appels van het ras Santana blijken goed te verdragen door Marianne. Uit onderzoek is duidelijk geworden waar dit verschil tussen appelrassen door wordt veroorzaakt. Kleine verschillen in bepaalde genen leiden ertoe dat genproducten van het ene ras wel allergische reacties oproepen bij mensen met berkenpollenallergie, en van het andere niet.

61p
Welk type stof uit appels veroorzaakt de allergische reactie in de mond?
A DNA
B eiwit
C koolhydraat
D vitamine
De Santana wordt veel in de biologische landbouw toegepast omdat het
ras resistent is tegen de ziekte appelschurft. De Santana is, zonder
gebruik van moderne biotechnologie, ontwikkeld uit de appelrassen Elstar
en Priscilla. Elstar heeft een goede smaak maar is niet resistent tegen
appelschurft. Priscilla smaakt minder goed, maar is wel resistent tegen
appelschurft.
72p
Beschrijf hoe uit de Elstar en de Priscilla de Santana ontwikkeld werd.
Er bestaan meerdere secundaire allergieën. Een persoon die allergisch is
voor graspollen (hooikoorts), heeft vaak ook een allergie tegen een
bepaald voedingsmiddel. Hetzelfde geldt voor allergie tegen de
uitwerpselen van de huisstofmijt (huisstofallergie).
In tabel 1 staan enkele secundaire allergieën met de bijbehorende
primaire allergieën.
tabel 1
secundaire allergie   primaire allergie     berken (hooikoorts) graspollen (hooikoorts) huisstofmijt (huisstofallergie) aardappel x x   appel x x   garnaal     x hazelnoot x x   mossel     x selderij x x   walnoot x    
Uit tabel 1 blijkt dat er steeds een verwantschap bestaat tussen de
veroorzaker van een secundaire allergie en de veroorzaker van de
bijbehorende primaire allergie.
81p
Welke verwantschap is dit?

opgave 3Biologische wijn

Biologische wijnboer Bernhard maakt bij de druiventeelt en de productie
van zijn wijnen zoveel mogelijk gebruik van natuurlijke processen.
In een biologische wijngaard wordt geen gebruikgemaakt van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Bestrijdingsmiddelen kunnen weliswaar aantasting van de druiven door micro-organismen verminderen, maar…

In een biologische wijngaard wordt geen gebruikgemaakt van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Bestrijdingsmiddelen kunnen weliswaar aantasting van de druiven door micro-organismen verminderen, maar veroorzaken ook vervuiling van het grondwater en doden veel bodemorganismen. Bodemleven is juist belangrijk voor de productiviteit van de druivenplanten.

Door de activiteit van wormen, die voornamelijk leven van afgestorven
plantenmateriaal, wordt de bodem goed belucht. Deze beluchting is
belangrijk voor actief transport in plantenwortels.
93p
Leg uit dat beluchting van de bodem belangrijk is voor actief transport
door de cellen van de plantenwortels.
In een plantenwortel vindt transport plaats van onder andere:
1 CO2
2 water
3 nitraat
102p
Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf
achter elk nummer of deze stof wel of niet actief wordt getransporteerd
over de membraan van wortelcellen.
Bernhard maakt gebruik van dierlijke mest en compost in plaats van
kunstmest. Daarbij is het belangrijk dat schimmels en bacteriën in de
bodem in leven blijven.
112p
Leg uit dat schimmels en bacteriën in de bodem van de wijngaard
belangrijk zijn voor een hoge opbrengst.
Naast dierlijke mest en compost maakt Bernhard ook gebruik van
groenbemesting. Hiervoor zaait hij klaver, die in symbiose leeft met
bacteriën in de wortelknolletjes. Door het onderspitten van de
klaverplanten wordt de stikstofvoorraad in de bodem aangevuld.
122p
Welk van de onderstaande beweringen over deze symbiose is juist?
A De bacterie en de klaver voorzien elkaar alleen van anorganische
stoffen.
B De bacterie en de klaver voorzien elkaar alleen van organische
stoffen.
C De bacterie levert anorganische stoffen aan de klaver en de klaver
levert organische stoffen aan de bacterie.
D De bacterie levert organische stoffen aan de klaver en de klaver levert
anorganische stoffen aan de bacterie.
De bemesting is nodig omdat de stikstofkringloop bij druiventeelt niet
gesloten is.
131p
Verklaar dat door de wijnproductie stikstof uit de kringloop van de
wijngaard verdwijnt.
Als de druiven rijp zijn, laat Bernhard deze met de hand plukken. Dit is
een arbeidsintensieve manier van oogsten, maar hierdoor worden de
druiven nauwelijks beschadigd. Deze druiven hebben zo minder last van
schimmel na de oogst. Schimmelvorming is nadelig voor de kwaliteit van
de wijn.
141p
Waardoor beschimmelen beschadigde druiven sneller dan
niet-beschadigde?
afbeelding 1 Bernhard maakt wijn van de geoogste druiven. Nadat hij de druiven geperst heeft, voegt hij gist toe aan het druivensap. De flessen met het mengsel van druivensap en gist sluit hij af met een waterslot…

afbeelding 1 Bernhard maakt wijn van de geoogste druiven. Nadat hij de druiven geperst heeft, voegt hij gist toe aan het druivensap. De flessen met het mengsel van druivensap en gist sluit hij af met een waterslot (afbeelding 1). Hij zet de flessen op een donkere plaats bij een temperatuur van ongeveer 20 °C. Door gisting ontstaat dan wijn. Die gisting is nogal rumoerig: het borrelt alsof het een werkende vulkaan is. Het waterslot laat het gevormde CO ontsnappen en houdt 2 ongewenste micro-organismen buiten de fles.

152p
Bij welk proces ontstaat de grote hoeveelheid CO2 tijdens de
wijnbereiding?
A bij aerobe dissimilatie door de gistcellen
B bij aerobe dissimilatie door de druivencellen
C bij anaerobe dissimilatie door de gistcellen
D bij anaerobe dissimilatie door de druivencellen
Tijdens het proces van wijn maken houdt Bernhard de omstandigheden
optimaal.
161p
Noteer twee abiotische factoren, uit de tekst in het kader, die van invloed
zijn op de wijnproductie.

opgave 4Stamcellen als behandeling voor diabetes

Wekenlang was Sarah zo vermoeid dat zij ’s middags een dutje moest
doen. Ook dronk ze enorme hoeveelheden water, maar had dan daarna
nog steeds dorst. Omdat ze veel moest plassen, ging ze vaak wel drie
keer per nacht haar bed uit. Na een zoektocht op internet las ze dat deze
symptomen karakteristiek zijn voor diabetes.
Veel drinken en veel plassen zijn bij diabetes een gevolg van de verhoogde concentratie glucose in de voorurine en daardoor ook in de urine.
172p
Leg uit hoe de hoge glucoseconcentratie van de voorurine leidt tot een
grotere hoeveelheid urine.
Het actief transport van glucose in een deel van de nier bij een gezond persoon wordt in afbeelding 1 weergegeven als een model met trechters en een transportband. Met P is de aanvoer van een vloeistof met glucose…

Het actief transport van glucose in een deel van de nier bij een gezond persoon wordt in afbeelding 1 weergegeven als een model met trechters en een transportband. Met P is de aanvoer van een vloeistof met glucose weergegeven en met Q de afvoer van een vloeistof. In dit model is de transportband het actief transport van glucose door de membranen heen. afbeelding 1

Bij Sarah werd diabetes type 1 geconstateerd. Afbeelding 2 geeft drie
modellen weer bij een verhoogde glucoseconcentratie.
afbeelding 2
figuur bij de opgave
Vier onderdelen van de nieren zijn:
− gekronkelde nierbuisje
− glomerulus
− haarvat
− verzamelbuisje
183p
− Welk van deze onderdelen wordt door P aangegeven?
− Welk van deze onderdelen wordt door Q aangegeven?
− Welk model uit afbeelding 2 geeft de situatie weer die zich voordeed
Bij diabetes type 1 valt het eigen immuunsysteem de insulineproducerende cellen in de eilandjes van Langerhans aan en vernietigt deze cellen.
192p
Waardoor worden de cellen van de eilandjes van Langerhans vernietigd?
A doordat B-lymfocyten de eiwitten op de celmembraan herkennen als
niet-lichaamseigen
B doordat B-lymfocyten het afwijkend DNA in de insulineproducerende
cellen herkennen
C doordat T-lymfocyten de eiwitten op de celmembraan herkennen als
niet-lichaamseigen
D doordat T-lymfocyten het afwijkend DNA in de insulineproducerende
cellen herkennen
Sarah deed mee aan een medisch experiment. Hierbij werden eilandjes van Langerhans ingebracht via een infuus in haar poortader. De eilandjes van Langerhans zijn gekweekt uit stamcellen van gezonde donoren. Bij dit…

Sarah deed mee aan een medisch experiment. Hierbij werden eilandjes van Langerhans ingebracht via een infuus in haar poortader. De eilandjes van Langerhans zijn gekweekt uit stamcellen van gezonde donoren. Bij dit experiment wordt onderzocht of het lichaam na de transplantatie zelf opnieuw insuline kan maken.

In het experiment zijn stamcellen gebruikt omdat deze cellen
eigenschappen hebben die andere lichaamscellen niet hebben.
201p
Noteer één zo’n eigenschap die stamcellen geschikt maakt in dit
experiment.
Na het inbrengen in de poortader komen de eilandjes terecht in een
bepaald orgaan.
212p
Noem twee redenen waarom dit orgaan een goede plaats is voor de
functie van de eilandjes.
In de periode voorafgaand aan haar behandeling moest Sarah regelmatig
insuline inspuiten. Na de behandeling werd de hoeveelheid insuline die
Sarah moest inspuiten, opnieuw vastgesteld.
Na het eten van een gestandaardiseerde hoeveelheid koolhydraten kreeg
Sarah een bepaalde stof toegediend, waarna haar bloedglucosegehalte
werd gemeten. Hieruit bleek dat de hoeveelheid insuline die Sarah moet
spuiten, omlaag kon.
222p
Welke stof werd toegediend? Wat was het resultaat van de meting?
A glucose, het glucosegehalte in haar bloed bleek te hoog
B glucose, het glucosegehalte in haar bloed bleek te laag
C insuline, het glucosegehalte in haar bloed bleek te hoog
D insuline, het glucosegehalte in haar bloed bleek te laag

opgave 5Koraalriffen

Koraalriffen hebben al jaren te lijden van opwarming van het zeewater
door het versterkte broeikaseffect.
afbeelding 1 Koraal (afbeelding 1) bestaat uit poliepen, die in kolonies samenleven en een gezamenlijk skelet opbouwen van kalk (CaCO ). 3 Veel koralen hebben een symbiotische relatie ontwikkeld met algen. Deze…

afbeelding 1 Koraal (afbeelding 1) bestaat uit poliepen, die in kolonies samenleven en een gezamenlijk skelet opbouwen van kalk (CaCO ). 3 Veel koralen hebben een symbiotische relatie ontwikkeld met algen. Deze algen, zoöxanthellen geheten, leven in de cellen van de poliepen en geven de koralen hun prachtige kleuren. Zoöxanthellen produceren organische stoffen waarvan ze het grootste deel aan de poliep afstaan. De zoöxanthellen gebruiken een groot deel van de afvalproducten van de poliepen voor hun stofwisselingsactiviteit.

231p
Welke voedselrelatie bestaat tussen de poliepen en de zoöxanthellen?
A commensalisme
B mutualisme
C parasitisme
D predatie
Vier stoffen of groepen van stoffen zijn:
1 chlorofyl
2 glucose
3 koolstofdioxide
4 water
242p
Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en
schrijf achter elk nummer of de betreffende stof wel of niet door de
zoöxanthel wordt opgenomen uit het cytoplasma van de poliep.
Op een gezond koraalrif vinden processen plaats die effect hebben op de
CO2-concentratie in de atmosfeer:
1 de dissimilatie in de poliepen tijdens de groei
2 de voortgezette assimilatie in de poliepen
3 de vorming van het kalkskelet door de poliepen
4 het afsterven van de zoöxanthellen in de poliepen
252p
Welk van de genoemde processen draagt bij aan een daling van de
CO2-concentratie in de atmosfeer?
A proces 1
B proces 2
C proces 3
D proces 4
In het kader van klimaatverandering wordt onderzoek gedaan naar de
temperatuurtolerantie van koralen. Bekend is dat jonge poliepen
verschillende soorten zoöxanthellen kunnen opnemen.
262p
Beredeneer dat het opnemen van verschillende soorten zoöxanthellen de
overlevingskans van een poliep vergroot bij temperatuurstijging als gevolg
van klimaatverandering.

opgave 6Dubbele bypass

Bij een bypassoperatie maakt hartchirurg Layla Faysal een omleiding bij
een vernauwde of verstopte kransslagader. Als op twee plaatsen op het
hart een kransslagader is vernauwd, maakt ze een dubbele bypass
(afbeelding 1).
afbeelding 1
figuur bij de opgave
In afbeelding 1 zijn met P, Q, R en S mogelijke plaatsen aangegeven
waar vernauwing kan optreden in kransslagaders. Met 1, 2, 3 en 4 zijn
stroomrichtingen in de bypasses aangegeven.
272p
− Noteer welke twee letters de juiste plaatsen van de vernauwingen in
de kransslagaders aangeven die met deze bypasses worden
behandeld.
− Noteer welke twee cijfers de stroomrichtingen van het bloed in de
bypasses juist weergeven.
Voor een bypass gebruikt zij meestal een stukje bloedvat van de patiënt
zelf.
281p
Verklaar waardoor een bloedvat van de patiënt zelf geschikter is voor
deze operatie dan een bloedvat van een donor.
Dokter Faysal gebruikt voor het maken van een bypass bij voorkeur een
slagader uit de borstkas.
292p
Waarom heeft een slagader de voorkeur boven een ader?
A Slagaders hebben een kleine diameter.
B Slagaders kunnen een hoge bloeddruk weerstaan.
C Slagaders laten geen weefselvocht door.
D Slagaders vervoeren zuurstofrijk bloed.
Een hartoperatie is complexer dan een blindedarmoperatie. Dit komt niet
alleen doordat het hart een vitaal orgaan is, maar ook omdat de chirurg
meer moeite moet doen om het hart te bereiken.
301p
Verklaar dat door de ligging van het hart de chirurg meer moeite moet
doen het hart te bereiken.

opgave 7Kwieker ouder door genmutatie

De meest voorkomende oorzaak van dementie is de ziekte van Alzheimer. Alzheimer wordt veroorzaakt door beschadiging en afsterven van zenuwcellen.
Aantasting van welk type zenuwcellen veroorzaakt de symptomen in de eerste fase? In welk deel van de hersenen bevinden deze zenuwcellen zich? type zenuwcellen deel van de hersenen A motorische zenuwcellen hersenstam B motorische zenuwcellen kleine hersenen C schakelzenuwcellen grote hersenen D…

Aantasting van welk type zenuwcellen veroorzaakt de symptomen in de eerste fase? In welk deel van de hersenen bevinden deze zenuwcellen zich? type zenuwcellen deel van de hersenen A motorische zenuwcellen hersenstam B motorische zenuwcellen kleine hersenen C schakelzenuwcellen grote hersenen D schakelzenuwcellen kleine hersenen E sensorische zenuwcellen grote hersenen F sensorische zenuwcellen hersenstam

Over allel 2 worden vier beweringen gedaan.
Welke bewering is juist? A Allel 2 is dominant, want mensen die heterozygoot zijn, zijn niet beschermd tegen alzheimer. B Allel 2 is dominant, want mensen met allel 2 leven langer. C Allel 2 is recessief, want alleen als iemand homozygoot is, beschermt het tegen alzheimer. D Allel 2 is recessief,…

Welke bewering is juist? A Allel 2 is dominant, want mensen die heterozygoot zijn, zijn niet beschermd tegen alzheimer. B Allel 2 is dominant, want mensen met allel 2 leven langer. C Allel 2 is recessief, want alleen als iemand homozygoot is, beschermt het tegen alzheimer. D Allel 2 is recessief, want het komt minder voor dan allel 1. Allel 2 is ontstaan door een puntmutatie in het DNA. Deze mutatie leidt tot een eiwit met één afwijkend aminozuur: in plaats van isoleucine wordt valine ingebouwd.

Welke verandering in het RNA (mRNA) heeft geleid tot het afwijkende aminozuur? A Een adenine is vervangen door een guanine. B Een cytosine is vervangen door een uracil. C Een guanine is vervangen door een cytosine. D Een uracil is vervangen door een adenine.
Een medicijnfabrikant heeft het medicijn torcetrapib ontwikkeld dat hetzelfde effect zou moeten hebben op de verhouding tussen LDL en HDL als het gunstige allel (allel 2). Gebruik van dit medicijn is mogelijk een manier om slagaderverkalking tegen te gaan. Tijdens een onderzoek naar dit medicijn…

Een medicijnfabrikant heeft het medicijn torcetrapib ontwikkeld dat hetzelfde effect zou moeten hebben op de verhouding tussen LDL en HDL als het gunstige allel (allel 2). Gebruik van dit medicijn is mogelijk een manier om slagaderverkalking tegen te gaan. Tijdens een onderzoek naar dit medicijn werd de werking getest op 850 patiënten met slagaderverkalking. Een aantal van de proefpersonen kreeg het torcetrapib toegediend gedurende twee jaar, een andere groep kreeg twee jaar een placebo. Gedurende de periode van het onderzoek werd de LDL- en HDL-concentratie en de bloeddruk gemeten. In afbeelding 1 zijn de resultaten van dit experiment weergegeven. afbeelding 1 De medicijnfabrikant stopte na dit experiment met het onderzoek. Redenen om te stoppen kunnen zijn: 1 Het medicijn heeft een ongunstige bijwerking. 2 Het medicijn heeft geen gunstige invloed op de verhouding tussen LDL en HDL.

Wat is de reden of wat zijn de redenen geweest dat de ontwikkeling van torcetrapib werd gestopt? A geen van beide redenen B alleen reden 1 C alleen reden 2 D beide redenen

opgave 8Methaan uit koeienwinden: broeikaseffect of duurzame energie?

Koeien produceren in hun spijsverteringskanaal grote hoeveelheden
brandbaar methaangas (CH4). Het opvangen (afbeelding 1) en gebruiken
van koeienwinden als duurzame energiebron lijkt dan ook een voor de
hand liggende gedachte.
afbeelding 1
figuur bij de opgave
Wetenschappers proberen echter de methaanproductie bij koeien te verkleinen, omdat methaan een zeer sterk broeikasgas is. Hiervoor doen zij onderzoek naar het verband tussen de voerefficiëntie en de methaanproductie…

Wetenschappers proberen echter de methaanproductie bij koeien te verkleinen, omdat methaan een zeer sterk broeikasgas is. Hiervoor doen zij onderzoek naar het verband tussen de voerefficiëntie en de methaanproductie van een koe. De voerefficiëntie is de hoeveelheid melk die een koe per kilogram voer produceert. In de pens, de eerste grote maag van een koe, wordt gras afgebroken door micro-organismen. De tussenproducten komen beschikbaar voor de koe. Methaanbacteriën, die zich ook in de pens bevinden, vergisten enkele van die tussenproducten tot methaan. Het methaangas komt vrij via winden en oprispend gas. Per dag produceert een koe honderden liters methaangas.

De celwanden van cellen van gras bestaan uit cellulose. Cellulose wordt
afgebroken door cellulase in de pens van de koe.
351p
Tot welke scheikundige groep behoort cellulase?
A tot de aminozuren
B tot de eiwitten
C tot de monosachariden
D tot de polysachariden
E tot de vetzuren
Om inzicht te krijgen in de manier waarop bacteriën gras afbreken, bekijkt
een wetenschapper een monster van de maaginhoud van een koe met
een microscoop.
Hij ziet diverse volledige cellen, waaronder cellen van gras, bacteriën en
dekweefselcellen van de maagwand van de koe.
362p
Welk kenmerk is bruikbaar om met zekerheid te kunnen vaststellen dat
een bepaalde cel een bacterie is?
A de aanwezigheid van een celmembraan
B de aanwezigheid van een celwand
C de afwezigheid van een kernmembraan
D de afwezigheid van plastiden
Methaan is een prima brandstof. Bij de verbranding van methaan ontstaat
koolstofdioxide en water. Methaan is het hoofdbestanddeel van aardgas
dat we voor verwarming van het huis en voor koken gebruiken.
Als we in staat zouden zijn om het methaangas uit de koeienmagen te
gebruiken als brandstof in plaats van aardgas, zou dat een bijdrage
kunnen leveren aan de afremming van het versterkte broeikaseffect.
372p
Beredeneer hoe het verbranden van methaan uit koeienmagen in plaats
van methaan uit aardgas het versterkte broeikaseffect afremt.
Als de gassen uit de pens van een koe opgevangen worden, is meetbaar
hoeveel methaan een koe uitstoot (afbeelding 1). Er blijkt een verband te
zijn tussen de methaanuitstoot en de voerefficiëntie. Hoe meer melk een
koe per kilogram voer maakt, hoe minder methaan wordt uitgestoten.
Naast een effect op het versterkte broeikaseffect heeft een hoge
voerefficiëntie ook andere milieuvoordelen.
382p
Beschrijf een ander milieuvoordeel van een hoge voerefficiëntie.

opgave 9Zon en hitte

Lisa is met haar vriendinnen Jaimy en Julia naar Chersonissos gegaan om lekker vakantie te vieren in de zon. Zonnen is heerlijk, maar te veel zon kan verbranding en huidkanker veroorzaken. Ook de ogen lopen risico. Tijdens het shoppen ziet Lisa een mooie zonnebril. Ondanks dat deze bril geen…

Lisa is met haar vriendinnen Jaimy en Julia naar Chersonissos gegaan om lekker vakantie te vieren in de zon. Zonnen is heerlijk, maar te veel zon kan verbranding en huidkanker veroorzaken. Ook de ogen lopen risico. Tijdens het shoppen ziet Lisa een mooie zonnebril. Ondanks dat deze bril geen uv-bescherming heeft, wil ze hem toch graag kopen. Jaimy zegt dat door het dragen van zo’n bril de ogen beschadigd kunnen raken.

Beredeneer dat Lisa in de felle zon een grotere kans heeft op verlies van gezichtsvermogen met de zonnebril zonder uv-bescherming dan zonder zonnebril. De meisjes hebben niet allemaal hetzelfde erfelijk bepaalde huidtype. In tabel 1 staat een indeling van de verschillende huidtypen. In de derde…

Beredeneer dat Lisa in de felle zon een grotere kans heeft op verlies van gezichtsvermogen met de zonnebril zonder uv-bescherming dan zonder zonnebril. De meisjes hebben niet allemaal hetzelfde erfelijk bepaalde huidtype. In tabel 1 staat een indeling van de verschillende huidtypen. In de derde kolom staat hoelang iemand onbeschermd in de zon kan verblijven voordat er verbrandingsverschijnselen optreden bij een zonkracht met sterkte 1. De zonkracht kan in Europa variëren tussen 0 en 15. Lisa heeft huidtype 1 en kan volgens tabel 1 bij zonkracht 1 dus 60 minuten onbeschermd in de zon liggen. Bij een sterkere zonkracht moet de maximale tijd bij zonkracht 1 worden gedeeld door de zonkracht. Voor Lisa betekent dit, dat ze bij zonkracht 3 dan 20 minuten onbeschermd kan zonnen. Deze tijd kan verlengd worden als ze zich insmeert met zonnebrandcrème. Crème met een factor 20 die dik genoeg is aangebracht, zorgt ervoor dat je 20 keer zo lang in de zon kunt verblijven zonder te verbranden. tabel 1 huidtype omschrijving maximale tijd onbeschermd in de zon bij zonkracht 1 1 zeer lichte huid; verbrandt zeer snel; wordt niet bruin 60 minuten 2 lichte huid; verbrandt snel; wordt langzaam bruin 100 minuten 3 licht getinte huid; verbrandt zelden; wordt gemakkelijk bruin 200 minuten 4 getinte huid; verbrandt bijna nooit; bruint zeer goed 300 minuten

opgave als beeld van het examen
Is het genotype voor huidskleur van Jaimy hetzelfde als dat van Julia of verschillend? En het fenotype? genotype fenotype A gelijk gelijk B gelijk verschillend C verschillend gelijk D verschillend verschillend De meisjes smeren zich regelmatig goed in met een zonnebrandcrème met factor 30. Op hun…

Is het genotype voor huidskleur van Jaimy hetzelfde als dat van Julia of verschillend? En het fenotype? genotype fenotype A gelijk gelijk B gelijk verschillend C verschillend gelijk D verschillend verschillend De meisjes smeren zich regelmatig goed in met een zonnebrandcrème met factor 30. Op hun eerste stranddag is de zonkracht 10.

Bereken hoeveel minuten Julia, volgens tabel 1, maximaal kan blijven zonnen voordat ze verbrandingsverschijnselen krijgt. Noteer je berekening. Op het strand spelen de vriendinnen een potje beachvolleybal. Het is windstil en de buitentemperatuur is ongeveer 34 ºC. Ze spelen erg fanatiek, maar…

Bereken hoeveel minuten Julia, volgens tabel 1, maximaal kan blijven zonnen voordat ze verbrandingsverschijnselen krijgt. Noteer je berekening. Op het strand spelen de vriendinnen een potje beachvolleybal. Het is windstil en de buitentemperatuur is ongeveer 34 ºC. Ze spelen erg fanatiek, maar moeten na enige tijd stoppen omdat Julia zich niet goed voelt door de warmte. Ze wil een ijskoude douche nemen maar Lisa zegt dat ze beter een lauwe douche kan nemen omdat ze dan sneller haar warmte kwijtraakt dan tijdens een ijskoude douche.

Welk effect van een ijskoude douche geeft hiervoor een verklaring? A De bloedvaatjes in de huid vernauwen. B De bloedvaatjes in de huid verwijden. C De zweetproductie wordt geremd. D De zweetproductie wordt gestimuleerd. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
Als de meisjes iets gaan drinken op het terras valt het ze op dat Nederlanders op Chersonissos sneller aangeschoten raken van alcohol dan thuis in Nederland. Alcohol veroorzaakt dat meer vocht wordt uitgescheiden. De hoge temperatuur leidt tot extra vochtverlies door zweten. Door het toegenomen…

Als de meisjes iets gaan drinken op het terras valt het ze op dat Nederlanders op Chersonissos sneller aangeschoten raken van alcohol dan thuis in Nederland. Alcohol veroorzaakt dat meer vocht wordt uitgescheiden. De hoge temperatuur leidt tot extra vochtverlies door zweten. Door het toegenomen vochtverlies neemt de alcoholconcentratie in het bloed sneller toe. In afbeelding 1 zijn schematisch de osmoregulatie en de invloed van alcohol daarop weergegeven. afbeelding 1 Op de plaatsen 1, 2 en 3 in afbeelding 1 moet nog een + of een − worden ingevuld.

Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of in het bijbehorende vakje een + of een − moet worden ingevuld. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen…

Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of in het bijbehorende vakje een + of een − moet worden ingevuld. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.