Eindexamen economie havo 2006 tijdvak 1 (economie 1)

opgave 1Opgave 1

Loonmatiging en werkloosheid Als in Nederland een lage economische groei leidt tot stijgende werkloosheid, pleiten veel politici voor loonmatiging. Dat leidt vaak tot discussies. Het is namelijk niet altijd duidelijk wat onder loonmatiging wordt verstaan. Bovendien wordt verschillend gedacht over de gevolgen van loonmatiging voor de werkloosheid. Van de Nederlandse economie over een bepaald jaar zijn de gegevens in tabel 1 bekend. tabel 1 procentuele stijging ten opzichte van voorafgaand jaar reëel nationaal product 0,25 prijspeil arbeidsproductiviteit nominaal * niet ingevuld loon werknemers 1,25 2,50 ......* Onder loonmatiging kan worden verstaan een loonontwikkeling waarbij de loonkosten per eenheid product dalen. Stel dat in het betreffende jaar het ‘nominaal loon werknemers’ stijgt met 1,00%.

→ Is er in het betreffende jaar dan sprake van loonmatiging? Verklaar het antwoord. Onder loonmatiging kan ook worden verstaan een loonontwikkeling waarbij de koopkracht van werknemers gelijk blijft.

→ Met welk percentage moet het ‘nominaal loon werknemers’ in het betreffende jaar dan stijgen om van loonmatiging te kunnen spreken? Verklaar het antwoord. Stel dat in het betreffende jaar door loonmatiging de loonkosten per eenheid product dalen. Het gevolg van deze loonmatiging voor de werkloosheid kan dan op verschillende manieren worden beredeneerd. redenering loonmatiging 1 redenering loonmatiging 2 (a) (c) (b) (d) de werkloosheid daalt de werkloosheid stijgt

→ Wat moet bij de letters (a) tot en met (d) worden ingevuld om twee economisch correcte redeneringen te krijgen? Maak gebruik van de onderstaande economische verschijnselen: • de internationale concurrentiepositie van bedrijven verbetert • de consumptieve bestedingen dalen • de export stijgt • de koopkracht van werknemers daalt Neem de letters (a) tot en met (d) over en schrijf achter elke letter welk verschijnsel daarbij hoort.

opgave 2Opgave 2

uit een krant:

Dumping bedreigt Amerikaanse werkgelegenheid

Indonesië stimuleert zijn kwakkelende economie door staal op de Amerikaanse markt onder

de kostprijs te verkopen. Volgens de Amerikaanse staalproducenten moet deze vorm van

oneerlijke concurrentie worden bestreden door het instellen van invoerrechten. Indonesië

stelt echter dat dumping tijdelijk is toegestaan om een stukje van de markt te veroveren.

Indonesië dreigt op zijn beurt met het instellen van invoerrechten op Amerikaanse

producten.

42p

Verklaar de kop van het bovenstaande krantenbericht.

52p

Leg uit hoe met het instellen van invoerrechten de dumping op de Amerikaanse markt wordt

bestreden.

In het kader van de internationale handel worden begrippen gebruikt als protectie,

vrijhandel, handelsoorlog en internationale arbeidsverdeling.

uitspraak 1

Als Amerika en Indonesië overgaan tot het instellen van invoerrechten, leidt dat tot

toenemende internationale arbeidsverdeling.

uitspraak 2

Als Amerika en Indonesië overgaan tot het instellen van invoerrechten op elkaars

producten, is er sprake van een handelsoorlog.

62p

Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

opgave 3Opgave 3

uit een krant (mei 2003): Centrale banken gooien rente in de strijd De Amerikaanse centrale bank verlaagde sinds 2000 herhaaldelijk haar rentetarieven. Dat gebeurde met het oog op de tegenvallende groei van het nationale product in de Verenigde Staten van Amerika (VS). De Europese centrale bank verlaagde ook haar rentetarieven. Midden 2001 werd de rente in de VS lager dan die in de EMU (Economische en Monetaire Unie). Dat liet de koers van de euro niet ongemoeid. figuur 1 groei nationaal product VS (% ten opzichte van voorafgaand kwartaal)

→ In welk kwartaal of in welke kwartalen daalde volgens figuur 1 het nationale product in de VS?

→ Leg uit hoe een renteverlaging in een land de groei van het nationale product van dat land kan stimuleren. Als de rente in de VS lager is dan die in de EMU, kan het voor internationale beleggers …(1)… worden om in de EMU te beleggen. Daardoor zal op de valutamarkten …(2)… euro’s toenemen, waardoor de koers van de euro zal ...(3)....

→ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen? bij (1) aantrekkelijker / minder aantrekkelijk bij (2) de vraag naar / het aanbod van bij (3) dalen / stijgen

In het onderstaande schema is weergegeven dat een stijgende koers van de euro gevolgen heeft voor de groei van het nationale product van de EMU. de koers van de euro stijgt de prijs van EMU-producten buiten de EMU ...(1)... de vraag naar EMU-producten buiten de EMU ...(2)... de export van EMU-producten ...(3)... de groei van het nationale product van de EMU ...(4)...

→ Wat moet in het schema bij (1), (2), (3) en (4) worden ingevuld om een economisch correcte redenering te krijgen? bij (1) daalt / stijgt bij (2) daalt / stijgt bij (3) daalt / stijgt bij (4) daalt / stijgt

opgave 4Opgave 4

Duitsland verhoogt ecotaks

Op 1 januari 2003 verhoogde Duitsland de speciale milieuheffing op benzine (ecotaks). Met

de verhoging van de ecotaks hoopt de Duitse regering de milieuschade die ontstaat door

benzineverbruik, te verminderen. In 2002 werd in Duitsland in totaal 32 miljard liter

benzine getankt. De Duitse minister van Financiën rekent met een prijselasticiteit van de

vraag naar benzine van −0,3.

Mede door de verhoging van de ecotaks in Duitsland werd het prijsverschil tussen Duitse en

Nederlandse benzine een stuk kleiner (zie tabel 2).

benzineprijs per liter

2002

2003

Nederland € 1,13^A € 1,13^A

uitsland € 1,02^B € 1,11^C

inclusief € 0,10 ecotaks

inclusief € 0,03 ecotaks

inclusief € 0,11 ecotaks

Wilma Wellens woont in het vlakbij de Duitse grens gelegen Gramsbeek tegenover het

plaatselijke benzinestation. Toch rijdt ze wekelijks naar Duitsland om daar benzine te

tanken. De afstand van haar huis tot dat benzinestation is 6 km. Wilma tankt elke keer

30 liter benzine. Haar auto rijdt 10 kilometer op één liter benzine. Wilma vraagt zich af of

het nog wel voordelig is om in Duitsland te gaan tanken.

Hieronder staan drie uitspraken:

uitspraak 1

De ecotaks is een voorbeeld van een directe belasting.

uitspraak 2

Op 1 januari 2003 is in Duitsland de ecotaks op benzine met 8 cent per liter verhoogd.

uitspraak 3

Volgens de Duitse regering vergroot de ecotaks de positieve externe effecten van

benzineverbruik.

112p

Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

122p

Was tanken in Duitsland in 2003 voor Wilma voordeliger dan tanken in Nederland?

Verklaar het antwoord met een berekening.

133p

Bereken hoeveel liter benzine in Duitsland in 2003 volgens de Duitse minister van

Financiën werd getankt.

opgave 5Opgave 5

Voegt de kapper iets toe? De heren De Kort en De Lang zijn samen eigenaar van een kapperszaak met als rechtsvorm de vennootschap onder firma. In 2004 was firmant De Kort fulltime als kapper in de zaak werkzaam. Firmant De Lang deed uitsluitend de administratie en had daaraan een halve weektaak. In hetzelfde jaar werkten in de zaak tien kappers in loondienst, van wie er vier een volledige en zes een halve baan hadden. De Kort en De Lang maken zich zorgen over de toekomst van de zaak en in een gesprek daarover komen de onderstaande twee overzichten op tafel. Overzicht 1 heeft betrekking op het hele jaar 2004 en overzicht 2 heeft betrekking op 31 december 2004. overzicht 1 (bedragen in €) inkopen 20.000 omzet rente loon winst totaal 240.000 116.000 400.000 24.000 totaal overzicht 2 (bedragen in €) vast kapitaal 300.000 eigen vermogen vlottend kapitaal 10.000 vreemd vermogen 208.000 betalingsmiddelen totaal 316.000 6.000 totaal Overzicht 1 is de ...(1)... en overzicht 2 is de ...(2)... van de kapperzaak van De Kort en De Lang.

→ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen? bij (1) balans / resultatenrekening bij (2) balans / resultatenrekening Drie klanten discussiëren tijdens het wachten over de aansprakelijkheid van De Kort en De Lang voor de schuld van de firma. klant 1 De Kort en De Lang zijn niet met hun privé-vermogen voor de schuld aansprakelijk. klant 2 De Kort en De Lang zijn met hun privé-vermogen ieder voor de helft van de schuld aansprakelijk. klant 3 De Kort en De Lang zijn met hun privé-vermogen ieder voor de hele schuld aansprakelijk.

→ Bereken de werkgelegenheid in arbeidsjaren in deze kapperszaak in 2004. De toegevoegde waarde van de kapperszaak in 2004 bedraagt ....

opgave 6Opgave 6

RAIL ontspoord? In een land is het reizigersvervoer per spoor volledig in handen van de particuliere onderneming RAIL. RAIL heeft met het oog op haar bedrijfsresultaat een tariefsverhoging aangekondigd waardoor de prijs per reizigerskilometer stijgt van 5,9 naar 6,4 cent. De kwaliteit van de dienstverlening laat echter te wensen over: de treinen zijn overvol en rijden vaak niet op tijd. De voorgenomen tariefsverhoging roept daardoor zóveel protesten op dat deze wordt besproken in het parlement. Een van de politieke partijen doet het voorstel een wet aan te nemen waarin wordt bepaald dat RAIL de prijs altijd zodanig moet vaststellen dat er winst noch verlies wordt gemaakt. Daarbij ontstaat een discussie over de voor- en nadelen van een dergelijk ingrijpen in de markt door de overheid. figuur 2 rrreeeiiizzziiigggeeerrrssskkkiiilllooommmeeettteeerrr 0 0 13,9 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 aantal reizigerskilometers (x 1 miljard) V óór de tariefsverhoging is de prijs per reizigerskilometer ...(1)... dan de kostprijs per reizigerskilometer en is er bij RAIL sprake van ...(2)....

→ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen? bij (1) h oger / lager bij (2) verlies / winst

→ B ereken met hoeveel euro de omzet stijgt als de door RAIL aangekondigde tariefsverhoging doorgaat.

→ W at wordt de prijs per reizigerskilometer als het voorstel van de politieke partij wordt aangenomen? K ees zegt dat overheidsingrijpen in de markt in de beschreven situatie de consument op korte termijn voordeel oplevert. Josette zegt dat overheidsingrijpe n in de markt in de beschreven situatie de consument op lange termijn nadeel oplevert.

opgave 7Opgave 7

Het ene basisjaar is het andere niet Martijn, een havo-leerling, werkt aan een praktische opdracht over inflatie en de consumentenprijsindex (CPI). Op de website van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) leest hij het volgende: Na jaren met het basisjaar 1995 gerekend te hebben, is het CBS overgegaan op het basisjaar 2000 met nieuwe wegingsfactoren. De CPI is daardoor wat lager geworden. Martijn gaat op onderzoek uit en ontdekt op de CBS-site een overzicht van de oude en de nieuwe wegingsfactoren (gedeeltelijk weergegeven in tabel 3). tabel 3 artikelgroep basisjaar wegingsfactoren basisjaar voeding 13.726 1995 alcoholhoudende dranken 3.980 kleding en schoeisel 6.121 huisvesting, water en energie 26.832 gezondheid 544 computers en communicatie 1.862 ... totaal 100.000 ... Het bestedingspatroon van de Nederlanders is tussen 1995 en 2000 veranderd.

→ Hoe blijkt dat uit de verstrekte gegevens? Het bestedingspatroon kan door diverse oorzaken veranderen.

→ Noem een van die oorzaken. Verklaar het antwoord. Een CPI zal lager worden als goederen die veel in prijs zijn gestegen een …(1)… wegingsfactor krijgen en goederen die weinig in prijs zijn gestegen een …(2)… wegingsfactor krijgen.

→ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen? bij (1) grotere / kleinere bij (2) grotere / kleinere Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 8Opgave 8

Van ruilen komt niet altijd huilen uit een krant (mei 2002): Crisis in Argentinië Ruilkringen bloeien door crisis In 2002 kwam de Argentijnse Argentijn Victor Hernandez had het geloof in economie in een ernstige crisis een baan verloren. Totdat hij lid werd van de terecht. De koers van de Argentijnse ruilkring ‘Club de Trueque’. Aan de leden munt, de peso, die jarenlang rond één van de ruilkring kan hij zijn diensten als dollar schommelde, veranderde sterk. elektricien aanbieden. In ruil daarvoor Eind 2002 moest voor een ontvangt hij ‘crédito’s’. Met die crédito’s kan Amerikaanse dollar 3,57 peso betaald hij producten en diensten kopen bij de andere worden. Om te voorkomen dat de leden van de ruilkring. Hernandez kan nu Argentijnen hun geld naar het werken en boodschappen doen, en dat laatste buitenland zouden brengen, werd een zonder een peso op zak te hebben. Hoewel de maatregel genomen, de zogenoemde Argentijnse belastingdienst bij deze ‘corralito’. De corralito hield in dat ruilkringen buitenspel staat, juicht de de Argentijnen per maand maximaal overheid hun bestaan toch toe omdat steeds 1.000 peso van hun betaal- en meer Argentijnen alleen dankzij deze spaarrekeningen mochten opnemen. ruilkringen kunnen overleven.