opgave 1Opgave 1 Eigen risico en aanvullende verzekering
uit een krant, december 2017: Iedereen die in Nederland woont of werkt, moet een basisverzekering voor zorg - kortweg basispakket - afsluiten. De overheid bepaalt wat onder het basispakket valt en wat niet. Daarnaast kunnen mensen een aanvullende zorgverzekering afsluiten om kosten te verzekeren die buiten het basispakket vallen, zoals tandzorg, fysiotherapie, hulpmiddelen of alternatieve geneeswijzen. Het basispakket heeft een verplicht eigen risico van minimaal € 385 per persoon per jaar. Verzekerden die kiezen voor een vrijwillig verhoogd eigen risico, krijgen korting op de premie. De gezamenlijke zorgverzekeringsmaatschappijen zien een trend dat verzekerden zich steeds rationeler gedragen: Klanten verzekeren zich alleen nog voor aanvullende zorg waarvan zij (bijna) zeker weten dat zij die gaan gebruiken. Gezonde mensen kiezen steeds vaker voor een verhoogd eigen risico bij het basispakket.
Gebruik het krantenartikel.
12pMaak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− Een aanvullende zorgverzekering is een …(1)… ten opzichte van het
basispakket.
− Doordat klanten steeds rationelere keuzes maken bij het afsluiten van
een aanvullende zorgverzekering, zal averechtse selectie …(2)….
Kies uit:
bij (1) complementair goed / substitutiegoed / inferieur goed
bij (2) toenemen / afnemen / gelijk blijven
Gebruik bron 1.
21pVan welke marktvorm is er sprake op de markt voor basisverzekeringen
voor zorg? Leg het antwoord uit.
Het veranderende klantgedrag kan duiden op een verandering in risico-
aversie bij verzekerden (zie bron 2 en bron 3).
Gebruik bron 2 en bron 3.
32pLeg voor elk van de bronnen uit hoe je hieruit een toename ofwel een
afname van risico-aversie bij verzekerden kunt afleiden.
Zorgverzekeraar DSW introduceert voor het jaar 2018 een premiekorting
van € 276 per persoon per jaar voor verzekerden die het eigen risico bij
het basispakket met € 500 verhogen van € 385 naar € 885. Voorheen
hadden alle verzekerden bij DSW alleen het verplichte eigen risico van
€ 385 per persoon per jaar.
Stel dat 13% van de verzekerden van DSW vrijwillig kiest voor een
verhoging van het eigen risico naar € 885. Ga ervan uit dat het aantal
verzekerden bij DSW in 2017 en 2018 gelijk is (zie bron 1).
Gebruik de voorgaande tekst en bron 1.
42pBereken hoeveel minder premie-inkomsten DSW in 2018 ontvangt als
gevolg van de verleende premiekorting op het basispakket.
52pLeg uit dat er bij de aanvullende zorgverzekeringen als gevolg van het
veranderende consumentengedrag eigenlijk geen sprake meer is van
verzekeren.
opgave 2Opgave 2 Een handelsoorlog
uit een krant, 2018: Volgens de Verenigde Staten (VS) dumpt het buitenland staal op de Amerikaanse markt, waardoor de werkgelegenheid in deze sector in de VS onder druk staat. Deze dumping wordt mogelijk gemaakt door de exportsubsidies die buitenlandse overheden aan hun staalproducenten geven. Dumping is een van de oorzaken van het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans van de VS. De VS willen met protectionistische maatregelen proberen dit tekort tegen te gaan én de eigen werkgelegenheid te beschermen. Met ingang van 1 juni 2018 stellen de VS daarom een importheffing in van 25% op staal uit onder andere de Europese Unie (EU). Een aantal maanden eerder hebben de VS deze heffing al doorgevoerd op staal uit China. Het opleggen van importheffingen door de VS wordt gezien als de start van een wereldwijde handelsoorlog. De buitenlandse handelspartners hebben namelijk plannen voor tegenmaatregelen, waarbij importheffingen geheven zullen worden op specifieke Amerikaanse producten.
62pLeg uit hoe buitenlandse exportsubsidies op staal dumping op de
Amerikaanse markt mogelijk maken.
72pLeg uit hoe de VS door middel van importheffingen op staal een tekort op
de lopende rekening kunnen tegengaan.
Volgens econoom Babs Snoeks lost het opleggen van importheffingen
niet structureel het grote tekort op de lopende rekening van de VS op. Zij
is namelijk van mening dat het tekort grotendeels veroorzaakt wordt door
achterblijvende innovatie van de Amerikaanse industrie.
82pLeg uit hoe door innovatie het tekort op de lopende rekening wél
structureel opgelost kan worden.
Econoom Snoeks stelt dat het opleggen van importheffingen door de VS
uiteindelijk leidt tot minder werkgelegenheid. De importheffingen leiden
namelijk tot hogere binnenlandse inflatie, waardoor de Fed
(de Amerikaanse Centrale Bank) zal ingrijpen via een renteverhoging.
95pLeg uit hoe een renteverhoging door de Fed leidt tot lagere
werkgelegenheid in de VS:
− via de binnenlandse bestedingen in de VS, en
− via de wisselkoers van de Amerikaanse dollar.
Econoom Snoeks wil de opties van de VS en zijn handelspartners om wel
of niet importheffingen in te stellen, analyseren met een speltheoretisch
model. Elk van de partijen heeft twee opties: wel of geen importheffingen
instellen. Elke optie heeft gevolgen voor het bbp. Als beide partijen hun
keuze gelijktijdig maken, dan zijn er vier scenario’s (zie bron 1). De
uitkomsten van de scenario’s kunnen in een opbrengstenmatrix
weergegeven worden (bron 2).
Gebruik bron 1 en bron 2.
103pIs het ontstaan van de handelsoorlog te verklaren op basis van de
opbrengstenmatrix? Leg je antwoord uit.
Doe het als volgt:
− Neem de opbrengstenmatrix uit bron 2 over op je antwoordenblad.
− Vul voor de letters A tot en met D de juiste getallen in door gebruik te
maken van bron 1.
− Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot
stand komt.
− Beredeneer vervolgens of het ontstaan van de handelsoorlog te
verklaren is door de dominante strategieën van de partijen.
Behalve de hierboven genoemde exportsubsidies, dumping en
importheffingen zijn ook andere protectionistische maatregelen mogelijk.
112pNoem een andere protectionistische maatregel en licht toe hoe deze
maatregel zorgt voor protectionisme.
opgave 3Opgave 3 Een flexibele AOW?
Nederland kent bij de financiering van het ouderdomspensioen de
volgende uitgangspunten:
− een basispensioen voor iedereen volgens de Algemene
Ouderdomswet (AOW), waarbij met de ontvangen premies in een jaar
direct de uitkeringen in dat jaar worden betaald
− een bedrijfspensioen afhankelijk van het looninkomen, waarbij door
een pensioenfonds op basis van belegde premies de uitkering wordt
verstrekt
− een vrijwillige aanvullende pensioenverzekering, waarbij er zelf wordt
gespaard voor extra pensioen
122pMaak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− AOW-uitkeringen worden in Nederland gefinancierd op basis van het
…(1)…. Er vindt herverdeling van inkomen plaats tussen
leeftijdsgroepen. Hierbij is sprake van …(2)… tussen generaties.
− Bedrijfspensioenen worden uitgekeerd door een pensioenfonds op
basis van belegde premies. De werknemer spaart zelf voor zijn
pensioen, en wordt daarbij geholpen door de werkgever die
meebetaalt aan de pensioenpremie. Hierbij is sprake van …(3)…
Kies uit:
bij (1) kapitaaldekkingsstelsel / omslagstelsel
bij (2) verplichte solidariteit / vrijwillige solidariteit
bij (3) directe ruil / intertemporele ruil
De AOW-gerechtigde leeftijd was in de wet van 1956 vastgesteld op 65
jaar. Maar als gevolg van de vergrijzing1) en de ontgroening2) staat de
betaalbaarheid onder druk. De beroepsbevolking neemt in verhouding tot
het aantal AOW-gerechtigden af. De Nederlandse overheid heeft daarom
enkele jaren geleden besloten de AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen tot
67 jaar in 20223).
noot 1 ‘Vergrijzing’ betekent dat het aandeel ouderen in de samenleving stijgt.
noot 2 ‘Ontgroening’ betekent dat het aandeel jongeren in de samenleving daalt.
noot 3 De genoemde gegevens kunnen afwijken van de politieke actualiteit.
132pLeg uit hoe een hogere AOW-leeftijd de AOW betaalbaar kan houden.
Betrek in je antwoord de gevolgen voor zowel de overheidsinkomsten als
de overheidsuitgaven.
uit een krant: Het verhogen van de AOW-leeftijd leidt tot veel negatieve reacties in de samenleving. Er is juist een toenemende behoefte om de AOW- leeftijd flexibel te maken. Bijvoorbeeld elk jaar dat je de AOW later laat ingaan dan 67 jaar, gaat de uitkering per jaar dat je later stopt 6,5% omhoog. Elk jaar dat je de AOW eerder laat ingaan dan 67 jaar, gaat de uitkering per jaar 6,5% omlaag (zie bron 1). De voorzitter van de Ouderenbond is voorstander van zo’n flexibele AOW. De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is minder enthousiast.
De voorzitter van de Ouderenbond en de staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid discussieerden in januari 2021 met elkaar in
een televisieprogramma.
− De voorzitter:
“Mijn buurman Henk is laag opgeleid en heeft een fysiek zwaar
beroep. Hij wil in goede gezondheid samen met zijn vrouw van zijn
oude dag genieten, ook al moet hij daarvoor een deel van zijn
pensioenuitkering inleveren. Op 3 januari 2022 wordt hij 65 jaar. Hij
zou dan graag met pensioen gaan. Een flexibele AOW maakt dat
mogelijk.”
− De staatssecretaris:
“Hoogopgeleiden hebben, in tegenstelling tot Henk, vaak geen fysiek
zwaar beroep. Een flexibele AOW kan daardoor leiden tot een nog
grotere inkomensongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden.”
Gebruik de uitspraak van de voorzitter, bron 1, bron 2 en bron 3.
142pBereken de maandelijkse bruto-AOW-uitkering die Henk in 2022 zou
ontvangen als hij gebruik kan maken van een flexibele AOW.
Gebruik de uitspraak van de staatssecretaris en bron 1.
152pLeg uit hoe een flexibele AOW kan leiden tot een nog grotere
inkomensongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden.
opgave 4Opgave 4 Zelfstandigen niet solidair?
uit een krant: Op de Nederlandse arbeidsmarkt zijn steeds meer zelfstandige ondernemers zonder personeel (zzp’ers) actief. Deze groep Nederlanders werkt niet in loondienst bij een werkgever maar werkt voor eigen rekening voor opdrachtgevers. Je komt zzp’ers in alle sectoren tegen: van de bouwsector en de zorg tot de advocatuur. In 2008 waren er 810 duizend zzp’ers, wat overeenkwam met 9% van de werkzame beroepsbevolking. Dat aantal is in tien jaar tijd, zowel in economisch slechte tijden als in economisch goede tijden, sterk gegroeid. De solidariteit binnen het stelsel van sociale zekerheid in Nederland komt onder druk te staan door de groei van het aandeel zzp’ers binnen de werkzame beroepsbevolking. In de eerste plaats gelden voor zzp’ers geen verplichte collectieve verzekeringen tegen arbeidsongeschiktheid en ziekte, zoals die er wel zijn voor werknemers. Particuliere verzekeringen zijn duur, en daarom verzekert een grote groep zzp’ers zich niet. In de tweede plaats gelden er belastingvoordelen voor zzp’ers, waardoor zij minder bijdragen aan collectieve regelingen zoals de bijstandsuitkering en het basispensioen voor ouderen (AOW).
Gebruik het krantenartikel en bron 1.
162pLeg aan de hand van de grafiek uit dat het aandeel van de zzp’ers binnen
de werkzame beroepsbevolking is gegroeid in 2017 ten opzichte van
2008.
In economisch goede tijden komt het vaak voor dat werknemers hun baan
in loondienst verruilen voor het zelfstandig ondernemerschap. Ook in
laagconjunctuur zijn er werknemers die deze stap zetten.
171pLeg uit waarom werknemers in een laagconjunctuur zouden kiezen voor
zelfstandig ondernemerschap.
De buurmannen Zacharia (53 jaar) en Willem (50 jaar) werken allebei in
de bouwsector. In 2018 was er een sterke productiegroei in deze sector
en gaf Zacharia zijn baan in loondienst op. Hij werd zzp’er in de bouw,
terwijl Willem ervoor koos werknemer te blijven. De bouw kent een cao
met een bedrijfspensioen.
Zacharia en Willem hebben het krantenartikel gelezen en zijn met elkaar
daarover in discussie geraakt.
− Uitspraak 1 – Zacharia: “Ik begrijp niet dat jij werknemer blijft. Mijn
inkomen is dankzij de groei in de bouwsector hoger dan dat van jou.
Mijn inkomen past zich snel aan de marktsituatie aan. En dan heb ik
ook nog belastingvoordelen die jij niet hebt.”
− Uitspraak 2 – Willem: “Ik blijf liever werknemer. Dan weet ik beter
waar ik financieel aan toe ben en bovendien ben ik verzekerd tegen
arbeidsongeschiktheid en ziekte. Jij mag dat zelf regelen, wat je
trouwens nog steeds niet hebt gedaan. En dat terwijl het werken in de
bouw niet zonder gevaren is….”
− Uitspraak 3 – Zacharia: “Particuliere verzekeringsmaatschappijen
werken met risicogroepen waar ze de premies op afstemmen. Dan is
de zelfstandige advocaat beter af dan ik. Er zijn overheidsplannen om
te komen tot een verplichte collectieve verzekering tegen
arbeidsongeschiktheid en ziekte voor alle zzp’ers in Nederland. Daar
wacht ik op, omdat dat veel gunstiger is voor mij. Leve de verplichte
solidariteit!”
− Uitspraak 4 – Willem: “Solidair? Jij hebt over enkele jaren net zoveel
pensioen als ik, zonder dat je daarvoor betaalt. Dat noem ik geen
solidariteit.”
− Uitspraak 5 – Zacharia: “Wat je nu zegt over pensioen klopt niet. Je
vergist je!”
Gebruik uitspraak 1.
182pLeg uit waarom de beloning van de zzp’er zich sneller aan de
marktsituatie aanpast dan het loon van de werknemer.
Gebruik uitspraak 2 en uitspraak 3.
192pMaak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
Zacharia onderbouwt uitspraak 3 als volgt:
Bij een verplichte collectieve verzekering is de verzekeringspremie lager
dan bij een particuliere verzekering
− omdat de verhouding
…(1)... is,
− en daardoor is de gemiddelde schade-uitkering per verzekerde
…(2)....
Kies uit:
bij (1) lager / gelijk / hoger
bij (2) lager / gelijk / hoger
Gebruik uitspraak 4 en uitspraak 5.
202pGeef twee argumenten namens Zacharia waarom uitspraak 4 van Willem
onjuist is.
Gebruik bron 2.
213pBereken hoeveel minder Zacharia als startende zelfstandige betaalt aan
inkomensheffing vergeleken met Willem als ze beiden € 33.333 per jaar
zouden verdienen. Je hoeft geen rekening te houden met andere
aftrekposten dan in de bron genoemd.
opgave 5Opgave 5 Lenen voor je studie
Studenten die een vervolgopleiding in het hoger onderwijs gaan doen,
kunnen daarvoor geld lenen van de overheid. De collectieve vraag naar
studieleningen (gevraagd bedrag per jaar, zie bron 1) is onder andere
afhankelijk van het aantal studenten en van het te betalen
rentepercentage.
222pNoem een andere economische factor dan het aantal studenten en het
rentepercentage die de collectieve vraag naar studieleningen beïnvloedt.
Leg je antwoord uit.
Onderzoek naar de verwachte collectieve vraag naar studieleningen in
2022 leidt tot twee conclusies:
a De vraag naar studieleningen is rente-inelastisch1) bij een rente tussen
0,5% en 0,3%.
b Bij een lagere rente zou het totale rentebedrag over het in 2022
collectief geleende bedrag dalen.
noot 1 Rente-elasticiteit is de prijselasticiteit van het collectief gevraagde bedrag aan
studieleningen.
Gebruik bron 1.
232pToon met een berekening aan dat de rente-elasticiteit gelijk is aan –0,5 bij
een renteverandering van 0,5% naar 0,3%.
Gebruik bron 1.
242pLeg met behulp van de rente-elasticiteit uit dat conclusie b juist is bij een
renteverandering van 0,5% naar 0,3%.
Het bestaande sociaal leenstelsel voor de studieleningen kent een aantal
voorwaarden:
a Het maximaal te lenen bedrag bedraagt in 2022 circa € 1.075 per
maand.
b De aflossingsperiode is 35 jaar.
c De terugbetaling is afhankelijk van draagkracht.
Leerling Bert uit 5 havo bespreekt de consequenties van het sociaal
leenstelsel in het kader van zijn profielwerkstuk.
Bert: “Het sociaal leenstelsel helpt studenten over hun leenaversie heen.”
Gebruik de voorgaande tekst bij de volgende twee vragen.
252pKies een voorwaarde voor studieleningen onder het sociaal leenstelsel die
de uitspraak van Bert ondersteunt. Licht je antwoord toe.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 6Opgave 6 Zoek de zon op
Zonnepanelen zorgen voor een
duurzame opwekking van energie. De
Nederlandse overheid heeft de
toepassing van zonnepanelen op
woonhuizen in het verleden met een
financieel programma gestimuleerd. De
subsidieregeling bestaat al enige jaren
niet meer. Voorzitter Carlein Solis van
de stichting ‘NL Duurzaam’ stelt: “De
terugkeer van de subsidie-
regeling is nodig voor de ontwikkeling
naar een duurzaam Nederland.”
262pLeg uit dat er sprake is van ruilen over de tijd als de overheid subsidie
geeft voor de duurzame opwekking van energie.
Carlein Solis: “Het herinvoeren van de subsidieregeling zal leiden tot een
sterke stijging van de omzet voor producenten van zonnepanelen. De
subsidie wordt verstrekt aan de producent. Zeker is ook dat het
consumentensurplus zal toenemen doordat de subsidie wordt
doorgegeven aan de consument. Bovendien heeft het positieve gevolgen
voor de werkgelegenheid in andere sectoren van de economie.”
Gebruik bron 1.
271pMaak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− Uitgaand van de situatie zonder subsidie bedraagt de prijselasticiteit
van de vraag naar zonnepanelen …(1)….
− Blijkbaar is de vraag naar zonnepanelen …(2)….
Kies uit:
bij (1) 0,3 / –0,3 / 3,3 / –3,3
bij (2) elastisch / inelastisch
Gebruik bron 1.
281pGeef met een letter of combinatie van letters de toename van het
consumentensurplus aan bij herinvoering van de subsidieregeling.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
