opgave 1Opgave 1 Zonder risico geen verzekering
Schadeverzekeringen hebben hun
oorsprong in de scheepvaart. De
Romeinen dreven handel met verre
gebieden, waardoor er extra risico was
van schade, bijvoorbeeld door
zeerovers. Daarom werd de
transportprijs verhoogd met een risico-
opslag.
Tegenwoordig is er een aparte
verzekeringsmarkt waar schaderisico’s
worden ondergebracht bij
schadeverzekeraars.
11pZijn transport en schadeverzekeringen substitutiediensten of
complementaire diensten? Licht je keuze toe.
22pLeg uit dat de markt van schadeverzekeringen een bijdrage levert aan het
bruto binnenlands product.
32pMaak de onderstaande redenering economisch correct.
− Verzekeraars kennen de persoonlijke risico’s van hun klanten minder
goed dan de klanten die zelf kennen, oftewel, de verzekeraars hebben
te maken met …(1)…. Een gevolg daarvan is dat de verzekeraars
worden geconfronteerd met twee economische verschijnselen.
− Het eerste is…(2)…, wat betekent dat alleen consumenten die
verwachten dat het schadebedrag minimaal gelijk is aan de te betalen
premie zich laten verzekeren.
− Het tweede is …(3)… wat betekent dat verzekerde consumenten
roekelozer met hun bezittingen omgaan.
− Beide verschijnselen kunnen tot gevolg hebben dat het …(4)…
schadebedrag hoger is dan het …(5)…schadebedrag op basis
waarvan de premie tot stand is gekomen. Verzekeraars dekken zich
tegen deze twee economische verschijnselen in via een premieopslag.
Kies uit:
bij (1) asymmetrische informatie / eigen risico / zelfbinding
bij (2) averechtse selectie / moral hazard
bij (3) averechtse selectie / moral hazard
bij (4) verwachte / werkelijke
bij (5) verwachte / werkelijke
Een econoom heeft onderzoek gedaan naar de vraag naar schade-
polissen en presenteert de bevindingen in een schema (zie bron 1).
Gebruik bron 1, pijl 4.
42pHeeft risicoaversie van consumenten een positief of een negatief effect op
de vraag naar schadepolissen? Leg je keuze uit.
Gebruik bron 1, pijl 2 en de grafieken uit bron 2.
52pWelke grafiek geeft de vraagverandering bij een toename van de kans op
schade juist weer? Leg je keuze uit.
In zijn rapport geeft de econoom de volgende redenering bij pijl 3 van
bron 1.
“Om winst te maximaliseren zou je verwachten dat verzekeraars de
schadelast (uit te keren schade per gebeurtenis) proberen te
minimaliseren. Toch kan een hogere schadelast zelfs tot hogere winst
leiden, en dat komt door het zogenaamde ‘schadelasteffect’. Een
voorbeeld: Als consumenten weten dat autoruitschade gemiddeld 200
euro kost, dan zal de vraag naar ruitschadeverzekeringen relatief laag
zijn.
− Stel nu dat de reparaties zo veel duurder zijn geworden dat de
schadelast 700 euro bedraagt. Door een toename van de schadelast
nemen de marginale kosten van verzekeringspolissen …(1)…,
verschuift de aanbodlijn van de polis …(2)…, en zal de verzekeraar de
premie …(3)….
− Door een verschuiving …(4)…de vraaglijn zal het aantal afgesloten
polissen …(5)….
− Maar door het verhoogde risico voor de consument (het
schadelasteffect) verschuift de vraaglijn van deze verzekeringspolis
…(6)…. Dit schadelasteffect draagt bij aan een …(7)… verband
tussen de schadelast en het aantal afgesloten polissen. Daardoor kan
uiteindelijk de winst zelfs toenemen.”
Gebruik bron 1, pijl 3.
63pMaak van de redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
bij (1) af / toe
bij (2) naar links / naar rechts / niet
bij (3) verlagen / verhogen
bij (4) langs / van
bij (5) afnemen / toenemen
bij (6) naar links / naar rechts / niet
bij (7) negatief / positief
opgave 2Opgave 2 Sparen in Nederland: een paradox
Het spaargedrag van Nederlandse huishoudens liet tot circa 2013 twee
tegengestelde ontwikkelingen zien. Aan de ene kant liepen de
spaartegoeden flink op omdat de huishoudens hun koopkracht in de
toekomst veilig willen stellen. Aan de andere kant maakten Nederlanders
meer gebruik van consumptief krediet zoals roodstaan op de
betaalrekening en kopen op afbetaling.
Bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zijn cijfers beschikbaar
over schuld in de roodstand onder volwassenen, dat wil zeggen onder
volwassenen met een negatief saldo op de betaalrekening aan het eind
van een maand. Uit deze cijfers blijkt dat de gemiddelde schuld in de
roodstand eind december 2012 de hoogte had bereikt van 3.800 euro. De
roodstand was daarmee hoger dan het modale netto-inkomen per maand.
De totale schuld in de roodstand was gestegen van 7,8 miljard euro eind
december 2007 naar 10,1 miljard euro eind december 2012. In de jaren
na 2012 is de schuld in de roodstand geleidelijk weer gezakt.
Een onderzoeker beweert dat meer dan een kwart van de tien miljoen
volwassenen eind december 2012 rood stond op de betaalrekening.
72pToon aan met een berekening dat de bewering van de onderzoeker juist
is.
82pMaak van onderstaande redenering een economisch juiste tekst:
Het bedrag aan besparingen hangt af van meerdere factoren: de
rentestand, het consumentenvertrouwen en de hoogte van de inflatie.
− Bij een hoge rente zijn de besparingen …(1)… dan bij een lage
rentestand.
− Bij een hoog consumentenvertrouwen zal...(2)… worden gespaard
dan bij een laag consumentenvertrouwen.
− Bij een hoge inflatieverwachting zal er …(3)... gespaard worden dan
bij een lage inflatieverwachting, omdat de bestedingen worden...(4)….
Kies uit:
Bij (1) hoger / lager
Bij (2) meer / minder
Bij (3) meer / minder
Bij (4) versneld / vertraagd
In Nederland was sprake van een ‘spaarparadox’: Nederlanders vulden
hun spaarpot zonder te ‘sparen’. Oftewel: Nederlanders gaven meer geld
uit dan ze aan inkomen ontvingen, maar toch namen de spaartegoeden
elk jaar toe.
Om dit te kunnen verklaren moeten we kijken naar de manier waarop de
Nederlanders sparen. De Nederlandse Bank (DNB) stelt dat Nederlandse
huishoudens op twee verschillende manieren sparen.
− Actief sparen: huishoudens consumeren hun inkomen niet volledig en
bewaren een deel van hun inkomen voor later.
− Passief sparen: het vermogen neemt toe door waardevermeerdering
van beleggingen in financiële producten, exclusief bijschrijven van
rente en dividend.
91pLeg uit of er bij passief sparen sprake is van ruilen over de tijd.
102pGeef voor elk van de onderstaande situaties aan of het actief sparen of
passief sparen betreft.
(1) bedragen overmaken naar een spaarrekening
(2) koersverandering van aandelen
(3) aankoop van aandelen
(4) waardevermeerdering van de pensioenportefeuille
Uit een onderzoek van DNB blijkt dat actief en passief sparen met elkaar
samenhangen: bij iedere waardestijging van het vermogen met € 100,
daalt het actief sparen met € 8. Hiermee hebben de onderzoekers de
verklaring gevonden voor de Nederlandse spaarparadox.
De onderzoeker zegt: “De verklaring van de Nederlandse spaarparadox
zit in de sterke waardestijging van beleggingen, het spaargedrag van
huishoudens in het kader van de levensloopplanning, het onderscheid
tussen actief en passief sparen, en de samenhang tussen actief en
passief sparen.”
113pBeredeneer hoe de spaarparadox verklaard kan worden door een
combinatie van factoren:
− de sterke waardestijging van de beleggingen;
− het spaargedrag van huishoudens in het kader van de
levensloopplanning.
Betrek in je redenering het onderscheid en de samenhang tussen actief
en passief sparen.
opgave 3Opgave 3 De reisbranche in zwaar weer
Uit een krant, 2019: IFLAS, een reisbureau met reiswinkels in een aantal Nederlandse steden, is failliet verklaard. Econoom Jessica van Min legt uit dat de gemiddelde winst van reisbureaus met een fysieke winkel is gedaald als gevolg van de toegenomen concurrentie met de online reisbureaus: op een all- inclusive reis naar Turkije wordt hooguit een tientje verdiend. Hierdoor zijn reisbureaus met een fysieke winkel kwetsbaar in hun voortbestaan.
121pLeg uit waarom de online reisbureaus lagere gemiddelde totale kosten
(GTK) hebben dan reisbureaus met een fysieke winkel.
132pLeg met behulp van het marktevenwicht uit waarom de gemiddelde winst
voor alle reisbureaus is gedaald door de opkomst van online reisbureaus.
In voorgaande jaren zijn steeds meer online reisbureaus toegetreden tot
de markt, doordat ze aantrekkelijke winsten konden behalen.
143pLeg uit hoe de toetreding van online reisbureaus via lagere gemiddelde
totale kosten (GTK) uiteindelijk kon leiden tot lagere gemiddelde winst
voor alle reisbureaus.
Van Min vervolgt in het krantenbericht: “Zelfs een bekend reisbureau als
IFLAS redt het dus niet. Er lijkt alleen nog toekomst te zijn voor online
reisbureaus die reizen verkopen met een lage gemiddelde winst in
combinatie met een grote afzet.”
Van Min bestudeert de prijselasticiteiten voor binnenlandse en
buitenlandse reizen (zie bron 1), en leidt daaruit af:
1 dat van buitenlandse reizen meer afzetgroei te verwachten is dan van
binnenlandse reizen bij dezelfde procentuele prijsverlaging
2 en dat reisbureaus die zich toeleggen op buitenlandse reizen hun
omzet zullen zien stijgen ondanks de lagere prijzen, terwijl reisbureaus
die zich toeleggen op binnenlandse reizen hun omzet zullen zien
dalen als gevolg van de lagere prijzen.
Gebruik bron 1.
153pLeg voor elk van de uitspraken 1 en 2 uit of ze juist of onjuist zijn. Betrek
de prijselasticiteiten in je uitleg.
opgave 4Opgave 4 Kamertje verhuren
Uit onderzoek blijkt dat studentenkamers in Amsterdam het duurst van
Nederland zijn. Kamers in Amsterdam zijn zo gewild, dat huisbazen
studenten zelfs tegen elkaar op laten bieden. Degene die het hoogste
biedt krijgt de kamer.
161pNoem een kenmerk van monopolistische concurrentie en laat met een
voorbeeld zien dat dit kenmerk van toepassing is op de markt van
studentenkamers in Amsterdam.
De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. De gemeente
vraagt een adviesbureau te onderzoeken welke maatregelen hiertegen
genomen kunnen worden. Het adviesbureau constateert dat de huren op
de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod
op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières
geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine
invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt
voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van
volkomen concurrentie.
Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge
huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun
ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers
daardoor vanzelf zullen dalen.
172pLeg uit dat studentenkamers die door de gemeente worden gebouwd geen
collectieve goederen zijn. Betrek de twee kenmerken van collectieve
goederen in je antwoord.
Gebruik bron 1
182pKies uit bron 1 de figuur die optie 1 uit het rapport van het
onderzoeksbureau weergeeft. Neem de figuur over op je antwoordblad en
arceer het nieuwe consumentensurplus.
191pLeg uit welke vorm van prijsregulering (optie 2) de gemeente moet
inzetten om de hoge huren tegen te gaan.
202pBeredeneer dat prijsregulering (optie 2) kan leiden tot een verschil tussen
de gevraagde en de aangeboden hoeveelheid kamers.
213pBeredeneer of de veronderstelde daling van huurprijzen bij optie 3 een
gevolg is van een verschuiving van de vraaglijn, van een verschuiving
langs de vraaglijn, of van allebei.
opgave 5Opgave 5 IJsland lonkt naar euro
Uit een krant van januari 2017: IJsland is vanaf 2007 hard geraakt door de economische crisis. In het begin van de crisis daalde de koers van de nationale munt, de IJslandse kroon (ISK), ten opzichte van de euro. Vanaf 2009 steeg de koers van de ISK in euro’s (zie bron 1).
Gebruik bron 1
222pBereken de procentuele stijging van de koers van de ISK in euro’s tussen
2015 en 2016.
De export van IJsland naar Nederland betreft vooral vis. De Nederlandse
vishandelaar Dirk Diekstra importeert gerookte zalm uit IJsland. Hij kijkt
terug naar de periode tussen 2007 en 2009 waarin de koers van de ISK in
euro’s sterk daalde. Hij zegt tegen zijn compagnon: “De koersdaling
tussen 2007 en 2009 heeft onze handel beïnvloed. De gemiddelde
inkoopprijs in 2007 van omgerekend € 20,00 per kilo gerookte zalm is in
2009 veranderd.”
Gebruik bron 1
232pLaat met behulp van een berekening zien of de Nederlandse importeur
van vis een inkoopvoordeel of een inkoopnadeel heeft van de veranderde
wisselkoers tussen 2007 en 2009. Ga ervan uit dat de prijs van een kilo
gerookte zalm in IJslandse kronen gelijk is gebleven tussen 2007 en
2009.
Vervolg van het krantenbericht: Na 2009 groeide de IJslandse economie weer. Nu wil de IJslandse minister van Financiën de export bevorderen door het systeem van flexibele wisselkoersen te veranderen naar een systeem van vaste wisselkoersen: er komt dan een vaste koersverhouding tussen de IJslandse kroon en de euro.
Onmiddellijk na de bekendmaking van het voornemen van de IJslandse
minister om de ISK te koppelen aan de euro verschenen er zowel
positieve als negatieve twitterberichten. Een bericht dat verscheen:
Twitterbericht
“Weet onze minister wel welk gevaar wij lopen?
Realiseert men zich daar in de hoofdstad Reykjavik wel
dat het aanhouden van een vaste wisselkoers effectief
conjunctuurbeleid door de overheid onmogelijk maakt?”
Een IJslandse econoom bevestigt dat de overheid inderdaad geen
effectief conjunctuurbeleid kan voeren door de koppeling met de euro. De
econoom begint zijn redenering als volgt:
“Stel dat de overheid de bestedingen (O) zou stimuleren, dan …(1)… het
Nationaal Inkomen (Y). Hierdoor …(2)… de bestedingen (C) en neemt de
…(3)… toe. Hierdoor stijgt …(4)… de munt ISK. Hierdoor dreigt de
wisselkoers van de munt ISK in euro’s te dalen, maar dat mag niet omdat
juist gekozen was voor een vaste wisselkoers.”
242pMaak van de redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
(1) stijgt / daalt
(2) stijgen / dalen
(3) import (M) / export (E)
(4) de vraag naar / het aanbod van
De IJslandse econoom vervolgt de redenering:
“De Centrale Bank zal de daling van de koers van de munt ISK in euro’s
tegengaan om de vaste wisselkoers te handhaven. Om te voorkomen dat
de koers daalt,...(1)… de Centrale Bank de rente zodat de kapitaalinvoer
stijgt. Hierdoor stijgt …(2)… de ISK. Als gevolg van de renteaanpassing
door de Centrale Bank …(3)… de bestedingen van consumenten en
…(4)… de besparingen. Dit betekent dat het conjunctuurbeleid van de
overheid teniet wordt gedaan.”
252pMaak van de voorgaande redenering van de econoom een economisch
juiste tekst.
Kies uit:
(1) verhoogt / verlaagt
(2) de vraag naar / het aanbod van
(3) stijgen / dalen
(4) stijgen / dalen
opgave 6Opgave 6 Crisis en inkomen
Uit een bericht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): De economische crisis van 2008 ‒ 2012 heeft geleid tot een inkomensdaling voor huishoudens. Deze inkomensdaling was niet gelijk verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Het nominale inkomen van werknemers veranderde bijna niet, terwijl het nominale inkomen van zelfstandigen1) wel sterk afhankelijk bleek van de conjunctuur. De nominale uitkeringen zijn gekoppeld aan de cao-lonen. noot 1 Een zelfstandige is een persoon die arbeid verricht voor eigen rekening of risico in een eigen bedrijf.
262pLeg met behulp van het begrip loonstarheid uit waarom het inkomen van
zelfstandigen gevoeliger is voor conjunctuurschommelingen dan het
inkomen van werknemers.
Gebruik het bericht van het CBS
272pMaak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− In de geschetste situatie van een neergaande conjuncturele
ontwikkeling zijn de nominale uitkeringen …(1)…. Het algemeen
prijspeil is gestegen, en de reële uitkeringen, zijn …(2)….
− De uitkeringen zijn …(3)… welvaartsvast en …(4)… waardevast.
Kies uit:
bij (1) gelijk gebleven / gestegen / gedaald
bij (2) gelijk gebleven / gestegen / gedaald
bij (3) wel / niet
bij (4) wel / niet
De inkomensverschillen in Nederland zijn kleiner geworden tijdens de
economische crisis van 2008 − 2012. In bron 1 staan de Lorenzcurven
van secundaire inkomens van vóór en van ná de crisis.
Volgens het CBS verdiende de 20 procent van de personen met de
hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische
crisis) 2,8 keer zo veel als de groep van de 20 procent van de personen
met de laagste netto-inkomens. In 2012 (aan het eind van de
economische crisis) was dit 2,5 keer zo veel.
Gebruik de grafiek van bron 1
282pToon met een berekening aan dat de 20 procent van de personen met de
hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische
crisis) 2,8 keer zo veel verdienden als de groep van 20 procent met de
laagste netto-inkomens.
Het CBS heeft geconstateerd dat de groep met de 20 procent hoogste
inkomens relatief veel zelfstandigen bevat.
Gebruik het bericht van CBS
292pBeredeneer dat het relatief grote aantal zelfstandigen in de groep met de
20 procent hoogste inkomens heeft bijgedragen aan de nivellering van
inkomens tijdens de crisisperiode.
Nederland kent een progressief belastingsysteem.
302pLeg uit hoe het progressieve belastingsysteem ertoe bijdraagt dat de
secundaire inkomens gelijker verdeeld zijn dan de primaire inkomens.
De overheid kan belastinginkomsten gebruiken om de welvaart in ruime
zin te verhogen.
311pLaat met een voorbeeld zien hoe belastingen kunnen leiden tot een
hogere welvaart in ruime zin.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
