opgave 1Opgave 1 Verbeelding bij Shakespeare
De toneelstukken van de Engelse schrijver
William Shakespeare spreken nog altijd tot de
verbeelding. Romeo en Julia werd in 1996
verfilmd met in de hoofdrollen Leonardo
DiCaprio en Claire Danes.
Het verhaal gaat over de tragische liefde
tussen twee jonge mensen, Romeo en Julia,
die behoren tot twee verschillende families die
elkaars vijanden zijn. Hoewel ze verliefd zijn,
moet Julia met een ander trouwen. Om aan
dat lot te ontsnappen, wordt een list bedacht.
Julia drinkt een slaapmiddeltje, waardoor het
lijkt alsof ze dood is.
Vervolgens zou Romeo met een briefje op de hoogte worden gebracht
van deze list. Maar het briefje bereikt hem niet en hij treft Julia levenloos
aan. Om toch voor eeuwig bij haar te zijn, neemt hij daarop een dodelijk
gif in. Als Julia vervolgens uit haar slaap ontwaakt en ziet dat Romeo
dood is, doorsteekt ze zichzelf met een dolk.
Volgens theaterregisseur Ivo van Hove gaat Shakespeare heel ver in het
confronteren van zijn toeschouwers met heftige emoties, juist met emoties
van de toeschouwers zelf die ze liever niet willen zien of liever niet willen
erkennen. Van Hove zegt hierover:
Aan de hand van de paradox van de fictionele emoties kan worden
betwijfeld of het door Van Hove genoemde doel van theater wel haalbaar
is.
De filosoof Peter Lamarque bedacht een oplossing voor de paradox.
12pLeg met behulp van tekst 1 uit wat volgens Van Hove de oplossing is voor
de paradox van de fictionele emoties.
Leg vervolgens uit of Van Hove het met de oplossing van Lamarque eens
kan zijn.
Volgens de Vlaamse filosofe Patricia de Martelaere kunnen we bij
Shakespeares Romeo en Julia de wanhoop van een onherstelbaar verlies
ondergaan zonder de pijn van een echt verlies te moeten dragen. Op de
bank voor de tv kan de toeschouwer zich immers net zo ontroostbaar
voelen als Romeo of Julia en de tranen de vrije loop laten.
Dat komt volgens De Martelaere omdat je bij het kijken naar een film
gemakkelijker emoties kunt ervaren dan in het werkelijke leven. Volgens
haar sluiten we ons in het echte leven automatisch af voor emoties en
houden zo − om onszelf te beschermen − de realiteit op afstand.
Het beheersen van emoties is een belangrijk onderdeel van de filosofie
van de stoïcijnen.
23pBeargumenteer in welk opzicht de opvatting van De Martelaere, dat
mensen zich in het echte leven afsluiten voor emoties, niet met de
filosofie van de stoïcijnen kan worden onderbouwd.
Leg je argument uit met een toepassing van de tegenstelling tussen acute
en verborgen emoties.
Beargumenteer vervolgens in welk opzicht de opvatting van De
Martelaere wel met de filosofie van stoïcijn Seneca kan worden
onderbouwd.
Een ander bekend stuk van Shakespeare is de tragedie Macbeth.
Het verhaal gaat als volgt: drie heksen voorspellen dat Macbeth koning
zal worden. Aangezet door zijn vrouw Lady Macbeth, vermoordt Macbeth
de zittende koning en neemt bezit van de troon. Hij raakt in de ban van de
macht en ontwikkelt zich tot tiranniek heerser, die zelfs zijn beste vriend
om het leven laat brengen.
Maar vervolgens begint twijfel aan Macbeth te knagen en in vrees vraagt
hij zich af of zijn vriend wel echt dood is. De moordenaar verzekert hem
dat zijn vriend “veilig in een gracht ligt”. Toch ziet Macbeth tijdens een
etentje de geest van zijn bebloede vriend op een stoel zitten.
Lady Macbeth noch de andere gasten nemen iets ongebruikelijks waar,
behalve het vreemde gedrag van Macbeth die tegen het spook schreeuwt.
Angst en verbeelding lijken bij Macbeth hand in hand te gaan.
Zowel Aristoteles als Spinoza schreven over de rol die de verbeelding
speelt bij het opwekken van emoties zoals angst.
32pLeg uit welke verklaring Spinoza zou geven voor de angst van Macbeth in
tekst 2 en leg uit welke verklaring Aristoteles hiervoor zou geven.
Voor theaterregisseur Johan Simons
is de tragedie Macbeth een studie
naar geweld. Bij hem verandert het
toneel in een bloedbad, waarbij de
schouwburgbezoekers op de voorste
rijen onder de bloedspetters komen te
zitten. Volgens Simons is Macbeth het
zwartste stuk dat hij kent. Woede leidt
er onherroepelijk tot geweld.
Volgens Simons zijn woede en geweld natuurlijk, wat hij uitdrukt in de zin
‘de natuur spant samen met het menselijk geweld’.
Volgens de filosoof Charles Taylor beschrijft Shakespeare de natuur in
Macbeth juist als ‘onnatuurlijk’. In de nacht van de moord laat
Shakespeare paarden zich verzetten tegen gehoorzaamheid alsof ze een
oorlog wensen met de mensheid. Volgens Taylor geeft Shakespeare de
natuur juist onnatuurlijk weer om het afschrikwekkende karakter van de
moord aan te geven.
De filosoof Seneca schreef over het verschil in woede bij mens en dier.
43pLeg uit wat volgens Seneca het verschil is tussen woede bij de mens en
woede bij dieren.
Beargumenteer vervolgens in welk opzicht de opvatting van Seneca
aansluit bij de opvatting van Simons en in welk opzicht die aansluit bij de
opvatting van Taylor.
Macbeth is meerdere malen verfilmd. Het kijken naar deze films lijkt op
het kijken naar een goede horrorfilm waarbij de verbeelding een hoofdrol
speelt. Op het toneel is die verbeelding nog meer aanwezig. Zo zie je
bijvoorbeeld Macbeth bij een moord op het toneel spreken tegen een
denkbeeldige dolk. Daarna verlaat hij het toneel om vervolgens met twee
bebloede handen weer op te komen. Van de moord zelf zie je niets.
De angst van een toeschouwer bij het kijken naar een horrorfilm of het
toneelstuk Macbeth kan vanuit de cognitivistische emotietheorie maar ook
vanuit de existentialistische emotietheorie worden benaderd.
53pWelke van deze twee emotietheorieën is noodzakelijk om de angst die
een toeschouwer bij Macbeth ervaart te kunnen begrijpen?
Beargumenteer je antwoord met een uitleg van zowel de cognitivistische
als de existentialistische benadering van angst.
opgave 2Opgave 2 Politiek en emoties
Een politicus die zijn emoties toont, vinden we
tegenwoordig heel gewoon. Toen in 2012 het
kabinet-Rutte I viel terwijl Nederland in een crisis
verkeerde, bleef Mark Rutte bijvoorbeeld lachen.
Als Rutte indertijd lachte vanuit vreugde over het
vooruitzicht om met een nieuw kabinet meer
maatregelen te kunnen uitvoeren ter verbetering van
de situatie in Nederland, dan kan zijn emotie
aansluiten bij Spinoza’s definitie van blijdschap.
62pLeg uit dat Ruttes emotie kan aansluiten bij Spinoza’s definitie van
blijdschap aan de hand van wat Spinoza verstaat onder een hartstocht.
Volgens hoogleraar sociale psychologie Gerben van Kleef is het beeld
van een emotionele politicus niet vanzelfsprekend.
tekst 4
In de politiek draait het immers om weloverwogen standpunten en rationele argumenten. In dat krachtenveld is geen plaats voor emoties. Het tonen van emoties wordt in de politiek van oudsher gezien als een teken van zwakte (...). Wie zijn emoties niet weet te beheersen, heeft kennelijk geen controle over zichzelf en vermoedelijk dus ook niet over de situatie. Dit maakt zo iemand ongeschikt voor een verantwoordelijke positie in de politiek. Een politicus moet stabiel, rationeel en evenwichtig zijn, en daarbij passen geen emoties. bron: Trouw, 11 september 2012
Maar aan de andere kant ziet hoogleraar Van Kleef juist dat politici die
hun emoties tonen, tegenwoordig steeds meer worden gewaardeerd.
tekst 5
Een lijsttrekker die zijn emoties toont, behaalt een electoraal voordeel. Het zou namelijk verraden waar een politicus écht voor staat. (...) Emoties verraden dat iemand iets belangrijk vindt. Zo suggereert blijdschap dat een politiek doel dichterbij komt, terwijl boosheid impliceert dat een doel wordt gefrustreerd. Omgekeerd doet een gebrek aan bezieling dus vermoeden dat een onderwerp een politicus niet zo bezighoudt. bron: Trouw, 11 september 2012
Misschien houdt de waardering van emoties verband met hoe we in
verschillende tijden denken over wat het wezen van de mens is. In tekst 4
en 5 komen verschillende waarderingen van emoties naar voren die
uitgaan van de redelijkheid van de mens.
73pWelke tekst sluit volgens jou het beste aan bij de redelijkheid van de
mens, tekst 4 of tekst 5?
Beargumenteer je antwoord en leg daarin voor elk van de twee teksten
het verband uit tussen de waardering van emoties en de redelijkheid van
de mens.
Dat emoties in de politiek een steeds grotere rol spelen, blijkt ook uit de
opvattingen van de Franse politicoloog Dominique Moïsi. Hij is ervan
overtuigd dat internationale politiek weinig te maken heeft met rationele
argumenten of strategisch handelen. Volgens hem wordt de politiek in
verschillende culturele gebieden bepaald door emoties.
De westerse politiek − in Amerika en Europa − komt volgens Moïsi voort
uit angst. Men is bang voor terrorisme uit de Arabische wereld, voor de
opkomst van economische grootmachten als Azië, China in het bijzonder,
en voor het aantasten van westerse waarden door de islam.
De Arabische wereld − het Midden-Oosten − bedrijft volgens Moïsi politiek
vanuit vernedering. Vernedering die is ontstaan toen men aan het Westen
het Ottomaanse Rijk verloor, dat tot het eind van de 17e eeuw tot de
machtigste naties ter wereld behoorde. Maar ook het feit dat de Arabische
landen door toedoen van de westerse wereld beperkt toegang hebben tot
de wereldmarkt, voedt het gevoel van vernedering.
Volgens Moïsi bestoken de westerse en Arabische landen elkaars
waardensystemen vanuit deze emoties. Om het probleem tussen de twee
culturen op te lossen, bepleit hij meer aandacht voor de emoties angst en
vernedering. Omdat angst en vernedering volgens hem basisemoties zijn,
creëert dat wederzijds begrip. Met deze politieke visie verbindt Moïsi het
debat over cultuurrelativisme aan het debat over emoties.
In emotietheorieën worden doorgaans twee verschillende betekenissen
van basisemoties gehanteerd. In het debat over het ontstaan van emoties
staan reductionisten en constructivisten tegenover elkaar.
83pBeargumenteer dat Moïsi het cultuurrelativisme bestrijdt.
Leg daarbij uit welke betekenis van basisemoties Moïsi hanteert en dat
Moïsi het reductionisme combineert met het constructivisme.
Niet alleen in theorieën over internationale politiek komt meer ruimte voor
emoties, ook in politieke bewegingen spelen ze een expliciete rol, zoals
verontwaardiging bij de Occupy-beweging.
De Occupy-beweging ontstond in 2010 met protesten van Spaanse
jongeren die zichzelf ‘los indignados’ (de verontwaardigden) noemden.
In 2011 bezetten jongeren in West-Europa en de Verenigde Staten
pleinen en parken om hun verontwaardiging te uiten over de politiek in
westerse democratieën. Tijdens openbare bijeenkomsten, debatten en
toespraken deelden ze hun verontwaardiging en probeerden toehoorders
van het belang van deze emotie te overtuigen.
Journaliste en activiste Naomi Klein hield in 2011 een toespraak voor
Occupy Wall Street. Hieronder volgen in willekeurige volgorde drie
tekstfragmenten uit het begin, midden en eind van Kleins toespraak.
fragment A
Laten we met elkaar omgaan vanuit een besef dat we zij aan zij moeten vechten gedurende vele, vele jaren. Want de taak die voor ons ligt zal niets minder van ons verlangen. Dit mooie moment is het belangrijkste in de wereld en laten we er zo mee omgaan. Want dit is wat het is. Echt waar.
fragment B
Gisteren zei een van de sprekers op de werkbijeenkomst: “We hebben elkaar gevonden”. Dit gevoel vangt de schoonheid van wat hier wordt gecreëerd: een ruime open plek − met een gedachtegoed dat zo groot is dat geen enkele ruimte het kan bevatten − voor alle mensen die een betere wereld willen om elkaar in te vinden. We zijn zeer dankbaar.
fragment C
Jullie hebben geen einddatum vastgesteld voor jullie aanwezigheid hier. Dit is wijs. Pas als je op je plek blijft kun je wortelen. Dit is essentieel. Het is een feit dat in het informatietijdperk vele bewegingen opbloeien als prachtige bloemen, maar even snel uitgebloeid raken. Dat komt omdat ze geen wortels hebben.
Eén van de grondleggers van de retorica, Aristoteles, is van mening dat
toespraken en redevoeringen een ommekeer teweeg kunnen brengen.
94pZet de drie fragmenten in de juiste volgorde volgens Aristoteles’ retorica.
Beargumenteer je keuze aan de hand van Aristoteles’ opvatting over de
retorische werking van begin, middenstuk en eind van een toespraak.
Leg tot slot uit op welke manier een toespraak een ommekeer teweeg kan
brengen.
Het opvallende aan de Occupy-
beweging is dat aanhangers van
tegengestelde politieke kleuren zich bij
de beweging aansluiten. Allemaal
streven ze naar een ideale staat. Wat de
Occupiërs bindt, is hun verontwaardiging
over de graaicultuur van banken in de
westerse democratieën die
oncontroleerbare overheidsschulden
veroorzaakt. Daardoor ontstaat volgens
de Occupiërs een oneerlijke verdeling van macht en geld.
Aristoteles’ leermeester Plato streefde ook naar een ideale staat. In zijn
beschrijving van een stabiele samenleving formuleert hij kritiek op de
retorica, die verband houdt met zijn opvatting over de ziel.
103pIn welk opzicht is Plato’s kritiek op de retorica wél en in welk opzicht is
deze kritiek niet van toepassing op de Occupiërs?
Leg je antwoord uit en beargumenteer of Plato de Occupiërs wel of niet
zou veroordelen aan de hand van zijn opvatting over de ziel.
Eén emotie die binnen uiteenlopende politieke theorieën al eeuwen een
belangrijke rol vervult, is de emotie medelijden. De meningen over de rol
van medelijden in de politiek lopen echter zeer uiteen.
De Duitse filosofe Hannah Arendt bijvoorbeeld vindt dat medelijden niet in
de politiek thuishoort. Medelijden met sociaal zwakkeren is in haar ogen
een uiting van machtswellust. Degenen die medelijden hebben, plaatsen
zichzelf als machtigen op grote afstand van degenen met wie ze
medelijden hebben en dat kan leiden tot gruwelijk leed en wreedheden. In
deze opvatting verhoudt zij zich tot de visies op medelijden van Nietzsche
en Rousseau.
113pLeg uit of Arendt het met Rousseaus opvatting over medelijden eens is en
of zij het met Nietzsches opvatting over medelijden eens is.
Beargumenteer vervolgens met behulp van deze uitleg of jij vindt dat de
emotie medelijden thuishoort in de politiek.
opgave 3Opgave 3 Het emotionele en het cognitieve brein
Lachen en huilen zijn misschien wel de meest
duidelijke en herkenbare uitingen van menselijke
emoties.
Psycholoog Ad Vingerhoets doet onderzoek naar
het verschijnsel ‘huilen’. In zijn boek Tranen.
Waarom mensen huilen stelt hij dat het
vermogen om te huilen te maken heeft met de
evolutionaire ontwikkeling van de hersenen.
Aanvankelijk regelden de hersenen alleen de
eenvoudige lichaamsfuncties. Na verloop van tijd
echter evolueerden de hersenen tot een
geavanceerd systeem met ingewikkelde functies
zoals taalbeheersing, denken en het reguleren
van emoties.
Over de vraag waar de tranen bij het huilen vandaan komen, wordt al
eeuwen nagedacht. Leonardo da Vinci geloofde in een directe verbinding
tussen het hart en de ogen. Ook Vingerhoets spreekt over de verhouding
tussen lichamelijke processen en de ervaring van emoties:
De uitspraak ‘ondoorgrondelijke kip-ei-relatie’ in tekst 6 verwijst naar de
alom bekende vraag: “Wat was er eerder, de kip of het ei?”
Net als Vingerhoets hanteerden ook de filosofen René Descartes en
William James een fysiologische benadering bij hun onderzoek naar
emoties.
122pWaarin verschillen de fysiologische benaderingen van Descartes en van
James van die van Vingerhoets?
Leg je antwoord uit voor Descartes en vervolgens voor James en ga bij
ieder van de twee in op de genoemde “kip-ei-relatie” met betrekking tot de
ervaring van emoties.
Ad Vingerhoets deed ook onderzoek naar het verschil tussen het huilen
van mannen en het huilen van vrouwen. Hij concludeert dat vrouwen niet
alleen vaker huilen dan mannen, maar dat zij ook intenser en langer
huilen. Vingerhoets schrijft over dit verschil tussen mannen en vrouwen:
In tekst 7 wordt een verband gelegd tussen tranen en trots.
Zowel Aristoteles als David Hume hebben filosofische opvattingen over
trots ontwikkeld.
132pLeg uit of kan worden vastgesteld dat er in tekst 7 sprake is van trots
volgens Hume.
Leg uit of kan worden vastgesteld dat er in tekst 7 sprake is van trots
volgens Aristoteles.
Geef in je antwoord de opvattingen over trots van beide filosofen weer.
Hedendaags onderzoek bevestigt dat emoties als lachen en huilen
lichamelijke en belichaamde verschijnselen zijn: als je blij bent lach je,
maar het omgekeerde geldt ook, als je lacht, word je blijer.
Psychologen noemen dit verschijnsel ‘embodied cognition’, een onbewust
lichamelijk weten, waarbij lichamelijke houdingen worden beleefd als
emotie.
Als mensen bij een onderzoek bijvoorbeeld wordt gevraagd om een brief
te schrijven terwijl ze aan een heel laag tafeltje zitten, schatten ze zichzelf
vaak lager en negatiever in dan mensen aan wie wordt gevraagd om
hetzelfde te doen, maar dan gezeten aan een hoge tafel. De mensen aan
de hoge tafel zitten niet ineengedoken en voorovergebogen maar moeten
zich helemaal uitrekken, zij voelen zich juist trots.
Het ligt voor de hand om ‘embodied cognition’ te verklaren vanuit het
fysiologische standpunt over emoties. Maar ook vanuit de cognitivistische
benadering van Martha Nussbaum kan worden begrepen wat ‘embodied
cognition’ inhoudt. Daarvoor moet Nussbaums standpunt over emoties
worden onderscheiden van dat van de stoïcijnen.
142pHoe kan ‘embodied cognition’, zoals in de inleiding beschreven, vanuit de
cognitivistische benadering worden begrepen?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van het verschil tussen
Nussbaums opvatting over emoties en die van de stoïcijnen.
Volgens de cognitivistische benadering van Nussbaum hebben emoties
zowel een cognitieve als een evaluatieve lading. Deze factoren kunnen
worden gebruikt om vast te stellen of er sprake is van een emotie.
De gedragsbiologe Nadia Kohts deed bijna een eeuw geleden onderzoek
naar chimpansees en bestudeerde ook hun reactie op emoties:
Joni lijkt te handelen uit medelijden en de behoefte om te beschermen.
152pIs er volgens Nussbaum bij de chimpansee Joni sprake van een emotie?
Beargumenteer je antwoord door Nussbaums onderscheid tussen de
cognitieve en evaluatieve lading van emoties toe te passen op tekst 8.
Dieren lijken soms medelijden te kunnen hebben met mensen, andersom
kunnen mensen ook medelijden hebben met dieren. Dit geldt zelfs voor
filosofen van wie vaak wordt gedacht dat ze emoties louter verstandelijk
benaderen.
Zo wordt bijvoorbeeld van Friedrich Nietzsche gezegd dat hij in 1889 het
Carlo Albertoplein in Turijn opliep en een koetsier een vermagerd paard
zag afranselen. Nietzsche zou de aanblik hiervan niet hebben kunnen
verdragen en huilend van medelijden het arme dier om de hals zijn
gevallen. Dit voorval zou het einde van de geestelijke gezondheid van
Nietzsche hebben ingeluid.
In zijn filosofie heeft Nietzsche zijn ideeën over medelijden uiteengezet.
Hij legt daarbij een verband tussen medelijden aan de ene kant en
verachting, genot en vernedering aan de andere kant.
162pHeeft Nietzsche in Turijn in overeenstemming met zijn eigen filosofie over
medelijden gehandeld?
Beargumenteer je antwoord door uit te leggen wat medelijden volgens
Nietzsche met verachting en vernedering te maken heeft en door uit te
leggen waarom men zich voor medelijden zou moeten behoeden.
Volgens psychologe Margriet Sitskoorn hebben emoties in de
geschiedenis steeds andere gedaanten aangenomen en andere
aanleidingen gekregen. Had men vroeger angst voor leeuwen of slangen,
tegenwoordig zijn het tikkende rugzakken op stations of moordende
concurrentie die angst en stress opleveren. Sitskoorn bestudeert daarbij
de rol van het cognitieve en het emotionele brein:
In het neurologisch onderzoek in tekst 9 wordt een onderscheid gemaakt
tussen het emotionele en het cognitieve brein. Dit onderscheid kan
worden begrepen vanuit de begrippen ‘nature’ en ‘nurture’.
173pLeg met behulp van de begrippen ‘nature’ en ‘nurture’ het onderscheid uit
tussen het emotionele en het cognitieve brein in tekst 9.
Beargumenteer vervolgens of het onderscheid tussen ‘nature’ en ‘nurture’
vanuit het neurologisch onderzoek in tekst 9 houdbaar is.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
