Eindexamen filosofie havo 2015, tijdvak 1

Niet alleen hulp aan illegale immigranten is in sommige Europese landen strafbaar, ook het illegaal verblijf zelf wordt in sommige Europese landen bestraft. Immigranten die geen geldige verblijfsvergunning hebben, kunnen in die landen geldboetes of een gevangenisstraf krijgen. Immanuel Kant gaat in de tekst Over de eeuwige vrede in op de vraag hoe wij met vreemdelingen moeten omgaan. Kant vindt dat iedere vreemdeling of immigrant gastvrij behandeld moet worden. Daarbij gaat hij uit van twee soorten rechten die vreemdelingen kunnen hebben.

Leg met deze twee soorten rechten uit: − of het strafbaar stellen van hulp aan de illegale immigranten op zee in strijd is met Kants begrip van gastvrijheid, en − of het strafbaar stellen van illegaal verblijf in strijd is met Kants begrip van gastvrijheid. Filippo uit Terraferma krijgt nog vaker te maken met immigranten op zee. Filippo wordt verliefd op een meisje dat als toerist in het huis van zijn moeder logeert. In een van de scènes neemt Filippo haar ’s nachts in een klein bootje mee de zee op om dolfijnen te kijken. Hij schijnt met een lamp op het water. tientallen zwemmen naar erin te slaan. Filippo ijzeren staaf terugkomst krijgen Filippo en het meisje ruzie. Het meisje vindt dat ze de drenkelingen alsnog moeten helpen. Volgens Filippo leidt dat nergens toe en hij loopt boos weg. Als het gaat over ongelijkheid in de wereld worden verschillende beelden gebruikt. Sommigen vergelijken de aarde met een ruimteschip. Garreth Hardin heeft aan de hand van ‘de tragedie van de meent’ kritiek op dit beeld en gebruikt liever het beeld van een reddingsboot. Toch is ook zijn beeld van de reddingsboot omstreden.

Geef weer wat Hardins kritiek is op het beeld van de aarde als ruimteschip. Leg vervolgens met Hardins beeld van de reddingsboot uit: − waarom Hardin de keuze van Filippo om de immigranten van de boot te slaan verstandiger zou vinden dan de keuze om ze te redden, en − hoe het meisje de kritiek op het beeld van de reddingsboot kan gebruiken om haar keuze te verdedigen.

In Terraferma worden immigranten vooral afgebeeld als mensen in nood, die hulp nodig hebben. Een heel ander perspectief op het onderwerp van illegale immigranten geeft de Belgische filmmaker Nicolas Provost in zijn film The Invader (De film volgen we de Afrikaan Amadou moment dat hij aanspoelt op een strand. Hij gaat vervolgens naar waar hij illegaal werk vindt in de Amadou lijdt geen honger, hij weet te in de illegaliteit. Maar als illegaal een bestaan aan de onderkant van samenleving. Het werk dat hij doet is zwaar, het pension waar hij woont oud en vies. Bovendien heeft hij als illegaal geen enkel recht als hij werkloos raakt of ziek wordt. Amadou is ambitieus en wil hogerop. Als hij verliefd wordt op de rijke, getrouwde zakenvrouw Agnès, probeert hij haar te verleiden. Om haar voor zich te winnen doet Amadou zich voor als een succesvol zakenman. Agnès bezwijkt voor de charme van Amadou, maar als zij erachter komt dat hij een illegaal is en geen succesvolle zakenman, laat ze hem vallen. Amadou is gefrustreerd over Agnès’ afwijzing en de beperkingen van zijn bestaan in de illegaliteit. De film The Invader roept vragen op over de positie van illegalen in Europa. Daarbij laat de film in het midden of we als kijker medelijden moeten hebben met iemand als Amadou. Het is immers maar de vraag of Amadou op grond van zijn positie als illegaal ‘arm’ te noemen is. Zowel Abraham Maslow als Adam Smith geven een definitie van het begrip ‘armoede’.

Leg uit: − of Amadou arm is volgens Maslows definitie van armoede, en − of Amadou arm is volgens Smiths definitie van armoede. Beargumenteer vervolgens of Amadou volgens jou arm is door een afweging van de twee definities van armoede te maken. Het verschijnsel van (illegale) immigratie is een gevoelig onderwerp in Europa. Er wordt niet alleen discussie gevoerd over de vraag of mensen van buiten Europa zich hier mogen vestigen, het gaat ook over de vraag hoe wij naar de immigranten zelf moeten kijken. De films Terraferma en The Invader geven allebei een andere visie op het verschijnsel van immigratie. Zo zegt regisseur Emanuele Crialese over zijn film Terraferma het volgende:

tekst 1 Nicolas Provost, maker van The Invader , zegt over zijn film: tekst 2 Voor- en tegenstanders van een streng immigratiebeleid gebruiken vaak andere benamingen voor immigranten. Door voorstanders van een streng immigratiebeleid worden mensen die in een bootje de Middellandse Zee oversteken ‘gelukszoekers’ genoemd. Tegenstanders van een streng immigratiebeleid spreken juist eerder van ‘vluchtelingen’. De keuze voor een benaming hangt vaak samen met een achterliggend mensbeeld, bijvoorbeeld een utilitaristisch mensbeeld of een libertaristisch mensbeeld. De Britse filosoof David Miller heeft kritiek op een eenzijdige manier van kijken naar mensen in nood. Hij pleit ervoor dat we mensen in nood niet alleen zien als ‘hulpeloos slachtoffer’ maar ook als ‘handelende persoon’.

Leg met tekst 1 en 2 uit: − of in Terraferma het utilitaristische of het libertaristische mensbeeld het duidelijkst naar voren komt, − of in The Invader het utilitaristische of het libertaristische mensbeeld het duidelijkst naar voren komt en − waarom er volgens Miller geen absolute tegenstelling tussen de mensbeelden van beide films bestaat.

Leg uit: − of het principe van suum cuique tribuere uitgaat van ‘verdienste’ of van ‘gelijkheid’, − welke vorm van rechtvaardigheid die Aristoteles onderscheidt aan de orde wordt gesteld met de ongelijke verdeling van de chocoladerepen, − waarom beide andere rechtvaardigheidsvormen van Aristoteles hier niet van toepassing zijn. Op een school in Assen werd aandacht besteed aan de ongelijke verdeling van de Tony-chocoladereep. Om inzichtelijk te maken dat rijkdom en armoede op de wereld onrechtvaardig zijn verdeeld, liet juf Carin van groep 4 de ongelijke stukjes van de chocoladereep verdelen onder de kinderen van de klas. Wie een klein stukje chocolade kreeg, zou leven in armoede, wie een groot stuk chocolade kreeg, zou leven in rijkdom. Dat ging als volgt: tekst 3

Net als de filosoof John Rawls stelt Emiel het probleem van ongelijkheid en verdelende rechtvaardigheid aan de orde. Emiel vindt een manier om geen verantwoordelijkheid te hoeven nemen voor de ongelijke verdeling. Om iets te kunnen zeggen over de verantwoordelijkheid voor armoede worden de begrippen ‘herstellende verantwoordelijkheid’ en ‘resultaatsverantwoordelijkheid’ onderscheiden.

Beargumenteer met deze begrippen: − in welk opzicht Rawls het eens zou zijn met Emiels aanpak, en − in welk opzicht Rawls’ opvatting afwijkt van Emiels aanpak. Tony’s Chocolonely ontstond in 2005 op initiatief van journalist Teun van der Keuken. In zijn televisieprogramma Keuringsdienst van waarde deed hij onder andere verslag van zijn onderzoek naar misstanden op cacaoplantages in West-Afrika. Er werden beelden vertoond van kindslaven die op twaalfjarige leeftijd met smoesjes uit hun dorp worden weggelokt en vervolgens worden opgesloten. Ze gaan niet meer naar school, moeten 16 uur per dag cacaobonen plukken, worden daarbij fysiek mishandeld, krijgen maar één keer per dag te eten en ontvangen nauwelijks loon. In 1989 ondertekenden vrijwel alle landen ter wereld, ook de landen in West-Afrika, het Internationale Verdrag inzake de rechten van het kind, opgesteld door de Verenigde Naties. In dit universele kinderrechtenverdrag staat onder andere dat kinderen recht hebben op voedsel, kleding en veilige huisvesting, maar ook op onderwijs, goede gezondheidszorg en vrije tijd. Bovendien hebben kinderen recht op bescherming tegen mishandeling, uitbuiting, kinderarbeid en slavernij. Het verdrag beschermt kinderen tegen zowel fysieke als sociale armoede. Volgens sommige filosofen is er een tegenstelling tussen fysieke armoede als absolute armoede (ook wel absolute deprivatie genoemd) en sociale armoede als relatieve armoede (ook wel relatieve deprivatie genoemd). Andere filosofen bestrijden het bestaan van deze tegenstelling.

Geef weer: − wat fysieke armoede als absolute armoede betekent, en − wat sociale armoede als relatieve armoede betekent. Leg vervolgens uit dat er volgens het kinderrechtenverdrag geen tegenstelling is tussen deze twee soorten armoede. Om de kans op kindslavernij zo klein mogelijk te maken, vindt Tony’s Chocolonely in de eerste plaats dat de cacaoboeren een betere prijs moeten krijgen voor hun bonen. Daarom worden de bonen direct bij West- Afrikaanse cacaoboeren ingekocht. Daarnaast investeert Tony’s Chocolonely in voorlichting. In West-Afrika wordt kindslavernij als iets onvermijdelijks beschouwd: door de lage cacaoprijzen zijn de boeren niet in staat werknemers in dienst te nemen en hun een fatsoenlijk loon te betalen. Die situatie kan veranderen als de algemene opinie in West-Afrika verandert.

In een van de afleveringen van het programma Keuringsdienst van waarde gaat Teun van der Keuken in gesprek met een plaatselijke minister voor mensenrechten. Deze minister legt de verantwoordelijkheid voor het probleem van kindslaven niet bij haar eigen regering, maar uitsluitend bij de macht van de multinationals die de prijs voor cacaobonen bepalen. In de opvattingen van de filosoof Thomas Pogge speelt de vraag wie verantwoordelijk is voor armoede en onrecht in arme landen een belangrijke rol. Pogge bespreekt in dit verband het verklarend nationalisme van John Rawls.

Leg uit dat het standpunt van de minister voor mensenrechten overeenkomt met Pogges opvatting over verantwoordelijkheid voor armoede. Beargumenteer vervolgens dat Tony’s Chocolonely met het verklarend nationalisme kritiek levert op het standpunt van Pogge. Wie in Nederland een chocoladereep koopt, kan kiezen uit chocoladerepen met of zonder fairtrade-keurmerk. Dit keurmerk wil zeggen dat boeren een faire prijs ontvangen voor hun cacaobonen, maar het keurmerk controleert niet of de extra opbrengst ook daadwerkelijk bij de betreffende boeren terechtkomt. Regelmatig blijkt de opbrengst naar rijke eigenaren van plantages te gaan en niet naar de boeren zelf. Om deze reden koopt Tony’s Chocolonely direct bij boeren in tegen een faire prijs. Bovendien controleren zij daarbij op de aanwezigheid van kindslaven. De utilitarist Peter Singer is een groot voorstander van het geven van hulp aan arme landen. Voor anderen staat de relatie tussen de morele plicht om te helpen en de effectiviteit van hulp ter discussie. Stel dat jij begaan bent met mensen in arme landen en daarom altijd de Tony-chocoladereep koopt, maar dat die uitverkocht is. Je moet dus kiezen tussen een duurdere fairtrade-chocoladereep en een goedkopere gewone chocoladereep.

Leg uit of Eggers zich met morele vragen of met politiek-ethische vragen bezighoudt. Veel filosofen zijn het erover eens dat het goed is om anderen te helpen. Maar hoe ver moeten we gaan? Liam Murphy begrenst de morele plicht tot liefdadigheid door de introductie van het begrip ‘billijk deel’. Eggers geeft méér dan dit ‘billijke deel’ omdat hij heeft besloten de opbrengst van zijn roman aan het goede doel te doneren.

Wanneer Valentino met een groep andere vluchtelingen in Amerika aankomt, wordt hij opgevangen door verschillende hulporganisaties en kerken die hem helpen met het vinden van een tijdelijke woning. Valentino wordt overweldigd door de luxe, zoals lichtschakelaars en televisies met 120 kanalen. Dan krijgt hij een eigen woning en helpen vrijwilligers van hulporganisaties hem bij het vinden van een baantje. Ze leren hem over sneeuw en wat voor kleding hij dan nodig heeft. Gaandeweg komt Valentino erachter dat hij met zijn baantje niet voldoende verdient om in zijn eigen levensonderhoud te voorzien. Hij moet nóg een baantje zoeken en is teleurgesteld dat hij geen tijd en geld heeft om aan een opleiding te beginnen. Ook merkt Valentino dat hij niet automatisch geaccepteerd wordt. Op straat roepen jonge zwarte Amerikanen hem toe dat hij terug naar Afrika moet gaan en geven ze zijn voorouders de schuld van de slavernij. Net als veel van zijn medevluchtelingen wordt Valentino het slachtoffer van gewelddadige beroving en discriminatie. Toch blijft Valentino hoopvol en dankbaar voor de kansen die hem geboden worden. De vrijwilligers steunen Valentino door tijd en geld in hem te investeren. Volgens de Amerikaanse filosoof Rawls is het soms nodig om de kloof tussen arm en rijk te verkleinen; zowel de kloof tussen arme en rijke burgers als de kloof tussen arme en rijke staten. Hij geeft daarvoor twee redenen.

Leg uit dat de twee redenen van Rawls: − beide van toepassing zijn op de hulp voor Valentino, en − overeenkomen met de twee redenen die Rawls herkent om te investeren in mislukte staten. Valentino voelt zich in Amerika buitengesloten en niet gewaardeerd, ook niet als hij ergens een baantje heeft. Op de laatste pagina’s van Wat is de Wat neemt Valentino zich voor weerbaarder te worden en niet langer een blok aan het been te zijn van mensen die al veel voor hem hebben gedaan. De laatste woorden van het boek vertellen waar hij de kracht vandaan haalt. Hij richt zich tot de lezer van het boek:

Leg uit dat Valentino’s oproep hem volgens Aristoteles dichter bij een goed leven brengt met behulp van: − Aristoteles’ opvatting van de mens als gemeenschapswezen, en − een citaat uit tekst 4. Beargumenteer vervolgens met een eigen definitie van ‘gemeenschap’ of Valentino zichzelf en de lezers van Wat is de Wat terecht als leden van dezelfde gemeenschap beschouwt. Het geboortedorp van Valentino ligt in Soedan. Darfur is de regio in Soedan waar de burgeroorlog het hevigst was. In Darfur waren veel internationale waarnemers van de VN. In 2007 werd Jan Pronk, een Nederlandse VN-gezant, door de Soedanese regering het land uitgezet. De Soedanese regering accepteerde niet dat Jan Pronk volhield dat zij zich niet aan verdragen zou houden en de mensenrechten zou schenden door milities aan te zetten om het vuile werk voor de regering op te knappen. Een woordvoerder van de secretaris-generaal van de VN nam afstand van de uitlatingen van Pronk door ze als persoonlijke mening af te doen.

In de afbeelding hiernaast zie je Dave Eggers en Valentino voor de school in aanbouw die Na zijn verblijf in de VS keert Valentino terug in zijn dorp in Soedan. Eggers vertelt daarover het volgende: tekst 5 Volgens de Amerikaanse filosoof Michael Walzer zijn rechtvaardige oplossingen vooral een zaak van de lange termijn en kan die rechtvaardigheid alleen lokaal gevonden worden, bijvoorbeeld door een verhaal als dat van Valentino.

Leg met gebruik van tekst 5 uit: − waarom de internationale gemeenschap zich volgens Walzer wat betreft de langetermijnverdeling van sociale goederen in Soedan terughoudend moet opstellen, en − hoe een verhaal zoals dat van Valentino volgens Walzer een positieve rol kan spelen bij het vinden van lokale rechtvaardigheid. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.