bronnen

Eindexamen geschiedenis havo 2000, tijdvak 2

bij dit examen

Verderop in het examen bij vraag 11 bevindt zich een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd
om deze opdracht te kunnen uitvoeren.

opgave 1Een nieuwe eeuw, nieuwe verhoudingen?

Nederland 1880-1919: op het breukvlak van twee eeuwen
Rond 1880 was de gemiddelde huwelijksleeftijd relatief hoog in vergelijking met 1920.
12p
Geef een economische verklaring voor de relatief hoge gemiddelde huwelijksleeftijd rond
1880.
Omstreeks 1885 waren overal in het land leden van de SDB actief om afdelingen op te
richten van de niet-socialistische Nederlandsche Bond ter verkrijging van het Algemeen
Kies- en Stemrecht.
Sommige historici benadrukken dat dit gebeurde vanuit de doelstellingen van de SDB op
dat moment, andere historici menen dat het vooral was om propaganda voor de SDB te
maken.
24p
Ondersteun beide standpunten met een argument.
35p
A. Geef de opvattingen van liberalen, confessionele partijen en socialisten over de
overheidszorg rond 1880 kort weer.
B. Leg met een voorbeeld uit waarom tot uitbreiding van de overheidszorg tussen 1880 en
1919 werd overgegaan.
Gebruik bron 1 en 2.
In de bronnen wordt de rol van de vrouw bij de bestrijding van alcoholmisbruik
verschillend weergegeven.
44p
A. Leg uit dat bron 1 kenmerkend is voor de opvattingen van rooms-katholieke leiders
over de rol van de vrouw.
B. Maak aannemelijk dat de Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van
Alcoholhoudende drank, die bron 2 uitgeeft, het wel eens was met de strekking van bron 1,
maar deze toch niet zal gebruiken in een drankbestrijdingscampagne.
Gebruik de bronnen 3a en 3b.
De parlementaire enquête van 1886-1887 gaat vooraf aan de behandeling van de
Arbeidswet in 1889 in de Tweede Kamer.
52p
Maak aannemelijk, telkens met een citaat uit de bron, dat de Tweede Kamer bij de
behandeling van het wetsontwerp zowel door de houding van sommige werkgevers als
door de beschreven arbeidsomstandigheden is beïnvloed.
Gebruik bron 3b.
De enquêtecommissie wil ook de arbeiders horen, maar dat lukt vaak moeilijk.
62p
Noem een reden waarom een arbeider van Regout niet graag een getuigenis voor de
commissie aflegt.
Gebruik de bronnen 3a en 3b.
De Arbeidswet van 1889 zorgde voor verandering van de arbeidsomstandigheden.
72p
Leg uit in welk opzicht de wet wel en in welk opzicht de wet geen verbetering brengt in de
arbeidsomstandigheden zoals in de bron beschreven.
Gebruik bron 4.
Albert Hahn gebruikt prenten om zijn politieke opvattingen uit te dragen.
83p
Leg aan de hand van twee beeldelementen uit hoe Albert Hahn zijn opvatting hier naar
voren brengt.
Gebruik bron 5a en 5b.
Rond 1910 bestaan er bezwaren tegen deze vormen van nijverheid, ze worden in strijd
geacht met bestaande idealen en wetgeving.
94p
Geef, telkens aan de hand van een bronelement, een ideëel en een juridisch bezwaar.
Gebruik bron 5b.
102p
Ontleen aan de bron twee argumenten waarom arbeidersvrouwen in die tijd de voorkeur
geven aan thuiswerk in vergelijking met het werken in een fabriek.
1115p
Schrijf de toelichtingen bij het tentoonstellingsonderdeel onder de titel: Gerrit Gerritsen,
kind van zijn tijd, kind van zijn zuil.
Lees de onderstaande inleiding en voer daarna de instructies uit.
Inleiding
Het is 1938. In de stad waar Gerrit Gerritsen woont, wordt een tentoonstelling gehouden
over de emancipatie van verschillende groeperingen uit de stad in de afgelopen honderd
jaar. Er zijn foto’s te zien van vooraanstaande personen uit elke groepering. Eén van deze
personen is de zestigjarige Gerrit Gerritsen, jarenlang gemeenteraadslid voor de ARP.
De organisatoren van de tentoonstelling vragen jou, samen met Gerrit, toelichtingen bij
de foto’s te maken. Terwijl hij de foto’s bekijkt, haalt Gerrit herinneringen op en schrijf jij
de toelichtende tekst.
Instructies:
• Neem de titel over.
• Sluit je toelichtingen aan op de cursief gedrukte kopjes boven de opdrachten.
• Voer onderstaande opdrachten A tot en met F achtereenvolgens uit.
Foto: een lagere school met een gevelsteen uit 1883 waarop „School met den Bijbel” staat.
Gerrits herinnering: In 1884 ging ik naar de lagere school. Wij waren protestant en dus ging
ik niet naar de openbare school.
A. Schrijf de toelichting bij de foto waarin je duidelijk maakt waarom de openbare school
toen meer financiële middelen had dan de school van Gerrit.
Foto: een vergadering van Patrimonium rond 1900 waarop Gerrit staat, samen met zijn
vader.
Gerrits herinnering: Ik was na de lagere school op de fabriek terechtgekomen waar ook
mijn vader werkte. Net als mijn vader werd ik lid van Patrimonium, maar op de
vergaderingen waren wij het vaak oneens met elkaar.
B. Schrijf de toelichting, waarin je het verschil in houding tegenover de sociale kwestie
binnen Patrimonium weergeeft die de meningsverschillen tussen Gerrit en zijn vader
verklaren.
Foto: een lokale krant uit november 1918. Op de voorpagina staat dat werkloze arbeiders
vanwege de strenge winter gratis kolen krijgen.
Gerrits herinnering: Ja, wat was het toen koud! De arbeiders waren er slecht aan toe.
Geen wonder dat Troelstra een poging deed om hen tot revolutie aan te zetten. Met mijn
partij, de ARP, ben ik toen in actie gekomen. Wij hebben steenkolen en voedsel uitgedeeld.
C. Schrijf de toelichting, waarin je duidelijk maakt waarom Gerrit op de revolutiepoging
van Troelstra met begrip en angst reageerde en geef een verklaring waarom de hulp in
natura werd gegeven.
De rest van deze opgave staat op de volgende pagina.
Foto: een vergadering van de gemeenteraad. Gerrit zit naast een rooms-katholiek raadslid.
Gerrits herinnering: Wat was ik er trots op dat ik in de gemeenteraad gekozen werd.
Maar het betekende ook een grote verantwoordelijkheid. Met de rooms-katholieke
raadsleden heb ik goed samengewerkt, maar in de achterban van mijn partij lag dat toch
gevoelig.
D. Schrijf de toelichting waarin je uitlegt waarom de samenwerking tussen beide
confessionele partijen door hen zowel positief als negatief werd ervaren.
Foto: Gerrit met zijn zoon als die zich inschrijft als eerstejaars student rond 1920 voor het
gebouw van de Vrije Universiteit, Keizersgracht 162 in Amsterdam.
Gerrits herinnering: Ach ja, wat was dat een mooie dag. Jammer genoeg kon mijn vader niet
meer meemaken hoe zijn kleinzoon ging studeren op onze eigen universiteit.
E. Schrijf de toelichting, waarin je duidelijk maakt waarom voor de orthodox-protestanten
de Vrije Universiteit zo belangrijk was, en waardoor het mogelijk werd dat Gerrits zoon
kon gaan studeren.
De laatste foto: Gerrit als zestigjarige in 1938.
Nu komen de organisatoren van de tentoonstelling aan het woord. Zij leggen uit waarom de
foto’s van Gerrit een goed beeld geven van de emancipatie van de orthodox-protestanten in
de stad.
F. Schrijf deze laatste toelichting door drie kenmerkende aspecten van emancipatie te
noteren die herkenbaar zijn in de voorafgaande toelichtingen.

opgave 2Duitsland en Europa, 1945-2000

In politiek, moreel en economisch opzicht lag Duitsland in mei 1945 volkomen in puin.
123p
Leg voor elk genoemd opzicht kort uit wat die verwoesting inhield.
In 1946 waren er in principe drie keuzemogelijkheden voor de toekomst van Duitsland
die de Sovjetunie kon nastreven:
• een herenigd neutraal Duitsland,
• een herenigd Duitsland onder leiding van de SED,
• een gedeeld Duitsland met in de Sovjetzone een communistische staat.
135p
A. Verbind aan deze drie keuzemogelijkheden telkens een voordeel voor de Sovjetunie.
B. Leg uit dat de mogelijkheid die voor de Sovjetunie het meest wenselijk was, ook de
minst realistische was in 1946.
Bij de verkiezingen voor de Bondsdag in 1949 was het opkomstpercentage 78,5% en in
1953 was dat 85,8%.
144p
Maak aannemelijk dat:
• het relatief lage opkomstpercentage in 1949 verband hield met ervaringen uit het recente
verleden en
• het hogere opkomstpercentage in 1953 verband hield met de ervaringen van de burgers
met de Bondsrepubliek.
Gebruik de bronnen 6 en 7.
Stel: je doet onderzoek naar de opstand van 1953 in de DDR. De bronnen 6 en 7 leveren
gegevens op om na te gaan welke oorzaken er zijn voor het uitbreken van de opstand.
156p
A. Geef het verschil aan tussen bron 6 en bron 7 wat betreft de achtergrond van de onrust.
B. Maak met gegevens uit beide verslagen duidelijk welke bron een westerse en welke bron
een DDR-visie op de achtergronden van de onrust bevat.
In de jaren vijftig zei Lord Ismay, de secretaris-generaal van de NAVO: „De Navo is er
om de Russen eruit, de Amerikanen erin en de Duitsers eronder te houden.”
164p
A. Leg alle drie aspecten van deze uitspraak uit.
B. Toon aan dat Adenauer deze harde uitspraak over Duitsland afwees, maar in zijn beleid
wel rekening hield met de angst die achter deze uitspraak schuilging.
Aan het eind van de jaren vijftig, begin jaren zestig werden de vluchtelingen uit de DDR
in de Bondsrepubliek niet beschouwd als asielzoekers maar als mensen die verhuisden.
172p
Geef hiervoor een verklaring.
Over zijn bezoek aan Moskou in 1970 zei Willy Brandt: „Mij is wel eens gevraagd waarom
ik niet eerst het verdrag met de onvoorstelbaar mishandelde Polen zou sluiten, vóór de
ondertekening van het verdrag met de Sovjetunie. Maar we hadden geen keus.”
184p
Leg beide aspecten van deze uitspraak van Brandt uit, door in te gaan op de relatie tussen
de Bondsrepubliek, Polen en de Sovjetunie in de veertig jaar ervoor.
Gebruik bron 8a en 8b.
Sommige foto’s maken zo’n indruk dat ze na tientallen jaren nog steeds in het geheugen
gegrift staan. Zo’n foto is dan niet alleen de weergave van een gebeurtenis, maar heeft
ook een symbolische waarde.
194p
Noem per foto de gebeurtenis die weergegeven is en leg telkens uit waarom deze foto een
symbolische waarde heeft gekregen.
In mei 1971 werd Walter Ulbricht vervangen door Erich Honecker als leider van de SED.
202p
Leg uit waarom Ulbricht moest wijken.
Gebruik bron 9.
Helmut Schmidt beschrijft de aanloop naar het Navo-dubbelbesluit van 1979.
214p
A. Leg met behulp van de bron uit welke verklaring Schmidt hiervoor geeft.
B. Geef aan welk gevolg de ontwikkeling die in de bron beschreven wordt, heeft voor de
positie van de Bondsrepubliek in West-Europa.
Vanaf het begin van de jaren tachtig ging de regering van de DDR beperkingen stellen
aan het vrije personenverkeer juist met Polen.
222p
Verklaar dat deze maatregel voortkwam uit bezorgdheid bij de DDR-regering.
Gebruik bron 10.
De tekenaar geeft een visie weer op de betrouwbaarheid van Duitsland.
233p
Geef met een beeld- en een tekstelement deze visie weer.
West-Europese politici vroegen zich aan het begin van de jaren negentig bezorgd af welke
rol het herenigde Duitsland in Europa zou gaan spelen.
242p
Toon aan dat hun bezorgdheid werd weggenomen.