bronnen

Eindexamen maatschappijwetenschappen havo 2005, tijdvak 1

opgave 1Opgave 1 Massamedia

In de rijksbegroting van 2003 kondigde het kabinet-Balkenende II zeventien miljard euro
aan bezuinigingen aan. Ook aan de publieke omroep gingen de bezuinigingen niet voorbij.
Hoewel de overheid de publieke omroep een belangrijke taak toedicht (tekst 1), vindt het
kabinet dat de publieke omroep efficiënter (goedkoper) en beter moet gaan functioneren
(tekst 3).
Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en de spotprent uit het bronnenboekje.
Lees de regels 1-24 van tekst 1.
In deze regels staan vier maatschappelijke functies van de media. Eén van deze functies is
met name belangrijk voor de democratische besluitvorming.
12p
Welke functie is dat en geef een reden waarom.
Behalve bij de democratische besluitvorming spelen de massamedia ook een rol bij de
vrijetijdsbesteding en de socialisatie van burgers.
22p
Geef van elke functie – de vrijetijdsbesteding en de socialisatie van burgers – een juist
citaat uit de regels 1-24 van tekst 1.
Lees de regels 20-24 van tekst 1.
Eén uitgangspunt van het mediabeleid van de overheid is het garanderen van pluriformiteit.
32p
Leg uit dat het uitgangspunt pluriformiteit past bij het doel van het mediabeleid zoals
geformuleerd in de regels 20-24.
In de tekst staat dat het marktaandeel van de publieke omroep 40 procent is en dat van de
commerciële omroepen 46 procent.
44p
Geef voor de commerciële omroep en voor de publieke omroep aan op welke wijze zij hun
programma’s financieren. Noem voor elke type omroep twee manieren van financiering.
Lees de regels 48-60 van tekst 1.
In de tekst wordt gesproken over de kranten Metro en Spits.
51p
Op welke manier komen de kranten Metro en Spits aan hun inkomsten?
Zie tekst 2, een gedeelte van een pagina uit Metro.
Bij het vergaren van nieuws door een krant spelen verschillende bronnen een rol.
61p
Van welk type nieuwsbron maakt de redactie van Metro vooral gebruik?
71p
Noem een financieel-economisch motief waarom een krant als Metro vooral van deze bron
gebruikmaakt.
Zie tekst 1 (de paragraaf Pers) en tekst 2.
Elke krant heeft een eigen redactionele formule. Hieronder staan drie citaten uit de
redactionele formule van drie verschillende kranten.
1 “De krant is een landelijk dagblad en richt zich speciaal op 'service, gezin, sport en spel',
en wil toegankelijk zijn.”
2 “Een sociale visie is de hoeksteen van de formule. Zij (de krant) belicht in het bijzonder
de vaak moeilijke positie van vrouwen, bejaarden en jongeren. Zij besteedt veel aandacht
aan problemen rond de mensenrechten, waar ook ter wereld.”
3 “... wil de lezer in 15 tot 20 minuten op de hoogte te brengen van het belangrijkste nieuws
op een moment dat hij tijd heeft om te lezen.”
82p
Welk citaat komt uit de redactionele formule van Metro en welk citaat komt uit de
redactionele formule van het Algemeen Dagblad?
In tekst 1 komen zowel de omroep als de pers ter sprake.
92p
Op welke economische grondslag opereert de pers en wat heeft dit voor gevolg voor de
financiering van de pers?
Lees de regels 63 tot en met 73 van tekst 1.
Het medium internet wordt gebruikt als massamedium en als medium voor interpersoonlijke
communicatie.
102p
Geef van beide gebruiksmogelijkheden een voorbeeld.
De informatiemaatschappij heeft voor de massamedia gevolgen op sociaal-economisch, op
sociaal-cultureel en op politiek terrein. Een voorbeeld van een gevolg van de
informatiemaatschappij op politiek terrein is dat burgers via (nieuwe) media meer
mogelijkheden hebben om informatie in te winnen over het overheidsbeleid of standpunten
van politieke partijen en politici.
112p
Leid uit tekst 1 één gevolg van de informatiemaatschappij af op sociaal-economisch terrein
en noem een voorbeeld van een gevolg van de informatiemaatschappij op sociaal-cultureel
terrein.
Zie tekst 3.
De staatssecretaris constateert in een brief aan de Tweede Kamer dat de programmering van
de publieke omroep voldoet aan de wettelijke eisen. (zie regels 16-18)
122p
Beschrijf een wettelijke eis die geldt ten aanzien van de programmering van het
televisieaanbod van de publieke omroep.
Volgens het imago-onderzoek (zie regels 20-27 in tekst 3) worden de commerciële
omroepen beschreven als ‘vlot’, ‘vrolijk’ en ‘ontspannend’.
132p
Leg uit dat dit beeld overeenstemt met het belang van commerciële omroepen.
Het vak maatschappijleer kent vier verschillende benaderingswijzen. Aan de hand van deze
verschillende benaderingswijzen kun je inzicht in een maatschappelijk onderwerp krijgen,
in dit geval de massamedia. Hieronder staan drie citaten die verwijzen naar de verschillende
benaderingswijzen.
1 “Nederland wordt wel beschouwd als de meest competitieve omroepmarkt van Europa,
omdat er in verhouding tot het inwonertal en het kleine taalgebied zoveel verschillende
zenders zijn.” (regels 27-31 van tekst 1)
2 “Hij constateert dat de programmering voldoet aan de wettelijke eisen” (regels 16-18 van
tekst 3)
3 “FunX is een initiatief van de lokale publieke omroepen en zal zich met een mix van
muziek en informatie richten op een multicultureel jongerenpubliek in de grote steden.”
(regels 36-40 van tekst 3)
142p
Geef bij elk van de bovenstaande citaten aan welke van de vier benaderingswijzen wordt
bedoeld.
Sinds het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw heeft Nederland een duaal
omroepbestel: de publieke omroep en commerciële omroepen. Steeds meer mensen kijken
en luisteren naar programma’s van de commerciële omroepen (marktaandeel kijkers van 46
procent). Vooral jongeren kijken nauwelijks naar programma’s van de publieke omroep
(zie regels 29-32 van tekst 3).
155p
Vind je dat het publieke omroepbestel moet worden afgeschaft? Onderbouw je mening met
twee argumenten.
Denk daarbij aan de volgende elementen: financiering van het publiek bestel en de
commerciële omroepen, maatschappelijke functies van de media, voor- en nadelen van de
invloed van de commercie.
Voor logische samenhang ter ondersteuning van de mening wordt één punt toegekend.
Zie de spotprent.
Over de spotprent volgt hier een stelling:
De tekenaar van deze prent vindt dat er bij het bestel van de publieke omroep wel kan
worden bezuinigd.
161p
Is deze stelling juist of onjuist?
Licht je antwoord toe.

opgave 2Opgave 2 De Wet Werk en Bijstand

Het kabinet-Balkenende I (CDA, LPF, VVD) (juni 2002 – mei 2003) en -Balkenende II
(CDA, VVD, D66) (mei 2003 – …) hebben plannen voorgesteld die ingrijpen in de sociale
zekerheid. Een aantal van deze plannen heeft het kabinet-Balkenende I uitgewerkt in het
voorstel voor de Wet Werk en Bijstand. Deze wet is met ingang van 1 januari 2004 in
werking getreden.
In deze opgave komen eerst enkele gegevens aan de orde die de slechte toestand van de
arbeidsmarkt illustreren. Het kabinet verwees naar de slechte economische omstandigheden
als motief voor ingrijpende maatregelen in de sociale zekerheid. Daarna komt het voorstel
voor de Wet Werk en Bijstand aan de orde. Vervolgens komen enkele reacties aan bod
vanuit de politiek en samenleving op deze plannen.
Bij deze opgave horen de grafieken 1 en 2 en de teksten 4 tot en met 7 uit het
bronnenboekje.
Koningin Beatrix las op 16 september 2003 de Troonrede voor en minister Zalm van
Financiën heeft de begroting gepresenteerd. Eén van de toen aangekondigde maatregelen
luidde dat het kabinet-Balkenende II het mes zet in de sociale zekerheid. Er moeten
miljarden euro’s worden bezuinigd.
172p
Vanuit welke rol leest de koningin de Troonrede voor en wie is verantwoordelijk voor de
inhoud van de Troonrede?
“De sociale zekerheid voldoet niet meer. De aanzuigende werking maakt collectieve
regelingen onbetaalbaar. Ook is de verzorgingsstaat verouderd en aan modernisering toe.
Herziening van het stelsel is beter dan bezuinigen met de kaasschaaf, anders raakt
solidariteit met de zwakkere groepen in de samenleving in de knel. Dat is de mening van de
specialisten van de drie grootste politieke partijen en een jury van deskundigen, die zich op
verzoek van de Volkskrant hebben gebogen over de toekomst van de verzorgingsstaat.”
(bron: de Volkskrant, artikel Stand van het Land – de verzorgingsstaat, 16 september 2003)
Eén van de problemen van de verzorgingsstaat is de betaalbaarheid van het stelsel van de
sociale zekerheid.
Zie de grafieken 1 en 2.
184p
Leg uit wat de gevolgen zijn van de ontwikkelingen die weergegeven zijn in de beide
grafieken voor de betaalbaarheid van het stelsel van de sociale zekerheid.
Arbeid vervult voor mensen materiële en immateriële functies.
192p
Leg uit welke functie van arbeid je herkent in tekst 4.
Naast de betaalbaarheid van het stelsel van de sociale zekerheid zijn er nog andere
knelpunten die het kabinet wil aanpakken.
204p
Noem twee andere algemene knelpunten van de verzorgingsstaat (sociale zekerheid) die het
kabinet volgens tekst 4 wil aanpakken.
Illustreer elk knelpunt met een passende verwijzing naar tekst 4.
Grafiek 1 gaat over de werkloze beroepsbevolking over de periode 2000-2004. Hierbij is
uitgegaan van de definitie van de officieel geregistreerde werkloosheid.
212p
Geef de definitie van de officieel geregistreerde werkloosheid.
221p
Noem een beperking van deze definitie.
Het kabinet kan de werkgelegenheid bevorderen door het nemen van maatregelen aan de
aanbodzijde en aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt.
232p
Leg uit dat de Wet Werk en Bijstand effect heeft op de aanbodzijde van de arbeidsmarkt.
241p
Noem een maatregel van de overheid ter bevordering van de werkgelegenheid aan de
vraagzijde van de arbeidsmarkt.
Lees tekst 5.
De vakbond FNV Bondgenoten was tegen het wetsvoorstel Werk en Bijstand en
organiseerde een discussiebijeenkomst over het wetsvoorstel.
FNV Bondgenoten is een belangenorganisatie die opkomt voor de belangen van bepaalde
groepen in de samenleving.
254p
Voor de belangen van welke groepen komt FNV Bondgenoten op volgens tekst 5?
Noem twee groepen en geef per groep een voorbeeld van een belang.
Het proces van overheidsbeleid (beleidsproces) verloopt in de volgende fasen:
agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling en beleidsuitvoering.
263p
In welke fase van het beleidsproces bevindt zich het wetsvoorstel volgens tekst 5?
Geef een verwijzing naar de tekst.
Je kunt verschillende vormen van politieke participatie onderscheiden.
271p
Tot welke vorm van politieke participatie wordt een discussiebijeenkomst zoals genoemd in
tekst 5 gerekend?
Hoofdstuk 1 van de Grondwet bestaat uit een opsomming van de klassieke grondrechten.
Grondrechten vormen de wettelijke basis voor politieke participatie van burgers en
belangengroepen.
282p
Van welke grondrechten hebben FNV Bondgenoten en de aanwezigen tijdens de
discussiebijeenkomst gebruikgemaakt?
Noem er twee.
De kans van belangengroepen op succesvolle beïnvloeding van de besluitvorming van
regering en parlement hangt onder andere af van de machtsbronnen en machtsmiddelen van
de belangengroep.
294p
Welke machtsbronnen heeft FNV Bondgenoten of de FNV tot haar beschikking om invloed
te kunnen uitoefenen op het wetsvoorstel Werk en Bijstand? Noem er twee en leg uit hoe
elke machtsbron kan worden gebruikt om macht uit te oefenen.
Ondanks de eigen machtsmiddelen, is FNV Bondgenoten er niet in geslaagd de
besluitvorming over het wetsvoorstel Werk en Bijstand succesvol te beïnvloeden. Factoren
uit de maatschappelijke en politieke omgeving zoals de economische situatie en de politieke
machtsverhoudingen, bepalen ook of een belangengroep erin slaagt met succes invloed uit
te oefenen op de besluitvorming van regering en parlement.
304p
Noem een voorbeeld van de economische situatie en van de politieke machtsverhoudingen
in 2003 waardoor FNV Bondgenoten er niet in geslaagd is de besluitvorming over het
wetsvoorstel in voor haar gunstige zin te beïnvloeden.
Zie de regels 1-24 in tekst 5.
Het CDA-kamerlid Hubert Bruls kreeg veel kritiek over zich heen van de aanwezigen op de
discussiebijeenkomst. Als enige verdedigde hij de kabinetsplannen voor de nieuwe
bijstandswet.
312p
Leg uit waarom de aanwezige vakbondsleden met name het CDA bekritiseerden om deze
kabinetsplannen. Betrek daarbij een uitgangspunt van het CDA.
Het kabinet heeft overeenstemming weten te bereiken over het voorstel voor de Wet Werk
en Bijstand.
322p
Op basis van welk gedeeld uitgangspunt over aanpassing van de sociale zekerheid kunnen
zowel de VVD als het CDA zich vinden in het nieuwe wetsvoorstel?
De Eerste Kamer en de Tweede Kamer hebben elk diverse bevoegdheden voor het uitvoeren
van hun controlerende en wetgevende taken.
333p
Noem een overeenkomst en twee verschillen in de bevoegdheden van beide Kamers in hun
wetgevende taak.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Lees tekst 6.
De Geus is als minister van Sociale Zaken, Werkgelegenheid en Emancipatie in het kabinet-
Balkenende II (mede)verantwoordelijk voor de Wet Werk en Bijstand. In het feministische
maandblad OPZIJ werd hij geïnterviewd door hoofdredactrice Cisca Dresselhuys.
341p
Welke opvatting over arbeid (arbeidsethos) klinkt door in het standpunt van minister
De Geus?
Vrouwen hebben op de arbeidsmarkt in het algemeen nog niet dezelfde positie als mannen.
352p
Noem twee voorbeelden waaruit dat blijkt.
Lees tekst 7.
CDA, SGP en ChristenUnie zijn tegen een sollicitatieplicht voor bijstandsmoeders met
jonge kinderen. (zie regels 21-24)
361p
Tot welke politieke stroming worden deze drie partijen gerekend?
372p
Vanwege welke opvattingen zijn de drie partijen CDA, SGP en ChristenUnie tegen de
sollicitatie- en arbeidsplicht van bijstandsmoeders met jonge kinderen?
Cisca Dresselhuys, hoofdredactrice van OPZIJ, heeft het over emancipatoire maatregelen
(regels 31-32 in tekst 7). Over de vraag of de wet Werk en Bijstand bijdraagt aan de
emancipatie van vrouwen, zijn de meningen verdeeld. Veel mannen en vrouwen zijn van
mening dat het verrichten van betaald werk door vrouwen de emancipatie van vrouwen
bevordert.
382p
Geef een argument voor de opvatting dat betaald werk door vrouwen de emancipatie van
vrouwen bevordert. Betrek in je antwoord een definitie van het begrip emancipatie.
De Wet Werk en Bijstand is per 1 januari 2004 in werking getreden.
Over wetten en maatregelen kan de politieke besluitvorming altijd worden heropend.
392p
Welke fase in de politieke besluitvorming kan optreden na het inwerkingtreden van een
wet?
Geef een voorbeeld van actoren in deze fase en geef aan wat ze willen bereiken.
√(Einde)
Lees verder