bronnen

Eindexamen natuurkunde havo 1987, tijdvak 2Overgetypte versie. De opmaak volgt het origineel zo dicht mogelijk, maar is niet het originele zetwerk.

bij dit examen

Natuurkunde Havo 1987-II

opgave 11. Fenomena

In 1985 werd te Rotterdam de natuurkunde-tentoonstelling FENOMENA gehouden. Eén van de attracties was de mogelijkheid om over een strak gespannen kabel te fietsen, net als in een circus. Velen zwaaiden ietwat heen en weer, maar niemand viel, dankzij een zwaar blok dat met behulp van twee stangen…

In 1985 werd te Rotterdam de natuurkunde-tentoonstelling FENOMENA gehouden. Eén van de attracties was de mogelijkheid om over een strak gespannen kabel te fietsen, net als in een circus. Velen zwaaiden ietwat heen en weer, maar niemand viel, dankzij een zwaar blok dat met behulp van twee stangen onder de fiets was gemonteerd. Figuur 1.1 is een foto waarop de situatie in beeld is gebracht. In figuur 1.2 is de situatie schematisch getekend voor een persoon die 20° "slagzij" maakt (in vooraanzicht). In deze figuur is: • P het aangrijpingspunt van de zwaartekracht op de persoon, • F het aangrijpingspunt van de zwaartekracht op de fiets, • B het aangrijpingspunt van de zwaartekracht op het blok en • K het steunpunt op de kabel. Een afstand van 1,0 cm in figuur 1.2 is in werkelijkheid 50 cm. De massa van het blok is 90 kg. De massa van de fiets is 30 kg. De massa van de persoon is 70 kg. De massa van de stangen wordt verwaarloosd. De gespannen kabel bevond zich op 3,5 m hoogte boven de grond.

Bepaal - in de situatie van figuur 1.2 - de potentiële energie (zwaarte-energie) van de persoon ten opzichte van de grond.
Bepaal - in de situatie van figuur 1.2 - het moment van de zwaartekracht op het blok ten opzichte van K.
Toon met behulp van een berekening aan dat de persoon vanuit de getekende stand terug gaat draaien naar de (verticale) evenwichtsstand. De massa van de stangen die onder de fiets gemonteerd waren, werd bij de berekening in vraag c . {de vorige vraag} verwaarloosd. In werkelijkheid moet met de massa…

Toon met behulp van een berekening aan dat de persoon vanuit de getekende stand terug gaat draaien naar de (verticale) evenwichtsstand. De massa van de stangen die onder de fiets gemonteerd waren, werd bij de berekening in vraag c . {de vorige vraag} verwaarloosd. In werkelijkheid moet met de massa van de stangen wel rekening worden gehouden.

opgave als beeld van het examen
Beredeneer of het gevaar van kantelen in de situatie van figuur 1.2 daardoor groter dan wel kleiner wordt voor de persoon op de fiets.

opgave 22. Weerstand

R is een draadgewonden weerstand van constantaandraad. De doorsnede van de constantaandraad is
0,010 mm2.
Het verband tussen de stroomsterkte I en de spanning V is voor deze weerstand R weergegeven als
lijn A in het (I, V)‑diagram van figuur 2.1.
a
Bepaal de lengte van de constantaandraad.
figuur bij de opgave
Lijn B in het (I, V)‑diagram geeft het verband weer
tussen I en V voor een lampje L.
De weerstand R en het lampje L worden in serie
geschakeld en aangesloten op een variabele
spanningsbron VAB. Zie figuur 2.2.
Deze bron wordt zo ingesteld, dat er over de
weerstand R een spanning van 12 V staat.
figuur bij de opgave
b
1. Bepaal het vermogen dat in de weerstand R wordt ontwikkeld.
b
2. Bepaal het vermogen dat in het lampje L wordt ontwikkeld.

opgave 33. Elektronen

a
Een kathode K in een vacuüm-buis zendt elektronen uit,
waarvan de beginsnelheid wordt verwaarloosd. Zie
figuur 3.1.
De elektronen worden door de anode A versneld tot een
snelheid van 3,8⋅107 m/s.
Bereken het potentiaalverschil tussen anode A en
kathode K.
De elektronen treffen in punt O een stukje platina met een
massa van 2,1 g.
Hierdoor wordt het stukje platina in 10 s verwarmd van
20 °C tot 310 °C.
figuur bij de opgave
b
1. Toon aan dat voor deze temperatuurstijging 79 J nodig is.
b
2. Bereken het aantal elektronen dat het stukje platina in deze 10 s treft.
c
figuur bij de opgave
De elektronen passeren na de anode een ruimte, die wordt
omgeven door twee evenwijdig opgestelde geladen
platen PQ en RS. Zie figuur 3.2.
Hierdoor worden de elektronen afgebogen naar het
punt O'. De elektronen ondervinden in de ruimte tussen de
platen een elektrische kracht van 1,8⋅10‑14 N.
De afstand tussen de platen PQ en RS bedraagt 0,40 cm.
Bereken het potentiaalverschil tussen de platen PQ en RS.

opgave 44. Hoefijzermagneet

figuur bij de opgave
Een hoefijzermagneet is gemonteerd op een karretje. Het
karretje wordt voortbewogen over rails. Daarbij passeert
de magneet een rechthoekige draadwinding. De polen P1
en P2 gaan elk langs een verschillende kant van de
winding. Zie figuur 4.1.
Het vlak van de winding staat loodrecht op de
verbindingslijn tussen de polen P1 en P2. De twee
uiteinden van de winding zijn verbonden met een
oscilloscoop.
Het signaal dat de oscilloscoop registreerde, bestaat uit twee pulsen. Zie figuur 4.2.
figuur bij de opgave
Tijdens de eerste puls uit figuur 4.2 liep de stroom in de winding van B naar A.
a.1. Beredeneer of pool P een noordpool dan wel een zuidpool is.
a.2. Verklaar waardoor de pulsen tegengesteld zijn.
b
Beredeneer met behulp van figuur 4.2 of de beweging van het karretje tijdens het passeren van de
winding een eenparige, een versnelde dan wel een vertraagde beweging was.
De zijde AB van het draadraam is 15 cm lang.
c
Bepaal de gemiddelde snelheid waarmee het karretje de winding is gepasseerd.

opgave 55. Echolood

Een echolood is een instrument waarmee aan boord van een schip de
diepte van het vaarwater wordt gemeten.
Zo'n instrument bestaat uit een kristal dat onderin het schip met het water
in contact staat (zie figuur 5.1) en een toestel in de stuurhut waarop de
diepte wordt afgelezen.
Zo'n kristal wordt met behulp van een wisselspanningsbron kortstondig in
trilling gebracht. Op deze wijze ontstaat in het water een lopende
figuur bij de opgave
golfbeweging die uit een beperkt aantal golflengten bestaat. We spreken dan van een golftrein.
De frequentie van deze golfbeweging is gelijk aan die van de gebruikte wisselspanning.
De golftrein wordt opgewekt door het kristal gedurende 0,30 ms te laten trillen met een frequentie
f = 150 kHz. De golfsnelheid in water is 1,5 km/s.
a
1. Toon aan dat de golflengte 1,0 cm is.
a
2. Bereken uit hoeveel golflengten een uitgezonden golftrein bestaat.
Het toestel in de stuurhut bevat een stangetje dat om een as in het uiteinde A draait. Bij het andere
uiteinde bevindt zich een flitslampje L. Zie figuur 5.2. Het stangetje draait in het vlak van tekening.
Het stangetje voert 2250 omwentelingen per minuut uit. De afstand AL is 4,0 cm.
figuur bij de opgave
b
Bereken de snelheid waarmee L langs de cirkelomtrek beweegt.
Telkens als het stangetje de in figuur 5.2 getekende stand passeert, wordt het kristal even in trilling
gebracht. Tegelijkertijd flitst het lampje L.
De uitgezonden golftrein wordt door de bodem van het vaarwater teruggekaatst en arriveert even later
weer bij het kristal. Hierdoor ontstaat in het kristal een kleine elektrische spanning, waardoor het
lampje voor de tweede keer flitst. Hoe dieper het vaarwater, hoe groter dus de hoek is waarover het
stangetje tussen deze flitsen draait.
Bij een bepaalde diepte van het vaarwater is deze hoek 60°. Zie figuur 5.3.
c
Bereken de diepte van het vaarwater.
d
Bereken de maximale diepte die op deze wijze kan worden gemeten.
Figuur 5.4 is een foto van zo'n toestel. Hierop is de cirkelvormige schaalverdeling te zien waarlangs
het flitslampje ronddraait.
figuur bij de opgave
Langs deze schaalverdeling zijn twee series getallen gezet. De ene serie hoort bij een meetbereik van
0‑20 m, de andere bij een meetbereik van 0‑120 m. Met een knop op het toestel kan het gewenste
meetbereik worden gekozen. Bij het overschakelen van het meetbereik 0‑20 m naar het meetbereik
0‑120 m wordt door het omzetten van deze knop één van de volgende grootheden veranderd:
1. de frequentie van de uitgezonden golfbeweging,
2. het aantal omwentelingen per minuut van het stangetje.
e
1. Beredeneer welke van de genoemde grootheden wordt veranderd.
e
2. Beredeneer of die grootheid groter dan wel kleiner wordt gemaakt.

opgave 66. ELEKTROMAGNEET

In figuur 6.1 is een opstelling gegeven, waarin een ijzeren blokje B aan een spiraalveer hangt. Een elektromagneet E kan door middel van een schakelaar S op een gelijkspanningsbron worden aangesloten.
Leg uit, of door het sluiten van de schakelaar de bovenkant van de elektromagneet een noordpool dan wel een zuidpool wordt. De schakelaar is geopend. De afstand tussen de bovenkant van de elektromagneet en de onderkant van het blokje noemen we x . Zie figuur 6.1. Met de hand oefenen we een…

Leg uit, of door het sluiten van de schakelaar de bovenkant van de elektromagneet een noordpool dan wel een zuidpool wordt. De schakelaar is geopend. De afstand tussen de bovenkant van de elektromagneet en de onderkant van het blokje noemen we x . Zie figuur 6.1. Met de hand oefenen we een verticaal omlaag gerichte trekkracht F tr uit op het blokje. In het diagram van figuur 6.2 is het verband weergegeven tussen F tr en x .

Leid uit het diagram van figuur 6.2 af dat de veerconstante 23 N/m is. We sluiten de schakelaar S. In het diagram van figuur 6.3 is het verband weergegeven tussen de magnetische kracht F m die de elektromagneet op het blokje uitoefent en de afstand x uit figuur 6.1. In figuur 6.4 zijn de diagrammen…

Leid uit het diagram van figuur 6.2 af dat de veerconstante 23 N/m is. We sluiten de schakelaar S. In het diagram van figuur 6.3 is het verband weergegeven tussen de magnetische kracht F m die de elektromagneet op het blokje uitoefent en de afstand x uit figuur 6.1. In figuur 6.4 zijn de diagrammen van de figuren 6.2 en 6.3 in één assenstelsel verenigd. De massa van het blokje is 38 gram. We brengen het blokje in de positie waar x = 1,5 cm en laten het los. c .1. Leg uit of het blokje omhoog dan wel omlaag begint te bewegen op het moment dat het wordt losgelaten.

2. Bereken de grootte van de versnelling, die het blokje ondervindt onmiddellijk na het moment van loslaten. We brengen het blokje vervolgens in de positie waar x = 4,5 cm en laten het opnieuw los. De beweging die het blokje hierna uitvoert, blijkt een trilling te zijn.
Leg met behulp van figuur 6.4 uit waarom die beweging een trilling zal zijn. Einde.