tjoefie

natuurkunde havo 2001 · tijdvak 1 · natuurkunde 1

A4-weergave

opgave 1Opgave 1 Hartfoto’s

Tegenwoordig maakt men hartfoto’s met
een zogenaamde gammacamera. Een
gammacamera heeft een film die gevoelig
is voor γ -straling. Enige tijd voordat de foto
figuur 1
figuur bij de opgave
gemaakt wordt, spuit men bij de patiënt
een oplossing van kaliumchloride in. Een
deel van het kalium bestaat uit de isotoop
K-43 dat als tracer dienst doet. Kalium, dus
ook K-43, wordt beter opgenomen door
goed werkende hartspieren dan door slecht
werkende hartspieren.
In figuur 1 is links een opname te zien van
een goed werkende hartspier en rechts een
opname van een slecht werkende hartspier.
In tabel 1 staan gegevens van twee isotopen, kalium-43 en thallium-201.
tabel 1 Isotoop Soort straling en energie Halveringstijd
K-43 β - (830 keV) γ (619 keV) (uur) 22
Tl-201 – γ (135 keV) 72
Naast γ -straling wordt door de isotoop K-43 ook β -straling uitgezonden.
13p
■ Geef de vergelijking van dit β -verval.
In een periode van 66 uur na het inspuiten is een bepaald percentage van het isotoop
K-43 vervallen.
23p
■ Bereken dit percentage.
Voor hartonderzoek gebruikt men tegenwoordig de isotoop Tl-201. Zie tabel 1.
Tl-201 wordt even goed door het hart opgenomen als K-43.
34p
■ Noem één voordeel en één nadeel van het gebruik van de Tl-isotoop ten opzichte van de
K-isotoop. Geef zowel bij het voordeel als bij het nadeel een toelichting.

opgave 2Opgave 2 Fietsen

Fietsen kost energie.Als je met een hoge snelheid fietst, kost dat meer energie dan
wanneer je met een lage snelheid fietst.
Lijn F in figuur 2 geeft weer hoe het vermogen dat een fietser op een gewone fiets moet
leveren, afhangt van de snelheid waarmee hij fietst.
figuur 2
200 P (W) 180 160 F 140 120 100 L 80 60 40 20 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 v (m/s)
Er is een bepaalde hoeveelheid energie nodig om met een gewone fiets een afstand af te
leggen van 7,5 km met een constante snelheid van 18 km/h.
45p
■ Bepaal deze hoeveelheid energie met behulp van figuur 2. Geef de uitkomst in twee
significante cijfers.
54p
■ Bepaal voor de gewone fiets de grootte van de wrijvingskracht als de fietser met een
constante snelheid van 7,2 m/s rijdt. Geef de uitkomst in twee significante cijfers.
Lijn L in figuur 2 laat zien dat een ligfietser bij een bepaalde snelheid minder vermogen
hoeft te leveren dan een gewone fietser.
62p
■ Noem daarvan een oorzaak.
Iemand fietst gedurende 10 minuten op een gewone fiets met een constante snelheid
van 6,0 m/s.Vervolgens fietst deze persoon met hetzelfde vermogen gedurende 10 minuten
op een ligfiets. Het verschil in afstand dat in deze twee situaties wordt afgelegd, noemen
we ∆ s .
74p
■ Bepaal ∆ s . Geef de uitkomst in twee significante cijfers.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee

opgave 3Opgave 3 Lezen

figuur 4
figuur 3
Sommige mensen met slechte ogen
figuur 3
gebruiken een zogenaamde
leesliniaal. Zie figuur 3.
In deze figuur is de vorm van de
liniaal te zien. De liniaal heeft een
vlakke onderkant en een bolle
bovenkant.
De liniaal wordt op een tekst gelegd. De
letters die zich onder de liniaal bevinden
worden vergroot gezien. Zie figuur 4.
figuur 4
De leesliniaal vergroot slechts in één richting.
82p
■ Beschrijf hoe dit uit figuur 4 blijkt.
92p
■ Geef een verklaring voor het feit dat de leesliniaal slechts in één richting vergroot.
103p
■ Bepaal met behulp van figuur 4 de vergroting van de letters. Geef het antwoord in twee
significante cijfers.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee
Andere mensen met slechte ogen gebruiken soms een loep. In figuur 5 is schematisch de
positie aangegeven van een loep, een voorwerp AB en het virtuele beeld A’B’. Punt O
stelt het midden van de ooglens voor.
figuur 5
B' + B A' A O loep
Figuur 5 is ook afgebeeld op de bijlage.
113p
■ Construeer in de figuur op de bijlage de lichtstraal die vanuit B via de loep naar O gaat.
Een loep heeft een vaste brandpuntsafstand.Van onze ooglens echter kunnen we de
brandpuntsafstand veranderen. Dit is nodig om zowel veraf als dichtbij scherp te kunnen
zien.
In figuur 6 is schematisch een oog getekend. De afstand van het midden van de ooglens
tot het netvlies is 1,7 cm. Het nabijheidspunt P van dit oog ligt op 16 cm voor het midden
van de ooglens. Deze afstanden zijn niet op schaal weergegeven.
figuur 6
P O 16 cm 1,7 cm
Als het oog ongeaccomodeerd is, wordt van een voorwerp op grote afstand van de
ooglens een scherp beeld op het netvlies gevormd.
124p
■ Bereken zowel de kleinste als de grootste brandpuntsafstand van deze ooglens.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee

opgave 4Opgave 4 Onderzoek aan een lichtsensor

Maaike en Lia onderzoeken hoe de weerstand van een LDR afhangt van de
verlichtingssterkte. Daartoe hangen ze een gloeilamp boven de LDR in een voor de rest
verduisterde ruimte. Ze variëren de afstand tussen de lamp en de LDR. Bij elke afstand
meten ze de weerstand van de LDR.
Van de resultaten van de proef maken ze een grafiek die is weergegeven in figuur 7.
figuur 7
R (Ω) LDR 500 400 300 200 100 0 0 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 afstand (m)
132p
■ Leg met behulp van figuur 7 uit of de weerstand van de LDR groter of kleiner wordt als
de verlichtingssterkte toeneemt.
143p
Vervolgens maken ze de schakeling die in
figuur 8 is afgebeeld.
Voor de grootte van de weerstand R kan
gekozen worden uit een weerstand van
100 Ω en een weerstand van 500 Ω .
■ Leg uit bij welke van deze twee
weerstanden ( R = 100 Ω of R = 500 Ω ) de
spanningsmeter de grootste spanning
aangeeft, als op de LDR eenzelfde
hoeveelheid licht valt.
figuur 8
R LDR +- V
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee
De hele schakeling van figuur 8 heeft de functie van lichtsensor. De spanning over R is
het signaal dat de sensor afgeeft. Deze spanning als functie van de verlichtingssterkte bij
de LDR is weergegeven in figuur 9.
figuur 9
9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 )tlov( gninnaps 0 100 200 300 400 500 600 700 800 verlichtingssterkte (lux)
153p
■ Bepaal de gevoeligheid van de sensor in het lineaire gebied.
Hierna willen Maaike en Lia onderzoeken hoe de sensor reageert op verschillende
kleuren licht.
Zij formuleren de volgende onderzoeksvraag:
„Hoe is, bij gelijkblijvende verlichtingssterkte, het verband tussen de kleur van het
opvallende licht en de spanning die de sensor afgeeft?”
Behalve de sensor en de spanningsmeter hebben zij de beschikking over:
– een blauw, een geel en een rood stuk glas (kleurenfilters),
– een meter die, onafhankelijk van de kleur, de verlichtingssterkte kan meten,
– een lichtbron waarvan de sterkte veranderd kan worden.
De kleurenfilters laten niet allemaal evenveel licht door.
163p
■ Beschrijf een onderzoek dat een antwoord kan geven op de onderzoeksvraag. Bij het
onderzoek moet het hierboven genoemde materiaal gebruikt worden.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee

opgave 5Opgave 5 Warmtekracht voor Rembrandttoren

artikel ’Warmtekracht’ Lees onderstaand voor artikel. Rembrandttoren
Het energiebedrijf van Amsterdam heeft
onlangs een ’warmtekracht’-installatie in bedrijf
genomen. Deze installatie bestaat uit vier gas-
generatoren die zowel elektrische energie als
warmte leveren. Het opgewekte elektrisch
vermogen is 2600 kW, bij een spanning van
230 volt. De elektrische energie wordt aan het
elektriciteitsnet toegevoerd. Valt de spanning
van het elektriciteitsnet in de Rembrandttoren
weg, dan levert de installatie noodstroom aan
het gebouw. Ook zorgt de installatie voor de
warmtevoorziening van het gebouw.
De warmtekrachtinstallatie bespaart elk jaar
1,1 miljoen kubieke meter Gronings aardgas in
vergelijking met een conventionele energie-
voorziening en stoot 2500 ton minder CO2 uit.
Bovendien heeft de installatie een buffertank
van 450 kubieke meter water. Hierin kan warmte
worden opgeslagen.
naar:Technisch Weekblad, september 1995
figuur 10 leirD nav .M :otof
In het artikel staan enige gegevens over de elektrische energie die de warmtekrachtinstallatie
van de Rembrandttoren (zie figuur 10) opwekt.
172p
■ Bereken de stroomsterkte die deze installatie kan leveren.
In een folder over deze installatie staat een schema van de energiestroom op jaarbasis.
Zie figuur 11.
figuur 11
ENERGIESTROOM OP JAARBASIS 9,2•106 kWh elektr. energie 3,8•106 m3 warmtekracht- Gronings installatie aardgas 18,2•106 kWh warmte verlies
183p
■ Bereken hoeveel uren per jaar de installatie het gegeven elektrisch vermogen levert.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee
In tabel 28C van het informatieboek BINAS staat de stookwaarde (verbrandingswarmte)
van Gronings aardgas vermeld.
195p
■ Bereken het totale rendement van de installatie.
Op een bepaald moment heeft het water in de buffertank een temperatuur van 15 ºC.
204p
■ Bereken de hoeveelheid warmte die in de tank wordt opgeslagen als dit water wordt
verwarmd tot een temperatuur van 70 ºC.
De warmtekrachtinstallatie heeft een veel hoger rendement dan een energiecentrale
zonder warmtekrachtkoppeling (een conventionele centrale).
212p
■ Noem daarvan de reden.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee

opgave 6Opgave 6 Erasmusbrug

De Erasmusbrug in Rotterdam is in 1996 in gebruik genomen. Deze brug bestaat uit twee
gedeelten: een tuibrug en een basculebrug. Zie figuur 12.
figuur 12
staander tuibrug bascule- brug
De tuibrug
Bij de tuibrug wordt het wegdek links van de staander omhoog gehouden door 16 paren
dikke kabels (tuien). Elk paar tuien houdt een evengroot deel van het wegdek omhoog.
De zwaartekracht op zo’n stuk wegdek bedraagt 2,75 ⋅ 105 N.
223p
■ Bereken de totale massa van het wegdek links van de staander.
In figuur 13 is een schematische tekening gemaakt van een deel van de tuibrug.
In deze figuur zijn de tuien A en B aangegeven; de andere tuien zijn niet getekend.
De zwaartekracht op het stuk wegdek dat door één tui omhoog wordt gehouden, is ook
aangegeven.
figuur 13
B A F F z z
Figuur 13 is ook op de bijlage afgedrukt.
234p
■ Construeer in de figuur op de bijlage de spankrachten in tui A en in tui B en bepaal
welke van de twee spankrachten het grootst is.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee
De basculebrug
De basculebrug kan geopend worden.
In figuur 14 is schematisch de stand van de basculebrug in de gesloten en in de geopende
situatie weergegeven.Al het overige is in de tekening weggelaten.
figuur 14
geopende stand Z1 28 m Z2 Q Z1 11 m contragewicht gesloten stand ZZ22
Bij het openen draait de brug om punt Q. Over het gedeelte links van Q rijden geen
auto’s. Het dient als contragewicht bij het openen van de brug. Het gedeelte rechts van Q
noemen we het wegdek.
In figuur 14 geeft Z1 het zwaartepunt aan van het wegdek en Z2 het zwaartepunt van het
contragewicht. In de geopende stand bevindt Z1 zich 28 m hoger en bevindt Z2 zich 11 m
lager dan in de gesloten stand. De massa van het wegdek is 1560 ton en de massa van het
contragewicht 1050 ton (1 ton = 1000 kg).
Een grote elektromotor kan de brug in 120 seconden van helemaal dicht naar helemaal
open draaien.Wrijving mag hierbij worden verwaarloosd. De arbeid die de elektromotor
moet verrichten om de brug te openen, is gelijk aan de verandering van de zwaarte-
energie van het wegdek en van het contragewicht.
244p
■ Bereken op basis van deze informatie het gemiddelde vermogen dat de elektromotor
moet leveren om de brug van de gesloten in de geopende stand te krijgen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee

opgave 7Opgave 7 Stadionverlichting

In stadions worden speciale lampen
gebruikt voor de verlichting van het veld.
Deze lampen hebben drie minuten nodig
om op te starten.Tijdens het opstarten
veranderen zowel de spanning over als de
stroom door de lamp.
Pas na het opstarten bereiken de spanning
en de stroom hun constante eindwaarden.
Zie het diagram van figuur 15.
De percentages op de verticale as van deze
figuur zijn bepaald door de waarde van de
stroom (en de spanning) op een bepaald
tijdstip te vergelijken met de eindwaarde
van de stroom. I = 140% betekent dus dat
de stroom op het betreffende tijdstip 1,40
maal zo groot is als de eindwaarde van de
figuur 15
140 I (%) I 120 100 U (%) 80 60 U 40 20 0 0 1 2 3 4 5 6 7 t (min)
stroom.
Als de lamp na het opstarten goed brandt,
is zijn vermogen 1800 W.
254p
■ Bepaal het vermogen van de lamp op t = 1,0 minuut. Geef de uitkomst in twee
significante cijfers.
Voor het verlichten van een bepaald stadion worden 228 van deze lampen gebruikt.
De hoeveelheid licht die een lamp per seconde geeft, wordt gemeten in de eenheid lumen.
Elke lamp in het stadion geeft 84 lumen licht voor elke watt elektrisch vermogen. Om een
idee te krijgen van de hoeveelheid licht die deze lampen geven, willen we uitrekenen
hoeveel gloeilampen van 100 W nodig zijn om het veld op dezelfde manier te verlichten.
Gloeilampen hebben een lager rendement dan de stadionlampen: een gloeilamp met een
vermogen van 100 W geeft 14 lumen per watt elektrisch vermogen.
263p
■ Bereken hoeveel van zulke gloeilampen nodig zijn om in het stadion dezelfde
hoeveelheid licht te krijgen als met de 228 stadionlampen.
Tijdens een wedstrijd branden in het stadion gedurende 150 minuten alle 228 lampen.
Een kWh elektrische energie kost 15 eurocent.
274p
■ Bereken wat het verlichten van het stadion voor deze wedstrijd kost. Geef de uitkomst in
Einde drie significante cijfers.
VVoooorr aallllee eeiinnddeexxaammeennss,, zziiee wwwwww..aalllleeeexxaammeennss..nnll.. VVoooorr ddee ppeerrffeeccttee