Eindexamen nederlands havo 2000, tijdvak 1

n Wat is de hoofdgedachte van alinea 5? A De aanmaak van genetisch gemanipuleerde producten is niet meer te stuiten. B De overheid is van plan het beheer van de natuur uit te besteden aan mammoetbedrijven. C Europa loopt vooralsnog achter in onderzoek naar en toepassing van genetische manipulatie. D Het zijn de multinationals die lijken te bepalen hoe ver men kan gaan in de biotechnologie.

n Hoe kan het verwijt, zoals de auteur dat in alinea 6 maakt, het beste getypeerd worden? De auteur meent dat sommigen A een verkeerde relatie leggen tussen argument en conclusie. B een verkeerde relatie leggen tussen doel en middel. C een verkeerde relatie leggen tussen oorzaak en gevolg. D een verkeerde vergelijking maken. „Veel biotechnologiebedrijven … wereldwijde voedseltekort.” (regels 85–88) In alinea 7 keert de auteur zich tegen de opvatting dat veel biotechnologiebedrijven in het belang van de mensheid handelen.

n Welke functie vervult deze beschrijving in het betoog van de auteur? De auteur wil met deze beschrijving vooral A de verschillen tonen tussen een historisch verleden en het heden. B een historische verklaring geven voor de huidige bezitsdrang. C een historisch voorbeeld geven van de menselijke bezitsdrang. D laten zien waarom wij het historische recht hebben de natuur te bezitten. „en dus … andersoortige koloniën.” (regels 132–133)

Welke reden heeft de auteur om niet zonder meer alle genetisch gemanipuleerde voeding af te keuren? Gebruik maximaal 15 woorden. „De mythe van de biotechnologie”, zo luidt de titel. Eén van de betekenisomschrijvingen van het woord mythe is: een gangbare, min of meer als onaantastbaar beschouwde opvatting die echter niet op feiten is gebaseerd.

n Welke van onderstaande beweringen geeft het beste de hoofdgedachte van de hele tekst weer? A De biotechnologie is een bedreiging voor het hele ecosysteem, doordat het gedrag van levende wezens moeilijk te voorspellen is. B De biotechnologie moet een halt worden toegeroepen, omdat ze wordt ontwikkeld vanuit veroveringszucht en bezitsdrang. C Genetisch gemanipuleerde gewassen en dieren zijn producten van een gevaarlijk spelletje met de natuur, waarmee wij niet bijtijds lijken op te kunnen houden. D Het is van belang de biotechnologie met argwaan te blijven volgen, omdat zij zich meer door winstbejag lijkt te laten leiden dan door menslievendheid of door milieubesef. E Verzet tegen de biotechnologie betekent dat allerlei mogelijkheden om het bestaan van de mens te vergemakkelijken, niet benut kunnen worden. De tekst De mythe van de biotechnologie is onder te verdelen in 4 delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden voorzien: Deel 1 : Probleemstelling inzake biotechnologie Deel 2 : Invloed en macht van de biotechnologische industrie Deel 3 : Filosofie achter de biotechnologie Deel 4 :Visie op de toekomst

Bij welke alinea begint deel 4? In het tekstgedeelte van alinea 10 en 11 heeft elke alinea zijn eigen functie. Benoem die functie door voor elke alinea één van de volgende functiewoorden te kiezen: conclusie, definitie, doelstelling, gevolg, nuancering, oorzaak, samenvatting, stelling, toepassing, voorbeeld .

n Wat is het belangrijkste schrijfdoel van de auteur van De mythe van de biotechnologie ? De schrijver wil de lezer vooral A de voor- en nadelen laten afwegen van de biotechnologische ontwikkelingen. B ervan overtuigen dat de biotechnologie kritisch gevolgd moet worden. C informeren over de stand van zaken met betrekking tot de biotechnologie. D oproepen tot verzet tegen de vercommercialisering van de biotechnologie. (fragment 1) Ons dagelijks menu omvat al sinds mensenheugenis een veelheid aan biotechnologische producten. Neem alleen maar kaas, brood, bier, wijn en yoghurt. Door de eeuwen heen is gespeeld met Moeder Natuur om de kwaliteit van deze producten te verbeteren en het productenpakket te verbreden. Daarbij is, vaak zonder het te beseffen, gebruik gemaakt van genetische modificaties: landbouwgewassen werden genetisch gekruist en de micro-organismen die bij de bereiding van bovengenoemde producten worden gebruikt, werden verbeterd door ongericht de genetische code met behulp van onder meer UV-straling en chemicaliºn te veranderen. Nog steeds worden deze technieken met succes toegepast. Ze hebben geleid tot een gevarieerd aanbod van veilig, betaalbaar en smaakvol voedsel. (fragment 2) HØt verschil tussen de moderne en de klassieke biotechnologie is, dat sinds de jaren 80 zeer gericht genetische modificaties kunnen worden aangebracht. Zo kunnen soorteigen genen (eigenschappen) worden uitgeschakeld of juist worden aangespoord tot een hogere productie, maar kunnen ook soortvreemde genen worden ingebracht. In de medische wereld heeft dit geleid tot veel verbeterde en nieuwe medicijnen. Thans worden tientallen medicijnen tegen allerlei ziekten door micro-organismen geproduceerd. In het begin, dat wil zeggen rond eind jaren 80 en begin jaren 90, leidde deze moderne biotechnologische werkwijze tot heftige discussies. De voordelen bleken evident, de angst ongegrond en de discussie verdween even snel als die was opgekomen. Technisch is het nu ook mogelijk om planten en dieren gericht genetisch te modificeren. Omdat deze organismen dichter bij de mens staan, bieden planten en dieren ondermeer de mogelijkheid om medicijnen te humaniseren, zodat ze minder of geen bijverschijnselen geven. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

(fragment 3) Dagelijks worden biologische grenzen doorbroken. Een proces dat luistert naar de naam Evolutie. Moeder Natuur speelt al vanaf haar ontstaan dit gevaarlijke spelletje. Afhankelijk van de omstandigheden wint het sterke genenpakket het van het zwakkere. Het moedwillig toevoegen van ØØn sneeuwklokjesgen aan de tienduizenden genen van de aardappel is in dit licht kinderspel. Het is wel een gerichte en controleerbare ingreep die ertoe leidt dat de aardappel resistent wordt tegen bladluis, waardoor minder aardappelen verloren gaan. De angst van Touber dat dit het einde betekent van de lieveheersbeestjes, getuigt van weinig biologisch inzicht. Bladluizen zijn niet alleen afhankelijk van aardappelen en lieveheersbeestjes hebben meer gerechten op hun menu staan. (fragment 4) De agressie waarmee Monsanto haar genproducten op de markt brengt, is zonder meer te betreuren en komt waarschijnlijk voort uit haar monopoliepositie. Dit zal ongetwijfeld veranderen als er meer spelers op de markt verschijnen en het nut ook voor de consument evident wordt. En dat producenten geld willen en kunnen verdienen is een normale en gewenste zaak. De investeringen moeten nu eenmaal worden terugverdiend. Fragmenten uit een artikel van Colja Laane, voorzitter van de Nederlandse Biotechnologische Vereniging, de Volkskrant, 16 april 1999 Touber noemt de biotechnologie „een gevaarlijk spelletje met Moeder Natuur” (zie regel 138). Uit fragment 1, 2 en 3 van het artikel van Colja Laane kan een aantal argumenten worden gehaald of worden afgeleid waarmee de opvattingen van Touber worden bestreden en die bedoeld zijn om de biotechnologie op een positieve wijze te benaderen.