Eindexamen tehatex havo 2002, tijdvak 2

Leg uit dat de voorstelling naar Amsterdam verwijst.

Op afbeelding 1 zie je een luchtopname van het Centraal Station in Amsterdam. Het

gebouw is ontworpen door architect P.J.H. Cuypers en is tussen 1882 en 1889 gebouwd op

drie voor dit doel aangelegde eilanden in de haven van het IJ. Op figuur 2 op de pagina

hiernaast zie je een kaart uit 1725. De stationseilanden zijn later aangelegd.

De plaats die voor het station werd gekozen riep destijds veel discussie op. Een voordeel

was dat het station dicht bij het stadscentrum kwam te liggen. Er hoefde ook geen bestaande

bebouwing voor te worden afgebroken. Maar er waren ook tegenstanders van deze locatie.

Welk bezwaar zullen deze tegenstanders hebben gehad?

In de negentiende eeuw werden stations gewoonlijk ontworpen door spoorwegingenieurs.

Maar voor het station van de hoofdstad werd tevens een architect aangetrokken. Ingenieurs

en architecten waren in de negentiende eeuw verschillend opgeleid en hadden dan ook een

ander doel voor ogen. In het Centraal Station komen beide uitersten samen.

Leg uit waar enerzijds de architect en anderzijds de ingenieur de nadruk op legt in zijn

vormgeving.

Op afbeelding 3 zie je de overkapping van een van de perrons. Deze bestaat geheel uit ijzer

en glas.

Noem twee voordelen van het gebruik van ijzer bij de bouw van overkappingen.

Veel negentiende-eeuwse stationsgebouwen in Europa zien eruit als Griekse tempels,

gotische kathedralen of kastelen in renaissance-stijl. Ook het ontwerp van Cuypers is een

typisch negentiende-eeuws gebouw.

Leg dit uit.

De zeventiende-eeuwse dichter Vondel schreef over Amsterdam:

Op afbeelding 4 zie je een stenen reliëf dat in de gevel van het station is aangebracht. Het is

een allegorische voorstelling van Amsterdam, die door de dichtregels van Vondel te

begrijpen is.

Leg uit wat de figuren op dit reliëf voorstellen.

Op afbeelding 5 zie je een ander gevelreliëf. Het stelt twee werelddelen voor, Azië en

Amerika.

Leg uit waar deze voorstelling naar verwijst en verklaar waarom deze aan de gevel van het

Centraal Station van Amsterdam is aangebracht.

Leg uit hoe de vorm van dit nieuwe busstation aansluit bij het bestaande station.

De uitbreiding moet tevens een uitnodigende ingangspartij worden aan de IJ-zijde.

Geef aan op welke manier de architecten dit denken te realiseren. Noem twee aspecten.

Noem twee aspecten van de voorstelling waaraan je kunt zien dat het hier om een

hotelkamer gaat.

Hopper werkte heel langzaam. Hij wachtte lang op inspiratie en maakte hooguit twee

schilderijen per jaar. Hij zei dat een schilderij in zijn hoofd al helemaal af was vóór hij

begon te schilderen.

Noem drie aspecten van de vormgeving die dit effect versterken.

Het lijkt of je als beschouwer de vrouw bespiedt.

Leg uit hoe Hopper dit effect heeft bereikt. Noem daarbij zowel een aspect van de

voorstelling als van de vormgeving.

Hopper schilderde veel hotels, benzinepompen en andere beelden uit ‘a nation in motion’,

een land (de Verenigde Staten) in beweging. In zijn werk geeft hij uitdrukking aan de

eenzaamheid die ontstaat doordat de mens voortdurend onderweg is, vervreemd van zijn

oorspronkelijke omgeving.

Leg uit hoe deze eenzaamheid verbeeld is in het schilderij op afbeelding 7.

Nan Goldin is een kunstenares die haar persoonlijke leven in beeld brengt met behulp van

de fotografie. Zij leefde lange tijd aan de rand van de samenleving en deze wereld zien we

terug in haar foto’s.

Op afbeelding 8 zie je een foto van haar hotelkamer in Valencia. Het is geen luxe hotel; de

kamer ziet er nogal goedkoop uit.

Waar kun je aan zien dat het een goedkope hotelkamer moet zijn? Noem drie aspecten.

Hoewel Nan Goldin zelf niet te zien is vertelt de foto een heel verhaal over haar.

Noem twee feiten die de foto over haar vertelt en geef daarbij aan waar je ze uit op kunt

maken.

Ook bij dit werk voelt de beschouwer zich een bespieder.

Leg dit uit.

De foto’s van Nan Goldin worden niet door iedereen als kunst beschouwd. Het lijken

kiekjes of amateurfoto’s.

Noem twee aspecten van de foto waardoor die indruk wordt gewekt. Geef bij elk aspect een

voorbeeld.

Toch is het werk van Goldin opgenomen in het domein van de kunst. Haar foto’s worden

vaak op grote formaten getoond in musea en galerieën en worden gepubliceerd in boeken en

tijdschriften. Haar werk sluit ook aan bij hedendaagse trends in de kunst.

Leg uit waarom de foto op afbeelding 8 tot het terrein van de kunst gerekend kan worden.

Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit blijkt dat er gespot wordt met de tulpenhandel.

Bij de figuren staat geschreven wat zij voorstellen. Iemand heet Graagrijk, een ander

Likkebaard, weer iemand IJdele hoop en Vergaar-al. De maker van de gravure wil aangeven

dat het dom is om snel veel geld te willen verdienen. De prent is: „ …een verbeelding van

het verbijsterende jaar 1637, waarin deze en gene dwaas het plan had rijk te worden zonder

iets te bezitten en wijs te worden zonder iets te begrijpen.”

In de zeventiende eeuw hield het publiek veel van dit soort prenten.

Leg dit uit. Noem daarbij twee inhoudelijke aspecten van deze prent die in die tijd

gewaardeerd werden.

Noem twee aspecten die zo’n vaas kostbaar maken.

Op afbeelding 10 zie je twee ’tulpentorens’ uit 1996, gemaakt door Jan van der Vaart. Ze

doen denken aan de beroemde tulpenvazen uit de zeventiende eeuw.

Noem drie aspecten van de vormgeving die daarnaar verwijzen.

De tulpentorens fungeren als vaas, maar kunnen ook beschouwd worden als autonome

beelden.

Leg uit waarom ze als autonoom beeld kunnen worden opgevat. Noem twee aspecten.

Leg aan de hand van twee aspecten van de vormgeving uit hoe hij dit effect heeft bereikt.

Deze vorm van illusionisme heet

clair-obscur.

maniërisme.

trompe-l’oeil.

vanitas.

Noteer het juiste antwoord.

De linten waarmee de brieven bij elkaar gehouden worden brengen samenhang in de

compositie.

Noem drie manieren waarop dat gebeurt.

Vaillant kwam uit Frankrijk, maar werkte een groot deel van zijn leven in Nederland. Het

schilderij op afbeelding 11 heeft dan ook kenmerken van de Hollandse zeventiende-eeuwse

schilderkunst.

Leg uit in welk opzicht de Nederlandse schilderkunst in de zeventiende eeuw verschilde van

de barok in Frankrijk en Italië. Betrek in je antwoord twee van de volgende aspecten:

• het onderwerp.

• de manier van schilderen.

• de smaak van het publiek.

Op afbeelding 12 zie je een collage uit 1923 van de Duitse kunstenaar Kurt Schwitters. Hij

noemde zijn kunst Merz, een woord dat ontstond toen hij voor een collage het woord

‘Kommerzbank’ verknipte.

Schwitters Merz-kunst is te rangschikken onder Dada.

Noem drie dadaïstische kenmerken van het werk op afbeelding 12.

Schwitters kwam regelmatig in Nederland, waar hij contact had met kunstenaars van De

Stijl. Hij voelde verwantschap met de uitgangspunten van deze beweging.

Noem twee aspecten van de collage waaruit de verwantschap met De Stijl blijkt.

Schwitters verzamelde overal materiaal voor zijn collages, zoals kaartjes, folders en

verpakkingen, meestal met teksten erop. Ook op het schilderij van Vaillant zijn teksten te

zien. Die maken deel uit van de voorstelling, terwijl de teksten bij Schwitters eerder een

beeldende functie hebben.

Noem twee aspecten waaraan je kunt zien dat de teksten bij Schwitters vooral een

beeldende functie hebben. Leg ook uit welke beeldende functie zij hebben.

Noem drie aspecten van de voorstelling waarmee hij een Oosterse sfeer schept.

De fotografie deed haar intrede omstreeks 1840. Kunstenaars maakten al spoedig gebruik

van dit nieuwe medium. Delacroix vond dat foto’s niet meer waren dan „…een kopie van de

werkelijkheid en dan nog vaak een slechte”, omdat ze die werkelijkheid té nauwkeurig

weergaven.

Breng deze uitspraak in verband met de manier waarop hij de foto van figuur 6 heeft

gebruikt. Noem daarbij één aspect van het schilderij.

Delacroix maakte van een realistisch gegeven een Romantisch schilderij. Zowel de

voorstelling als de vormgeving zijn typerend voor de Romantiek.

Leg uit waarom het onderwerp typerend is voor de Romantiek.

Noem twee aspecten van de vormgeving die het schilderij Romantisch maken.

Noem twee aspecten waardoor die indruk ontstaat.

Matisse heeft evenals Delacroix Noord-Afrika bezocht. Hij liet zich vooral beïnvloeden

door de vormgeving van de islamitische kunst.

Noem één aspect waaraan je dat kunt zien.

De schilderijen op afbeelding 13 en 14 zijn beide losjes geschilderd. Toch zijn er

verschillen in techniek en hanteringswijze. Daardoor doet het schilderij van Delacroix

naturalistischer aan dan dat van Matisse.

Geef aan de hand van drie aspecten van de schildertechniek aan waardoor dit verschil in

naturalisme ontstaat.

Delacroix en Matisse schilderden hetzelfde onderwerp, maar met een heel andere bedoeling.

Dit blijkt vooral uit de manier waarop zij de vrouw voorstellen.

Leg uit wat elke kunstenaar beoogde. Betrek de manier waarop de vrouw is voorgesteld in

je antwoord.

Geef twee voorbeelden van aardrijkskundige informatie die het schilderij biedt.

Het schilderij is geen impressie van Amerika, maar eerder een wetenschappelijke of

educatieve presentatie.

Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit dit blijkt.

Het nauwkeurig en systematisch registeren van de zichtbare werkelijkheid, zoals Van

Kessel dit doet in dit schilderij, is kenmerkend voor de tijdgeest van de zeventiende eeuw.

Leg dit uit.

Op afbeelding 16 zie je een schilderij uit 1961 van Jasper Johns, met de titel Map

(Landkaart). De componist John Cage was getuige van het ontstaan van dit werk. Hij

schreef daarover: „Johns had een kaart van de Verenigde Staten gevonden waarop alleen

Johns gebruikte een tijd lang landkaarten als uitgangspunt voor zijn werk. Hij maakt er

echter heel persoonlijke schilderijen van.

Geef aan hoe hij dat doet. Noem drie aspecten van het schilderij op afbeelding 16.

Hoewel de landkaart slechts een aanleiding was om een schilderij te maken, zijn de

verschillende staten van Amerika tamelijk goed herkenbaar gebleven.

Hoe komt dat? Noem twee aspecten.

Leg uit wat de vlaggen en kaarten met elkaar gemeen hebben en waarom Johns ze

interessant vond als uitgangspunt voor zijn werk.

Welke twee belangrijke naoorlogse stromingen zijn terug te vinden in het werk van Johns?

Geef voor beide stromingen een argument.

Leg uit hoe Bernini deze twee problemen heeft opgelost.

In een tekst onder de obelisk wordt aangegeven dat het pauselijke Rome het centrum van de

wereld is. Bernini verbeeldt dit idee in zijn fontein.

Leg dit uit.

Welk beeldend effect ontstaat hier door het gebruik van travertijn?

Op afbeelding 18 zie je een fontein van het Russische echtpaar Ilya en Emilia Kabakov.

Deze werd in 2000 ontworpen voor de markt van Middelburg. De fontein bestaat uit twee

stoelen en een sokkel met een schaalmodel van het marktplein zoals dat er in de

Middeleeuwen uitzag. Een tekst op de sokkel nodigt je uit om de maquette van het

negentiende-eeuwse rioleringsstelsel van de stad te bewonderen door een opening in die

sokkel. Om dit goed te kunnen zien moet je op de stoel gaan zitten. Als iemand dat doet

treedt de fontein in werking!

Kabakov ging ervan uit dat de fontein een toeristische attractie zou worden.

Geef twee redenen voor deze veronderstelling.

De fontein is van brons.

Noem drie eigenschappen van brons waardoor het geschikt is voor deze fontein.

De tekeningen van de Kabakovs hebben een andere functie dan de schetsen van Bernini.

Geef aan wat dit verschil inhoudt. Betrek beide afbeeldingen in je antwoord.

Op afbeelding 19 zie je een installatie uit 1995 van de Zwitserse kunstenaar Roman Signer.

Hij noemde het Fontana di Piaggio, Piaggio-fontein. Piaggio is de merknaam van deze

driewielige auto. Deze fontein stond tijdens een tentoonstelling van beelden steeds op een

andere plaats in de stad.

Signer drijft de spot met de beroemde Italiaanse fonteinen.

Leg uit op welke wijze hij dit doet.

De fonteinen van Bernini, Kabakov en Signer zijn heel verschillend en komen dan ook

voort uit heel verschillende visies.

Geef voor elke fontein aan welk idee de kunstenaar ermee wil oproepen.

Geef aan hoe dit model de techniek van de vliegbeweging imiteert. Noem twee aspecten.

Da Vinci vroeg zich af hoe mensen zouden kunnen vliegen. Hij ontwierp verschillende

apparaten waarmee dat zou kunnen. Op figuur 9 hieronder zie je een recente reconstructie

van zo’n ontwerp.

Leg uit waarom een mens nooit zou kunnen vliegen met dit apparaat.

Noem drie aspecten waardoor die indruk ontstaat.

Op afbeelding 21 zie je een installatie uit 1990 van de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer. Op

de grond staat een straaljager, gemaakt van loden platen. Achter het vliegtuig is een

schilderij gehangen dat de woestijn tussen Eufraat en Tigris weergeeft, het gebied dat ooit

het aards paradijs zou zijn geweest, waar volgens de bijbel de geschiedenis van de

mensheid is begonnen.

Het vliegtuig ziet er doods en gehavend uit, alsof het nooit meer op zal stijgen.

Geef aan hoe Kiefer dit effect oproept. Doe dit aan de hand van de vorm, kleur en textuur

van het vliegtuig.

De titel van het werk is Voyage au bout de la nuit, wat vertaald kan worden met Reis naar

het einde van de nacht. Deze titel verwijst naar een boek dat gaat over de ondergang van de

wereld.

Op de vleugels van het vliegtuig liggen loden boeken en de straalmotoren zijn volgestopt

met gedroogde papavers. In de cockpit heeft Kiefer een dode slang gelegd. Deze slang kan

in verband gebracht worden met de betekenis van het schilderij op de achtergrond.

Leg uit wat dit verband inhoudt.

Het vliegtuig dat Kiefer heeft gemaakt is niet te vergelijken met dat van Panamarenko.

Panamarenko wordt vanwege zijn belangstelling voor het vliegen vaak vergeleken met

Leonardo da Vinci. Maar al deze kunstenaars hebben verschillende uitgangspunten.

Leg uit wat het verschil is tussen de uitgangspunten van deze drie kunstenaars.

Leg uit hoe elk van deze drie onderdelen gemaakt is.

Het lijkt of de olifant kan bewegen.

Geef aan hoe die indruk wordt gewekt.

Bittenbinder vat zijn beeld op als een monument voor de met uitsterven bedreigde olifanten.

Noem drie aspecten waardoor het beeld een monumentaal karakter krijgt.

Op afbeelding 24 zie je een werk van de Engelse kunstenaar Bill Woodrow met de titel

Olifant. Deze olifant is gemaakt van metaal en papier, afkomstig van autodeuren en

landkaarten.

Op de foto op afbeelding 25 zie je de olifantenkop van dichtbij.

Leg uit hoe deze kop technisch tot stand is gekomen. Noem daarbij twee handelingen die

zijn verricht.

Leg uit op welke manier hij deze tegenstelling verbeeldt in het werk op afbeelding 24.

De olifant van Woodrow houdt met zijn slurf een machinegeweer vast. Dit verwijst naar

vernietiging of uitroeiing.

Noem nog twee andere aspecten van het beeld die hiernaar verwijzen.

De beelden van Bittenbinder en Woodrow zijn in dezelfde tijd ontstaan, maar komen voort

uit verschillende opvattingen over het maken van beelden.

Leg uit wat die verschillende opvattingen inhouden.

Leg uit wat dat betekent voor het dessin.

De jas op afbeelding 26 is van damast.

Beschrijf hoe in damast een dessin zichtbaar wordt.

Geef aan waardoor het damasteffect wordt versterkt.

Op afbeelding 27 zie je een Japonse rock van sits. Chintz- of sitsstoffen zijn gemaakt van katoen.

In welke techniek wordt het dessin op chintz-stoffen uitgevoerd?

De jas op afbeelding 27 heeft een ander model dan de jas op afbeelding 26.

Noem drie verschillen tussen deze twee modellen.

In het begin van de twintigste eeuw greep de Franse couturier Paul Poiret opnieuw terug op

Oosterse voorbeelden. Het was de tijd van de ‘Ballets Russes’ en Poirets ontwerpen sloten

aan op de exotische balletten die dit gezelschap in Parijs opvoerde.

Op afbeelding 28 zie je een zijden theaterjas uit 1912 naar een ontwerp van Poiret. Zijn

ontwerpen waren niet alleen exotisch maar gaven de moderne vrouw uit die tijd ook meer

vrijheid dan tot dan toe het geval was geweest.

Geef aan hoe dat blijkt uit het ontwerp op afbeelding 28. Noem twee aspecten.

Op afbeelding 29 zie je een jas met jurk uit 1998 van Paul Galliano. Deze ontwerper wordt

wel als de opvolger van Poiret beschouwd.

De jas op afbeelding 29 doet denken aan de theaterjas van Poiret. Toch zijn er ook

verschillen. De jas van Galliano heeft bijvoorbeeld een ander model.

Noem vier verschillen tussen de modellen op afbeelding 28 en 29.

Bespreek deze vier mogelijkheden, waarbij je steeds uitlegt of het zo kan of niet kan.

Je mag je antwoord toelichten met een tekening.

De sluiting van de jas van Galliano is eveneens anders dan die bij Poiret. In eerste instantie

lijkt deze sluiting bij het motief te horen. Maar dat is niet zo. Deze is later op de stof

geappliceerd.

Waar kun je uit opmaken dat de sluiting geen onderdeel van het motief van de jas is? Noem

drie aspecten.

Het ontwerp van Galliano is duidelijk ’jaren negentig’ en zou postmodern genoemd kunnen

worden.

Leg dit uit. Betrek zowel het kostuum als de presentatie in je antwoord.

Noem drie kenmerken waaraan je dat kunt zien.

Aan de hoofdbedekking werd in die tijd veel aandacht geschonken.

Geef aan hoe de sluier in de vorm komt zoals die te zien is op afbeelding 30.

Dit soort hoofdbedekking had in de Middeleeuwen een functie.

Leg uit waarom deze hoofdbedekkingen gedragen werden. Noem twee aspecten.

Op afbeelding 31 zie je een hedendaagse bruid in een traditionele trouwjapon met sluier. De

witte kleur en de sluier hebben een symbolische betekenis.

Geef aan welke symbolische betekenis de kleur wit heeft en leg uit op welke manier een

sluier bijdraagt aan deze symboliek.

Geef aan wat deze verschillen in uiterlijk en dracht inhouden en waar ze uit voortkomen.

Betrek beide sluiers in je antwoord.

Céline van Balen wilde het individuele van elk meisje benadrukken. In Hollands Dagboek

vertelt zij het zo: „Ik wilde laten zien dat het allemaal verschillende meisjes zijn, dat ze

meer zijn dan oh, dat is zo’n meisje met een hoofddoek. ”

Noem twee aspecten van de foto’s waaruit die benadering van het individuele spreekt.

Op afbeelding 35 zie je een sluier uit 1938 van de Italiaanse modeontwerpster Elsa

Schiaparelli. Afbeelding 36 toont een detail.

Leg uit hoe vorm en decoratie bij deze sluier zijn ontstaan.

De sluier lijkt niet zo soepel, maar toch zijn er aspecten die er een beweeglijk effect aan

geven.

Noem vier van die aspecten.

Schiaparelli’s ontwerp is een sluier maar tegelijk een speelse verbeelding van het idee

sluier.

Leg dit uit.

Schiaparelli had in de jaren dertig veel contacten met beeldende kunstenaars.

Met welke kunststroming uit die tijd is haar werk verwant? Geef een argument voor je antwoord.