Eindexamen tehatex havo 2006, tijdvak 1

Benoem de vier belangrijkste aspecten van het verhaal aan de hand van deze beelden.

Op afbeelding 1 zie je een fragment van een Laatste Oordeel uit een kerkportaal in

Conques. Het stelt de hel voor. De verschrikkingen die de zondaars moeten ondergaan zijn

vol fantasie uitgebeeld.

Geef drie voorbeelden van deze verschrikkingen.

Het Laatste Oordeel, dat als het gruwelijkste verhaal uit de christelijke kunst beschouwd

kan worden, werd in de Middeleeuwen vaak afgebeeld.

Leg uit waarom dit onderwerp zo vaak werd afgebeeld.

Het reliëf op afbeelding 1 is Romaans, evenals het reliëf op figuur 2 op de pagina hiernaast.

Het reliëf op figuur 3 is gotisch.

Noem twee verschillen tussen de Romaanse en gotische stijl die terug te vinden zijn in deze

reliëfs.

Op afbeelding 2 zie je een Nederlandse miniatuur uit de vijftiende eeuw. Het is een

illustratie bij de gebeden voor iemand die gestorven is. De verdoemde zielen worden door

duivels de hel ingevoerd.

Bespreek hoe deze ruimte is verbeeld op afbeelding 2. Doe dit aan de hand van drie

aspecten van de voorstelling.

Omstreeks het jaar 1000 zag een monnik een duivel die hij als volgt beschreef: “Aan mijn

voeteneinde verscheen een kleine man, verschrikkelijk om aan te zien. Hij was, voor zover

ik kon waarnemen, halflang en had een spichtige hals, een uitgeteerd gezicht, gitzwarte

ogen, (…) borstelig rechtopstaand haar, hondentanden, een bochel en weke trillende billen

en hij was gekleed in gore kleding.”

Op afbeelding 3 zie je de hel op een mozaïek uit de dertiende eeuw.

Op afbeelding 4 zie je een detail van een fresco dat omstreeks 1365 is geschilderd.

Bekijk ook afbeelding 1 en figuur 2 en 3.

De duivels op de afbeeldingen zijn allemaal anders. Maar toch herkende iedereen ze

onmiddellijk.

Beschrijf hoe duivels in de Middeleeuwen werden voorgesteld. Betrek tenminste drie

karakteristieke kenmerken van de duivels in je antwoord.

De werken op afbeelding 1 tot en met 4 zijn in verschillende materialen uitgevoerd.

Geef voor drie van de vier werken kort aan hoe ze technisch tot stand gekomen zijn.

Tegenwoordig komen angstaanjagende wezens vooral voor in films en stripverhalen. Op

afbeelding 5 zie je een illustratie uit een Batman-strip. Afbeelding 6 is een ontwerp voor de

sciencefiction-film Alien 1, waar een parasiet van een andere planeet zich in het lichaam

van een mens ontwikkelt tot het wezen dat je hier ziet.

Geef voor elk van beide figuren aan hoe hun uiterlijk angst oproept.

Het stripverhaal en het Alien-ontwerp zijn bedreigend van sfeer. Dat geldt niet alleen voor

de figuren, maar ook voor hun omgeving. Compositie, dieptewerking en kleur versterken

deze dreiging.

Leg voor twee van deze drie aspecten uit hoe ze bijdragen aan de bedreigende sfeer van

afbeelding 5 en/of afbeelding 6.

De wezens op afbeelding 5 en 6 zou je kunnen zien als hedendaagse duivels of demonen. In

stripverhalen, computerspelletjes en films, uitingen van de huidige massacultuur, hebben ze

een andere functie gekregen. Het Kwaad is entertainment geworden. Het publiek wil

griezelen. Sciencefiction-films zoals Alien maken dan ook vaak gebruik van de angsten van

de hedendaagse mens. Die verschillen in wezen niet zoveel van de angsten van de

middeleeuwse mens.

Geef aan op welke hedendaagse angst gespeculeerd wordt in deze films. Geef ook aan in

welk opzicht deze angst te vergelijken is met de angst van de middeleeuwse mens.

Noem drie aspecten die naar de Middeleeuwen verwijzen.

Toch is het geen middeleeuws bouwwerk. Dat is bijvoorbeeld af te leiden uit het gietijzer

van de brug.

Noem nog vier aspecten waaraan je kunt zien dat dit geen middeleeuws kasteel is.

Op figuur 5 hieronder zie je een detail van de brug.

De brug is met opzet van gietijzer gemaakt en niet van hout, zoals de rest van het gebouw.

Geef twee redenen voor deze keuze.

Op afbeelding 8 zie je een detail met de poort, die geen echte doorgang biedt. Het hek en

het landschap zijn geschilderd.

Leg uit wat het effect hiervan is.

Het kasteel staat in een groot park, waar onder meer pauwen rondlopen. Het past dan ook

helemaal in de toen opkomende Romantiek.

Leg uit waarom het kasteel in de Romantiek past. Betrek twee kenmerken van deze

stroming in je antwoord.

Op afbeelding 9 en 10 zie je een werk uit 1995 van de Deense kunstenaar Per Kirkeby. Het

is ruim vier meter hoog en staat in een park in Genève.

Kirkeby heeft zijn bouwsel een bijzondere vorm gegeven waarvoor de plattegrond het

uitgangspunt is.

Bekijk afbeelding 9 en 10 en figuur 6 hieronder.

Welke tekening is de juiste plattegrond?

Kirkeby speelt in dit werk met vormen.

Geef aan waaruit dat spel met vormen blijkt.

Kirkeby is geen architect maar beeldend kunstenaar. Toch verwijst zijn werk naar

architectuur.

Noem drie manieren waarop dat hier gebeurt.

Kirkeby zegt: “Ik noem het Toren van de eenzaamheid. Hier kan elke romantische dichter

gaan zitten en bittere tranen schreien, omdat niets blijvend is, zelfs de liefde niet.”

Leg uit op welke manier dit bouwsel met eenzaamheid geassocieerd kan worden.

De toren van Kirkeby kan een hedendaagse folly genoemd worden.

Noem twee aspecten waardoor het werk op afbeelding 9 aan een folly doet denken.

Geef een argument voor deze interpretatie.

De laden hebben pluizige handgrepen.

Noem twee effecten die daardoor ontstaan.

Op afbeelding 12 zie je het olieverfschilderij Metamorfose¹⁾ van Narcissus. Het is

gebaseerd op een verhaal uit de Griekse mythologie. Narcissus was een mooie jongeman op

wie zowel jongens als meisjes verliefd werden, maar hij beantwoordde die liefde nooit. De

goden straften hem toen hij verkoeling zocht bij een bron. In het water zag hij voor het eerst

zijn spiegelbeeld en hij werd meteen verliefd. Maar hij kon zijn spiegelbeeld natuurlijk niet

omhelzen en van verlangen stierf hij daar bij de bron. Er kwam toen een bloem uit de grond

die narcis werd genoemd.

Op afbeelding 12 zie je Narcissus met voorovergebogen hoofd in het water zitten. Dali

verbeeldt de metamorfose door de vorm van Narcissus te laten ‘rijmen’ met andere vormen.

Leg uit hoe hij op die manier de metamorfose laat zien.

Waarom leent het verhaal van Narcissus zich goed voor een surrealistisch schilderij? Geef

twee argumenten.

gedaanteverandering

Dali schilderde met olieverf op linnen, maar hij omschreef zijn schildertechniek als ‘met de

hand gemaakte kleurenfotografie’.

Noem drie aspecten die ertoe bijdragen dat het schilderij aan een foto doet denken.

Van alle surrealisten is Salvador Dali de meest beroemde. Hij heeft tijdens zijn leven dan

ook veel moeite gedaan om de aandacht op zich te vestigen. Zijn schilderijen worden door

een breed publiek bewonderd.

Geef hiervoor twee verklaringen.

Hoewel Dali vooral bekend is vanwege zijn schilderijen, was hij een van de eerste

kunstenaars van de twintigste eeuw die zich op het terrein van de massacultuur begaf. Zo

maakte hij kranten, posters, advertenties en reclamefilmpjes voor bedrijven, werkte hij

samen met modeontwerpers, filmers en fotografen en ontwierp hij decors, meubels en

sieraden.

Op afbeelding 13 zie je bijvoorbeeld een bank uit 1938 met de naam Mae West, lippen-sofa.

Mae West was in die tijd een beroemd filmster en sekssymbool. Op afbeelding 14 zie je

Robijnen lippen, een broche van goud, parels en robijnen die hij in 1949 ontwierp.

Breng de voorwerpen op afbeelding 13 en 14 in verband met het surrealisme. Doe dat aan

de hand van twee kenmerken van die stijl.

In het verleden namen kunstcritici het Dali kwalijk dat hij zich op grote schaal met

massacultuur bezighield. Ze vonden het ongepast dat serieuze kunstenaars zich met

commercie inlieten.

Leg uit waarom ze dat ongepast vonden.

Geef twee argumenten waarom de beschildering goed bij de stoel past.

Mendini maakte deel uit van Memphis. Dit was een Italiaanse groep ontwerpers die zich in

de jaren tachtig van de vorige eeuw verzette tegen de functionele vormgeving die toen de

toon aangaf.

Leg aan de hand van twee aspecten uit in welk opzicht het ontwerp van Mendini destijds

vernieuwend was.

Op afbeelding 17 zie je Rock Furniture²⁾, bronzen zitmeubels die ontworpen zijn door Job

Smeets en Nynke Tynagel. Onder de naam Studio Job maken zij ontwerpen die associaties

oproepen met pracht en praal.

Noem twee aspecten van dit meubilair die daaraan bijdragen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

rotsmeubilair

De meubels van Studio Job zijn bedoeld om te gebruiken, maar ze lijken eerder

kunstobjecten dan toegepaste vormgeving.

Leg dit uit aan de hand van drie aspecten.

Op afbeelding 18 zie je de Rag Chair³⁾, een stoel uit 1991 van Tejo Remy. Hij is gemaakt

van vodden, die met stalen strippen op hun plaats worden gehouden. De stoel wordt op

bestelling gemaakt en kopers mogen zelf oude kleren of lappen aanleveren. Daaruit spreekt

een bepaalde visie op ontwerpen: Remy neemt met dit ontwerp een standpunt in over de

betekenis van gebruiksvoorwerpen.

Leg uit welke visie je kunt afleiden uit het ontwerp op afbeelding 18.

Op afbeelding 19 zie je een meubel van Frank Tjepkema en Janneke Hooijmans. Deze

ontwerpers verzonnen een object dat bestaat uit losse elementen van schuimrubber. Kopers

kunnen het zelf op hun eigen manier in elkaar zetten.

Het ontwerp lijkt helemaal niet op een zitmeubel, al kun je er wel op of in zitten.

De titel is Tak.

Welke associatie wordt door de vorm en de titel opgeroepen?

De ontwerpers zeggen dat ze met hun werk de wereld leuker willen maken.

Kan Tak een geslaagd meubelontwerp genoemd worden? Geef een argument voor je

antwoord.

Het ontwerp van Tjepkema en Hooijmans kan vergeleken worden met de stoel van Remy op

afbeelding 18.

Noem drie aspecten die deze ontwerpen met elkaar gemeen hebben.

De meubels uit dit vragenblok zijn exclusieve ontwerpen, die niet bedoeld zijn om in een

grote oplage te worden geproduceerd.

Geef voor twee van deze ontwerpen aan waaruit je dat kunt afleiden.

voddenstoel