opgave 1Wonen in de stad
figuur 1
Luchtfoto van De Kiefhoek, Rotterdam
figuur 2
Wijk Rotterdam met Bergpolderflat
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6
In het begin van de twintigste eeuw groeide het inwonersaantal van de Nederlandse steden explosief. Door de industrialisatie en de toename van handel en verkeer trokken steeds meer mensen naar de stad om er te werken en te wonen. De woningnood was hoog en de overheid voelde zich verplicht om voor huisvesting te zorgen. Architecten moesten niet alleen woningen, maar ook hele wijken ontwerpen. In de grote steden ontstonden allerlei nieuwe woningbouwprojecten.
Op afbeelding 1 zie je een straat in de Rotterdamse wijk de Kiefhoek. Figuur 1
op de pagina hiernaast is een luchtfoto van deze wijk, die tussen 1926 en 1928
werd gebouwd naar een ontwerp van architect J.J.P. Oud. De Kiefhoek is een
van de eerste projecten van sociale woningbouw in Rotterdam.
De wijk met 291 woningen is in 1992 gerenoveerd.
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1.
Architect Oud bedacht een alternatief voor de onaantrekkelijke etagewoningen
in de binnenstad. Hij wilde dat een wijk prettig was om in te wonen.
13pNoem drie kenmerken die deze wijk destijds aantrekkelijk maakten.
Bekijk afbeelding 1.
De afzonderlijke woningen vormen samen een architectonische eenheid.
23pNoem drie aspecten van de vormgeving waardoor die architectonische eenheid
ontstaat.
Op afbeelding 2 zie je de Bergpolderflat die in 1934 in Rotterdam werd gebouwd naar een ontwerp van W. van Tijen. Ook deze architect was een idealist die goede woningen wilde ontwerpen voor arbeidersgezinnen met weinig geld. Maar anders dan Oud experimenteerde hij met hoogbouw. De Bergpolderflat was het eerste woonblok in Nederland met meer dan vier verdiepingen. Het gebouw heeft negen lagen van acht woningen, die bereikbaar zijn via liften en galerijen.
Figuur 2 op de pagina hiernaast is een plattegrond van de wijk rondom het
flatgebouw, die in dezelfde tijd is aangelegd.
De Bergpolderflat onderscheidt zich duidelijk van de huizen die er omheen staan
en weerspiegelt dan ook nieuwe ideeën over architectuur en stedenbouw.
Bekijk figuur 2 en afbeelding 2.
32pNoem twee verschillen met de omringende wijk die vernieuwend zijn.
Op figuur 3 hieronder zie je de balkonzijde van de flat en een detailfoto.
figuur 3
De bewoners van een flat leven dicht op elkaar. De architect wilde hen toch een
zo groot mogelijk gevoel van ruimte geven.
Bekijk figuur 3.
42pLeg aan de hand van twee aspecten uit hoe hij dat bereikt heeft.
Van Tijen maakte gebruik van systeembouw met staal, beton en glas.
51pLeg uit waarom deze techniek geschikt is voor dit soort gebouwen.
Oud en Van Tijen hoorden met hun idealen bij de beweging die het Modernisme
of het Nieuwe Bouwen wordt genoemd.
62pBespreek twee idealen van die beweging die je af kunt leiden uit het werk van
deze architecten.
Na 1945 werden op grote schaal nieuwe wijken gebouwd met galerijflats zoals
de Bergpolderflat.
Een architectuurcriticus schrijft omstreeks 1995: “Alle goede bedoelingen ten
spijt kon niet verhinderd worden dat na de Tweede Wereldoorlog de ene
troosteloze wijk na de andere verrees, waarbij niet geschuwd werd de naam van
het Nieuwe Bouwen te gebruiken.”
72pLeg uit in welk opzicht hoogbouw kan leiden tot het ontstaan van ‘troosteloze
wijken’. Betrek twee argumenten in je antwoord.
Aan het eind van de twintigste eeuw ontstaan steeds vaker alternatieven voor stadswijken die veel mensen moeten huisvesten. Op afbeelding 3 tot en met 6 zie je het woonblok Barcelona van de Belgische architect Bruno Albert. Het is in 1995 neergezet in het havengebied van Amsterdam. Op figuur 4 hieronder zie je de plattegrond van het complex dat 321 huurwoningen bevat. figuur 4
Bekijk afbeelding 3 tot en met 6.
De architect heeft een gebouw ontworpen waarin veel mensen op een prettige
manier kunnen wonen.
84pBespreek vier kenmerken die dit gebouw aantrekkelijk maken.
Het gebouw van Albert is een ‘postmodernistisch woonpaleis’ genoemd. Het kan
opgevat worden als een reactie op het Modernisme, waar de woningen van Oud
en Van Tijen een voorbeeld van zijn.
92pLeg uit in welk opzicht postmodernistische architectuur als een reactie op
modernistische architectuur moet worden opgevat. Betrek twee kenmerken van
het postmodernisme in je antwoord.
opgave 2Stadsgezichten
Vragen bij afbeelding 7 tot en met 12
De kunstenaar verbeeldt een bloeiende, welvarende stad. Het lijkt de mensen
goed te gaan.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 10.
103pGeef aan de hand van vier aspecten van de voorstelling aan waaruit je dat kunt
afleiden.
De schilder heeft geprobeerd de stad zo ruimtelijk mogelijk weer te geven.
113pBespreek drie manieren waarop hij dat gedaan heeft.
Het fresco dateert uit de late gotiek. De renaissance is nog niet begonnen. Dat
kun je zien aan de manier waarop Lorenzetti hier de ruimte weergeeft.
122pLeg dit uit aan de hand van twee aspecten.
De voorstelling van het fresco doet al wél denken aan de renaissance.
131pLeg uit in welk opzicht de voorstelling al vooruitloopt op de renaissance.
De schildering op afbeelding 7 is te zien in de raadszaal van het stadhuis in Siena. Op figuur 5 hieronder zie je een deel van deze zaal. De welvarende stad van afbeelding 7 bevindt zich in de hoek van de rechterwand. figuur 5
In de raadszaal werd vergaderd en er werden gasten ontvangen. Het
stadsbestuur had Lorenzetti opdracht gegeven om in deze ruimte de gevolgen
van een goede en van een slechte regering te verbeelden.
142pNoem twee redenen waarom het stadsbestuur deze schilderingen juist in deze
zaal wilde.
Lorenzetti was een meester in de techniek van het frescoschilderen. Grote
fresco’s als op figuur 5 stellen hoge eisen aan het vakmanschap van de schilder.
152pBespreek twee moeilijkheden bij de uitvoering van dergelijke fresco’s.
In de twintigste eeuw wordt de stad op allerlei nieuwe manieren verbeeld. Op afbeelding 11 zie je een schilderij uit 1911 van de Italiaanse kunstenaar Umberto Boccioni. Drie vrouwen kijken vanaf hun balkon naar een open plek in de stad waar gebouwd wordt.
Boccioni laat de beschouwer deel uitmaken van de voorstelling.
162pNoem twee manieren waarop hij dat doet in het schilderij op afbeelding 11.
Bekijk afbeelding 11.
Het schilderij heeft als titel: Het lawaai van de straat dringt het huis binnen.
172pNoem twee manieren waarop door middel van de vormgeving lawaai wordt
opgeroepen.
182pGeef aan tot welke stroming het werk op afbeelding 11 gerekend moet worden.
Leg daarna uit in welk opzicht de voorstelling van het schilderij goed aansluit
bij de ideeën van die stroming.
Op afbeelding 12 zie je een Straatscène in Berlijn uit 1913 van de Duitse schilder Ernst Ludwig Kirchner. Hij was evenals Boccioni gefascineerd door de grote stad. Berlijn was in die tijd een opkomende wereldstad, vergelijkbaar met Londen en Parijs.
Kirchner roept hier de spanning op van het stadse nachtleven.
191pGeef aan hoe dat blijkt uit de voorstelling van afbeelding 12.
Kirchner vond dat je een moderne stad niet ‘letterlijk’ weer kon geven. “De kleuren en vormen veranderen alleen al door de duizenden gekleurde lichten. Bovendien is het opwindend om dit alles te zien en dat vraagt om een andere manier van uitdrukken. Het gaat erom de innerlijke beleving vorm te geven.”
Bekijk afbeelding 12.
Dat Kirchner vooral zijn ‘innerlijke beleving’ van de stad belangrijk vond, is
bijvoorbeeld te zien aan zijn kleurgebruik. De felle kleurcontrasten werken
expressief en maken het schilderij heftig.
203pBespreek nog drie andere aspecten van de vormgeving waaruit je kunt afleiden
dat hij ‘een innerlijke beleving’ wilde weergeven. Geef ook aan welk effect door
elk aspect ontstaat.
opgave 3Passanten
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 17
Op figuur 6 hieronder zie je een beeld waar de Franse kunstenaar Auguste Rodin vanaf 1877 aan werkte. Hij noemde het De lopende man. De gemeente Rotterdam kocht in 1961 een nieuw afgietsel in brons van dit beeld. Het staat in het centrum van de stad. Je ziet het op afbeelding 13 en 14.
figuur 6
Bekijk figuur 6 en afbeelding 13.
Rodin liet hoofd en armen weg.
212pNoem twee effecten daarvan op het beeld.
Rodin gold aan het eind van de negentiende eeuw als de grote vernieuwer van
de beeldhouwkunst. Het was toen bijvoorbeeld heel ongebruikelijk om een figuur
geen hoofd of armen te geven. Ook Rodins hanteringswijze was nieuw.
222pLeg aan de hand van afbeelding 13 uit in welk opzicht die hanteringswijze
vernieuwend was.
Rodin wilde dat het beeld gewoon op de grond zou staan. In Rotterdam stond
het dan ook zonder sokkel in een drukke winkelstraat. Sinds 2001 staat het op
het ‘beeldenterras’ langs de Westersingel, waar je als wandelaar een heleboel
sculpturen kunt zien. Voor het beeld werd toen een sokkel gemaakt van
ongeveer anderhalve meter hoog.
Bekijk figuur 6 en afbeelding 13 en 14.
Je zou kunnen zeggen dat het beeld beter tot zijn recht komt op een sokkel.
Maar je kunt ook van mening zijn dat het beter op de grond had kunnen blijven
staan.
232pGeef een argument voor elk van beide mogelijkheden.
Giacometti woonde in die tijd in Parijs en observeerde vanuit een café de
voorbijgangers op straat. Terwijl Rodin vooral het lichamelijke liet zien, werd
Giacometti gefascineerd door de ruimte die mensen om zich heen hebben.
242pGeef aan hoe je dat kunt afleiden uit het beeld op afbeelding 15.
Betrek twee aspecten van het werk in je antwoord.
De beelden van Giacometti drukken kwetsbaarheid uit.
252pLeg aan de hand van twee aspecten uit waardoor dat komt.
Op afbeelding 16 zie je een werk uit 1967 van de Amerikaanse kunstenaar George Segal. Hij gebruikt echte mensen als model. Die bedekt hij met zwachtels die in gips gedoopt zijn. Het gips wordt hard. Segal plaatst de beelden die zo ontstaan bij of tussen echte objecten.
Het werk van Segal gaat vaak over de eenzaamheid van de mens in de grote
stad.
263pLeg uit hoe dat wordt uitgedrukt in het werk op afbeelding 16.
Betrek drie aspecten in je antwoord.
Op afbeelding 17 zie je een pagina uit het fotografisch dagboek van de kunstenaar Hans Eijkelboom. Voor dit project maakt hij gedurende vijftien jaar zes dagen per week foto’s van mensen in grote steden. Eijkelboom gaat de stad in, observeert de voorbijgangers en bepaalt dan zijn onderwerp aan de hand van wat hem die dag opvalt. Hij gaat ergens staan en begint onopgemerkt te fotograferen. Het werk op afbeelding 17 ontstond op de Dam in Amsterdam op 1 mei 2003 tussen half drie en kwart over vier.
Bekijk afbeelding 17.
De mensen merken meestal niet dat ze gefotografeerd worden.
272pNoem twee aspecten waaruit je dat kunt afleiden.
Eijkelboom wil geen ‘mooie’ foto’s maken. Hij heeft een ander doel met zijn
kunst: hij maakt ons iets duidelijk over de hedendaagse wereld of maatschappij.
Bekijk afbeelding 17.
282pLeg aan de hand van de voorstelling uit wat de kunstenaar ons met dit werk
duidelijk maakt.
Niet alleen de voorstelling, maar ook de vormgeving en presentatie van de foto’s
zijn van belang.
292pNoem drie beslissingen die de kunstenaar heeft genomen met betrekking tot de
vormgeving en/of de presentatie van het werk op afbeelding 17.
Eijkelboom exposeert niet alleen in musea en galeries, maar ook in cafés en
supermarkten. Daarmee wil hij zijn kunst ‘teruggeven’ aan de mensen die hij
ongevraagd voor zijn werk gebruikt.
301pLeg uit in welk opzicht hij op die manier iets ‘teruggeeft’.
opgave 4Straatkunst
Vragen bij afbeelding 18 tot en met 23
Op afbeelding 18 zie je een ‘décollage’ uit 1962 van de Italiaanse kunstenaar Mimmo Rotella. Hij maakte gebruik van filmaffiches die hij op straat aantrof. De over elkaar geplakte en gedeeltelijk weggescheurde posters verwijderde hij van de straatmuur, plakte ze vervolgens op een stuk linnen en bewerkte dit beeld verder door middel van krassen en scheuren.
Bekijk afbeelding 18.
De oorspronkelijke affiches krijgen door het scheuren een ander karakter. Er
ontstaat een ‘schilderachtig’ effect.
313pLeg aan de hand van drie aspecten uit hoe dit komt.
Rotella behoorde tot een groep kunstenaars die de ‘nouveaux réalistes’ werden
genoemd, de ‘nieuwe realisten’. Het werk van deze kunstenaars toont
overeenkomsten met dat van de pop art.
321pBespreek één aspect van het werk op afbeelding 18 dat ook kenmerkend is voor
de pop art.
Christo noemde dit werk Het ijzeren gordijn. Zo werd de grens tussen de
communistische landen en de rest van Europa genoemd. De kunstenaar
reageerde op de Berlijnse Muur die net was opgericht. Die moest voorkomen dat
mensen naar het vrije Westen vluchtten.
332pBreng het werk op afbeelding 19 in verband met de titel Het ijzeren gordijn.
Noem daarbij twee aspecten.
Het werk van nouveaux réalistes zoals Rotella en Christo wordt door kunstcritici
ook wel ‘neo-dada’ genoemd.
Bekijk afbeelding 19.
342pLeg uit waarom dit werk van Christo aan dada doet denken. Geef twee
argumenten.
Christo wil kunst maken waar het publiek letterlijk en figuurlijk niet omheen kan.
Hij zei: “Iedereen maakt deel uit van mijn kunst. Ik maak openbare kunst.”
Iemand die dat ook doet is de Engelse kunstenaar Banksy. Hij is afkomstig uit
de graffitiwereld en werkt dan ook meestal met spuitbussen en sjablonen.
Op afbeelding 20 zie je een muur in Londen waar Banksy in 2004 een
‘schildering’ op aanbracht. Het kunstwerk valt niet direct op.
352pNoem een aspect van de voorstelling en een aspect van de vormgeving
waardoor het werk niet opvalt.
Net als graffitikunstenaars werkt Banksy in het geheim. Men weet zelfs niet wie hij is. Op een opening van zijn werk in een galerie kwam de hele Londense kunstwereld kijken, in de hoop hem eindelijk te zien. Maar in plaats van de kunstenaar liepen er tientallen ratten door de galerie.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De kunstenaar identificeert zich met de rat, die hij door heel Londen op muren
aanbracht. Op figuur 7 hieronder zie je drie voorbeelden.
figuur 7
De ratten zijn met behulp van sjablonen aangebracht, maar Banksy verbindt ze
toch met hun omgeving door een soort illusionisme toe te passen.
361pGeef aan de hand van één van bovenstaande figuren aan hoe hij dat doet.
372pNoem twee manieren waarop deze ratten met Banksy zelf in verband gebracht
kunnen worden.
Afbeelding 21, 22 en 23 zijn foto’s van een actie die Banksy in 2004 in London organiseerde. Hij noemde het project McDonald’s is stealing our children. In de stad loopt een clown met een reclameballon van McDonald’s. Die bindt hij vast aan een jongetje. Voor de ogen van de omstanders stijgt de ballon op. Het kind hangt een paar uur in de lucht, tot de ballon is leeggelopen. Dat het in werkelijkheid om een pop gaat, valt in eerste instantie niet op.
Bekijk afbeelding 21, 22 en 23.
382pLeg uit welke boodschap Banksy wil overbrengen met deze happening.
Geef ook aan hoe hij dat doet.
Het werk van Rotella en Christo behoort inmiddels tot de wereld van de kunst.
Maar het werk van Banksy wordt door veel mensen als vandalisme gezien.
391pBen je van mening dat het werk van Banksy tot de kunst gerekend moet
worden?
Geef een argument voor je antwoord.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
