Eindexamen biologie vmbo bb 2021 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

− Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).

− Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of 3.

(2)

(3)

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Planten op Mars

De Amerikaanse ruimteorganisatie NASA heeft plannen om een doosje met zaden van planten mee te nemen naar de planeet Mars. Ze willen weten of op Mars uit deze zaden planten kunnen groeien.

11p

Hoe heet het proces waarbij uit zaden kleine planten groeien?

..................................................................................................................

21p

Op Mars is er minder zonlicht dan op Aarde. De NASA denkt dat deze

lage hoeveelheid zonlicht invloed heeft op een stofwisselingsproces in

planten.

Hoe heet dit proces?

..................................................................................................................

31p

De NASA onderzoekt ook het erfelijk materiaal van de plantjes. Dit erfelijk

materiaal zit in een deel van de plantencel.

Hoe heet dit deel?

celkern

cytoplasma

vacuole

opgave 2Beroemde diersoorten

Als een nieuwe diersoort wordt ontdekt, mag de ontdekker zo’n diersoort een naam geven. Het insect Agra schwarzeneggeri is een kever die naar een beroemde filmster vernoemd is. Deze filmster is onder andere bekend om zijn spierballen. Van de kever is bekend dat: De middelste pootjes van de mannetjes erg dik zijn; net als de gespierde armen van de filmster. De kever 3,2 cm lang is. De pootjes kleine haakjes bevatten. De kever een dunne nek heeft. Je ziet een aantal foto’s van verschillende kevers.

41p

Welke kever is door de ontdekker vernoemd naar de filmster?

kever 1

kever 2

kever 3

kever 4

51p

Hoe heten de ademhalingsorganen van Agra schwarzeneggeri?

kieuwen

longen

tracheeën

opgave 3Medicijnen uit de natuur

Wanneer dieren in het wild ziek worden, kunnen ze niet net als wij naar de dokter voor medicijnen. Bekend is dat sommige diersoorten medicijnen in hun leefomgeving zoeken. Door deze medicijnen kunnen ze zichzelf genezen. Zo eten rode franje-apen houtskool dat giftige stoffen in hun voedsel onschadelijk maakt.

62p

Wetenschappers willen onderzoeken of houtskool bij olifanten helpt als

medicijn.

Maak een werkplan waarmee de werking van het houtskool als

medicijn bij zieke olifanten onderzocht kan worden.

..................................................................................................................

71p

Van sommige vogels is bekend dat ze klei eten om bacteriën te doden.

Je ziet drie tekeningen van cellen.

Welk type cellen wordt volgens de informatie door het eten van de klei

gedood?

tekening 1

tekening 2

tekening 3

opgave 4Geurexperiment

Met je neus kun je verschillende stoffen ruiken. Je neus is niet voor elke

geur even gevoelig. Een gevoelige neus kan kleine hoeveelheden van een

geurstof nog ruiken. Met een experiment kan de gevoeligheid voor stoffen

worden bepaald.

Het experiment gaat als volgt:

Ingrid heeft drie verschillende geurstoffen: kaneel, munt en vanille. Ze vult

een reageerbuis met water en voegt daaraan één theelepel vanille toe en

mengt dit met elkaar.

Daarna ruikt ze of ze de geur van de stof nog kan herkennen.

Als dat zo is, neemt ze 1 mL van deze oplossing en voegt ze dit toe aan

een reageerbuisje met daarin 9 mL water. En weer ruikt ze of ze de geur

van de stof nog kan herkennen. Ze verdunt tot maximaal 10000 keer.

Ze herhaalt dit experiment met de geurstoffen munt en kaneel.

Je ziet het experiment in de afbeeldingen hieronder.

In de tabel zie je het resultaat van het experiment dat Ingrid heeft

uitgevoerd.

oplossing met geurstof 10x verdund 100x verdund 1000x verdund 10000x verdund kaneel ruikt sterk ruikt goed ruikt nog een beetje ruikt niet munt ruikt lekker ruikt niet ruikt niet ruikt niet vanille ruikt lekker ruikt nog een beetje ruikt niet ruikt niet

81p

Voor welke stof is de neus van Ingrid het gevoeligst?

kaneel

munt

vanille

opgave 5Memory met zintuigen

Met geuren kan geurmemory gespeeld worden. Bij geurmemory is het de bedoeling om twee gelijke potjes met dezelfde geur bij elkaar te vinden. Als je dit lukt, mag je de potjes bij je houden. Aan het einde van het spel wordt dan gekeken wie de meeste potjes verzameld heeft.

91p

Voor dit spel is het noodzakelijk dat je onthoudt wat in welk potje zit.

Hiervoor gebruik je een deel van het centraal zenuwstelsel.

Welk deel is dat?

grote hersenen

hersenstam

kleine hersenen

101p

In de afbeelding zie je een ander memoryspel dat gespeeld kan worden

door mensen die blind zijn. Ze kunnen de verschillen voelen met

tastzintuigen in hun huid.

Waar zitten deze zintuigen in de huid?

in de hoornlaag

in de kiemlaag

in de lederhuid

Ook met geluid kun je memory spelen. Verschillende potjes bevatten een voorwerp dat geluid maakt. Hierbij kun je denken aan rijst, hagelslag of een knikker.

111p

Geluiden zijn trillingen. Deze worden in het gehoororgaan opgevangen en

omgezet in elektrische signalen.

In welk deel van het oor vindt deze omzetting plaats?

in de gehoorbeentjes

in de gehoorgang

in de gehoorzenuw

in het slakkenhuis

121p

Deel P van het gehoororgaan geeft geluidstrillingen door.

Hoe heet deel P?

..................................................................................................................

opgave 6Schattigheid van honden

Wetenschappers hebben onderzocht wanneer een groep mensen honden het

schattigst vonden. Ze vroegen zich af of er een verband was tussen de leeftijd

van de pups en hun schattigheid voor de mens.

Ze lieten foto’s zien van drie verschillende hondenrassen met verschillende

leeftijden.

Van drie hondenrassen zie je hieronder enkele foto’s.

De mensen moesten bij elke foto aangeven hoe schattig ze deze vonden op

een schaal van 0 tot 100 punten. 0 punten is het minst schattig en 100 punten

is het meest schattig. Van deze hondenrassen zijn meer foto’s bekeken.

In de tabel zie je het gemiddeld aantal punten per foto, per hondenras.

geboorte week 1 week 5 week 10 week 15 week 20 week 25 week 30 ras 1 50 51 55 53 49 47 43 47 ras 2 63 65 72 72 67 60 56 56 ras 3 45 48 61 70 62 52 49 55

De resultaten van het onderzoek zie je in het diagram.

132p

In het diagram ontbreekt de lijn van ras 3.

Teken deze lijn in het diagram en vul de legenda aan.

141p

Denise en Alexandra hebben naar het diagram gekeken en de volgende

conclusies getrokken:

Alexandra: Hondenras 1 bereikt eerder zijn hoogste schattigheid dan

hondenras 2.

Denise: Hondenras 1 is minder schattig dan hondenras 2.

Wie heeft of wie hebben er gelijk?

Alleen Alexandra heeft gelijk.

Alleen Denise heeft gelijk.

Alexandra en Denise hebben beiden gelijk.

151p

Honden zijn vleeseters. Hun kiezen zijn aangepast aan dit type voedsel.

Welk type kiezen hebben honden?

knipkiezen

knobbelkiezen

plooikiezen

opgave 7Kortademigheid

De naam kortademigheid geeft eigenlijk heel duidelijk aan wat het betekent; je bent dan kort van adem. Er bestaan veel oorzaken voor kortademigheid, de één is onschuldiger dan de ander. Dit zijn enkele van de meest voorkomende oorzaken: neusverkoudheid allergie bloedarmoede

161p

Je ziet een afbeelding van de luchtwegen.

Kortademigheid kan komen doordat deel P van de luchtwegen vernauwd

is door een allergische reactie.

Hoe heet dit deel van de luchtwegen?

bronchie

longblaasje

luchtpijp

171p

Bij mensen met een ernstige allergie zitten veel witte bloedcellen in het

bloed.

Wat is de functie van deze bloedcellen?

afweer tegen ziekteverwekkers

stolling van bloed

transport van zuurstof

181p

Ook andere typen organismen die longen hebben, kunnen last hebben

van kortademigheid.

Welk ander type organisme haalt ook met longen adem?

insecten

reptielen

vissen

opgave 8Herstellen van gaatjes in tanden en kiezen

Goed tandenpoetsen is belangrijk om gaatjes in tanden en kiezen te voorkomen. Als er een gaatje in een tand zit, moet deze gevuld worden door de tandarts. De buitenste laag van een tand kan zich niet zelf herstellen. Wetenschappers zijn bezig met de ontwikkeling van een tandpasta die een stof bevat, waarmee dit buitenste laagje zich wel herstelt.

191p

Hoe heet de laag van de tanden en kiezen die de wetenschappers door

de tandpasta willen laten herstellen?

de wortel

het glazuur

het tandbeen

Een andere groep wetenschappers is bezig met de ontwikkeling van een tandpasta die juist veel fluoride op het oppervlak van de tanden achterlaat. Deze fluoride wordt langzaam afgegeven aan de mondholte. Fluoride helpt net als tanden poetsen om tandbederf te voorkomen.

201p

Noem een andere manier om tandbederf te voorkomen.

..................................................................................................................

opgave 9De wetenschap van het flirten

In de afbeelding zie je flirtgedrag tussen een man en een vrouw. Ze staren elkaar verleidelijk in de ogen en bevinden zich dicht bij elkaar in de buurt. Bij flirten spelen soms secundaire geslachtskenmerken een rol.

211p

Noem een secundair geslachtskenmerk van de vrouw in de afbeelding.

..................................................................................................................

Er is een onderzoek uitgevoerd naar flirtgedrag. Onderzoekers vermoeden dat aanraking hierop invloed heeft. Een man werd gevraagd om telefoonnummers te verzamelen van vrouwen. De ene keer moest hij de bovenarm van de vrouw tijdens de vraag lichtjes voor één tot twee seconden aanraken, de andere keer niet. In de tabel zie je het resultaat van dit onderzoek. aantal keer aantal keer telefoonnummer wel telefoonnummer niet gekregen gekregen aanraking 23 97 geen aanraking 10 108

221p

Welke conclusie trek je uit het resultaat van het onderzoek?

..................................................................................................................

Om het onderzoek goed uit te voeren moest de man bij elke vrouw het volgende zeggen: Hallo. Mijn naam is Antoine. Ik vind je erg knap. Ik moet helaas naar mijn werk. Mag ik je telefoonnummer? Dan bel ik je later op. Dan kunnen we samen ergens wat gaan drinken. Een suggestie om het onderzoek te verbeteren is: Op steeds dezelfde plaats of juist op een andere plaats de vrouwen aanspreken.

231p

Geef nog een suggestie hoe dit onderzoek op een andere manier

verbeterd kan worden.

..................................................................................................................

opgave 10Pijn na geslachtsgemeenschap

Peter en Angelique hebben geslachtsgemeenschap. Angelique gebruikt de anticonceptiepil.

241p

De anticonceptiepil is een voorbehoedmiddel.

Wat is het doel van dit anticonceptiemiddel?

..................................................................................................................

Na een paar dagen krijgt Peter pijn bij het plassen. Op internet leest hij

dat hij misschien een seksueel overdraagbare aandoening (soa) heeft. Hij

wil zich daarvoor laten testen. Uit de test blijkt dat Peter de soa ‘gonorroe’

heeft. Gonorroe wordt veroorzaakt door een bacteriesoort die zich dan in

de urinebuis bevindt.

Je ziet een afbeelding van het mannelijk voortplantingsstelsel.

251p

In welk deel bevinden de bacteriën zich?

in deel P

in deel Q

in deel R

261p

Bij mannen kan onbehandelde gonorroe een prostaatontsteking

veroorzaken. Je ziet drie organen uit de vorige afbeelding vergroot

weergegeven.

Omcirkel de afbeelding waarin de prostaat te zien is.

opgave 11Wespen

Rupsen eten bladeren van planten. Een wespensoort legt bevruchte eitjes in levende rupsen. De larven die uit deze eitjes komen, eten de rupsen van binnenuit op. Hierdoor gaan de rupsen dood. Na een paar dagen verpoppen de larven zich en ontwikkelen zich tot volwassen wespen. De wespensoort helpt planten te beschermen tegen schade aan de bladeren door rupsen.

272p

Maak met behulp van de informatie een voedselketen waarin de larven

van de wesp voorkomen.

opgave 12Geboorte

Na negen maanden zwangerschap vindt de geboorte plaats.

De geboorte verloopt in verschillende fasen:

indaling

uitdrijving

nageboorte

281p

Hoe heet fase P?

..................................................................................................................

In de eerste week na de geboorte worden enkele druppels bloed afgenomen van de baby. In een laboratorium wordt het bloed onderzocht op een aantal ernstige, zeldzame aangeboren ziektes. Bij een van deze ziektes wordt een suiker onvoldoende afgebroken. Verder wordt gelijk een gehoortest gedaan.

291p

Welke levenskenmerken worden, volgens de informatie, in die eerste

week getest?

groei en reageren op prikkels

stofwisseling en groei

stofwisseling en reageren op prikkels

301p

Denise en Mark doen beiden een bewering.

Geef in de tabel bij elke bewering met een kruisje aan of deze juist is

juist onjuist Denise zegt dat het bloed dat afgenomen wordt een weefsel is. Mark zegt dat glucose een suiker is.

Een pasgeboren baby ziet nog bijna niets. Een baby kan bijna geen kleuren onderscheiden en ook details ziet de baby nog niet. Pas na drie maanden gaan baby’s kleuren zien, als de kegeltjes gerijpt zijn. De kegeltjes liggen in het netvlies. Je ziet een schematische doorsnede van een oog.

311p

In de informatie wordt een vlies in het oog genoemd.

Welke letter geeft dit vlies aan?

letter Q