Eindexamen biologie vmbo kb 2006 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

opgave 1ADEMHALING EN ROKEN

Tijdens de ademhaling verandert de hoeveelheid lucht in de longen voortdurend. Deze veranderingen worden bij een proefpersoon gedurende enige tijd bepaald. In die tijd ademt de proefpersoon op verschillende manieren in en uit. Er wordt ook enkele keren zo diep mogelijk in- en uitgeademd. In de afbeelding worden de resultaten weergegeven. 6,0 hoeveelheid lucht in de longen (L) P 3,5 Q 3,0 R 1,5 S 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 tijdstip

11p

Hoeveel liter lucht ademt de proefpersoon uit tussen tijdstip 1 en 2?

21p

Als je zo diep mogelijk uitademt, blijft er toch nog een hoeveelheid lucht in de longen

aanwezig. Deze hoeveelheid lucht wordt het ‘residu’ genoemd.

Welke letter in het diagram geeft het residu aan?

A letter P

B letter Q

C letter R

D letter S

31p

Worden bij diepe inademing middenrifspieren samengetrokken? En worden dan

tussenribspieren samengetrokken?

A alleen middenrifspieren

B alleen tussenribspieren

C zowel middenrifspieren als tussenribspieren

Met sigarettenrook worden schadelijke stoffen ingeademd, zoals koolmonoxide,

nicotine en teer. Koolmonoxide wordt vanuit de longen opgenomen in rode

bloedcellen, waardoor die niet goed meer werken. Teer komt als een laagje tegen

de wand van de longblaasjes terecht.

41p

Wat is het directe gevolg van opname van koolmonoxide in het bloed?

A verminderd zuurstoftransport

B verminderde afweer tegen ziektekiemen

C verminderde bloedstolling

51p

Heeft teer in de longen invloed op de afgifte van koolstofdioxide uit het bloed? En heeft

het invloed op de opname van zuurstof in het bloed?

A alleen op de afgifte van koolstofdioxide

B alleen op de opname van zuurstof

C zowel op de afgifte van koolstofdioxide als op de opname van zuurstof

opgave 2WINTERTARWE

Dankzij betere teelttechnieken is de opbrengst van wintertarwe steeds groter

geworden. Zo is bijvoorbeeld niet alleen de hoeveelheid voedingszouten in de

bodem van belang, maar ook het aantal tarweplanten per vierkante meter.

Door een proef wordt de opbrengst van wintertarwe onderzocht bij verschillende

aantallen tarweplanten per vierkante meter. De resultaten zijn weergegeven in

onderstaande tabel.

aantal planten per vierkante meter opbrengst (kg/m 2 ) 35 0,68 70 0,80 135 0,85 200 0,92 275 0,88 340 0,86 420 0,85 535 0,85

62puitwerkbijlage

Maak op de uitwerkbijlage een lijndiagram van de gegevens uit de tabel.

71p

Zijn voor de opbrengst van wintertarwe abiotische factoren van belang? En zijn biotische

factoren van belang?

A alleen abiotische factoren

B alleen biotische factoren

C zowel abiotische als biotische factoren

opgave 3LUIZEN EN LIEVEHEERSBEESTJES

In een krant stond het volgende bericht:

Bewoners van een Amsterdamse straat zijn al maandenlang slachtoffer van

bladluizenterreur. Overal onder de bomen ligt plakkerige drab van bladluizen.

Auto’s zijn niet meer schoon te krijgen en als bejaarde moet je uitkijken, want de

trottoirtegels zijn glad. Een wethouder besloot hulptroepen in te zetten:

lieveheersbeestjes. Larven van lieveheersbeestjes worden uitgezet.

De larven zijn zeer vraatzuchtig: per dag kan 1 larve honderden luizen eten.

Volwassen lieveheersbeestjes eten ook bladluizen.

Een bewoner heeft er geen vertrouwen in.

Hij laat een potje anti-bladluis zien en zegt:

“Dit werkt zeker, want die lieveheersbeestjes worden toch weer opgegeten door

vogels.”

82p

Bladluizen halen met hun zuigsnuit voedsel uit de bladeren van de bomen.

De planten en dieren uit de tekst vormen samen een voedselketen met vier schakels.

Schrijf deze voedselketen op.

91p

De bladluizen nemen vooral veel suiker op uit de bladeren.

Uit welke vaten nemen de bladluizen suiker op?

A alleen uit de bastvaten

B alleen uit de houtvaten

C zowel uit de bastvaten als uit de houtvaten

101p

Luizen en lieveheersbeestjes behoren tot de geleedpotigen.

In onderstaande afbeelding staat een cirkeldiagram met daarin de verhouding tussen het

aantal soorten geleedpotigen en een aantal andere diersoorten.

Legenda:

geleedpotige dieren

andere ongewervelde dieren

gewervelde dieren

Hoeveel procent van alle diersoorten bestaat volgens dit diagram uit soorten

geleedpotigen?

A minder dan 75%

B 75%

C meer dan 75%

In Nederland leven zo'n 60 soorten lieveheersbeestjes. Om ze te determineren,

kan men gebruik maken van een zoekkaart. Een deel van zo’n zoekkaart is in de

soort lieveheersbeestje voedt zich met vindplaats Oogvlek vele bladluissoorten op naaldhout algemeen, heel Nederland, soms talrijk langs de stranden Tweestippelig vele bladluissoorten voornamelijk op loofhout zeer algemeen, heel Nederland Veertienstippelig vele bladluissoorten zeer algemeen, heel Nederland Tweeëntwintigstippelig meeldauwschimmels op eiken, kornoelje en erwten, ook op bloeiende toorts, hop, alsem en bosrank vrij algemeen, heel Nederland

112p

Bereken hoe groot een tweestippelig lieveheersbeestje (zonder poten en sprieten) in

werkelijkheid is.

122p

Welk van de genoemde soorten lieveheersbeestjes is niet geschikt om bladluizen mee

te bestrijden? Leg je antwoord uit.

opgave 4VLEESETENDE PLANTEN

Vleesetende planten komen voor in een omgeving met weinig voedingszouten in de bodem. Zulke planten lokken, vangen, doden en verteren hun ‘prooien’. Uit de verteerde prooien nemen ze voedingszouten op, zoals nitraten. In vleesetende planten treedt wél fotosynthese op. In de afbeelding is een cel uit een blad van een vleesetende plant weergegeven.

131p

Welke letter geeft een deel aan waarin fotosynthese optreedt?

A letter Q

B letter R

C letter S

D letter T

Sommige vleesetende planten vangen hun ‘prooi’ met vangbekers (zie de afbeelding). In de vangbekers bevindt zich regenwater met bacteriën. Een insect dat in zo’n beker terechtkomt, kan niet meer ontsnappen en verdrinkt. De bacteriën verteren de prooi, waarna de plant de vrijgekomen voedingszouten kan opnemen.

141p

In de tekst worden bacteriën, insecten en planten genoemd. Deze vertonen zowel

verschillen als overeenkomsten in de bouw van hun cellen.

Welke van deze organismen hebben celwanden?

A alleen bacteriën en insecten

B alleen bacteriën en planten

C alleen insecten en planten

D bacteriën, insecten en planten

opgave 5GLUCOSEGEHALTE

In de afbeelding geven de letters P, Q, R en S schematisch een aantal mogelijke gebeurtenissen in het lichaam weer. Deze gebeurtenissen hebben invloed op de hoeveelheid glucose in het bloed. Pijlen geven aan dat glucose in het bloed wordt opgenomen of uit het bloed wordt afgegeven.

O p de uitwerkbijlage staan gebeurtenissen uit de afbeelding beschreven in een tabel. → Schrijf de letters P, Q, R en S uit de afbeelding op de juiste plaats in deze tabel. Gebruik elke letter één keer.

opgave 6VOEDING

Om de samenstelling van enkele voedingsmiddelen te vergelijken, wordt eerst al het water uit die voedingsmiddelen gehaald. Het gewicht van zo’n voedingsmiddel zonder water noemt men het drooggewicht. De verhoudingen van de hoeveelheden energierijke stoffen in 100 g drooggewicht van deze voedingsmiddelen worden daarna vergeleken (zie de tabel). percentage per 100 gram drooggewicht groep koolhydraten vetten eiwitten granen en groenten aardappels maïs tarwe 90 86 84 1 3 2 9 11 14 noten amandelen kokosnoot pinda’s 5 8 9 68 83 58 27 9 33 vlees en vis biefstuk kabeljauw lever 2 21 5 45 26 23 53 53 72 zuivelproducten melk roomijs yoghurt 42 55 68 33 34 11 25 11 21

Welke groep uit de tabel heeft gemiddeld het hoogste percentage eiwitten per 100 gram drooggewicht? A granen en groenten B noten C vlees en vis D zuivelproducten

Het diagram geeft de gemiddelde percentages van de drie voedingsstoffen per groep weer. % 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 granen en noten vlees en groenten vis In de legenda van het diagram staan de letters P, Q en R. → Welke voedingsstof geeft elk van de drie letters aan? Schrijf je antwoord zó op: P =................................ Q = ............................... R = ...............................

opgave 7LEVERCIRROSE

In de foto hierboven is in een model een aantal organen in de buik- en borstholte te zien. Welke letter geeft de lever aan? A letter P B letter Q C letter R D letter S

E én van de gevolgen van levercirrose is dat er minder gal vanuit de lever via de galbuis naar het verteringskanaal wordt afgevoerd. Hierdoor worden vetten uit het voedsel minde r goed door verteringsenzymen afgebroken. In welk deel van het verteringskanaal komt de galbuis uit? A in de maag B in de twaalfv ingerige darm C in de dikke darm D in de endeldarm

Als levercellen door levercirrose afsterven, stroomt het bloed minder goed door de lever heen. Het gevolg is dat stoffen niet meer goed aan- en afgevoerd worden. Twee bloedvaten voeren bloed naar de lever toe: de leverslagader voert bloed vanuit de aorta aan en de poortader voert bloed vanuit het verteringskanaal naar de lever. Het bloed in de poortader bevat minder zuurstof dan het bloed in de leverslagader (zie de afbeelding hieronder). → Leg uit waardoor het bloed in de poortader minder zuurstof bevat dan het bloed in de leverslagader.

Eén van de stoffen die door het bloed uit de lever worden afgevoerd, is ureum. Ureum is een afvalstof die ontstaat als de lever eiwitten afbreekt. Door welk orgaan of door welke organen wordt ureum uitgescheiden? A door de endeldarm B door de galblaas C door de lever D door de nieren

opgave 8WATERPEST

Amina en Claudia doen een experiment met waterpest, een waterplantje. Ze weten dat de plantjes zuurstof maken bij de fotosynthese. Ze onderzoeken de invloed van licht op dit proces. Een deel van de proefopstelling, bak 1, is getekend in de afbeelding hieronder. Bak 1 staat voor het raam in de zon. Ze zien gasbelletjes uit de plantjes omhoog stijgen. Dit blijken zuurstofbelletjes te zijn. bak 1

231p

Voor de fotosynthese is water nodig.

Welke andere stof wordt verbruikt bij de fotosynthese?

241p

Bij de proefopstelling gebruiken de leerlingen nog een tweede bak: bak 2.

Welk verschil moet er zijn met bak 1?

A Bak 2 moet een ander soort waterplantjes bevatten.

B Bak 2 moet geen plantjes bevatten.

C Bak 2 moet in een ruimte met een andere temperatuur neergezet worden.

D Bak 2 moet in het donker staan.

opgave 9BLOEDTRANSFUSIE

In Nederland ontvangen ieder jaar ongeveer 250.000 mensen een bloedtransfusie.

Het betreft onder andere slachtoffers van ongevallen, patiënten die een grote

operatie ondergaan of mensen van wie het rode beenmerg slecht of niet werkt.

Het donorbloed is afkomstig van mensen die vrijwillig bloed afstaan aan de

bloedbank. De bloedbank bepaalt eerst de bloedgroep van het bloed. Daarna

wordt het bloed onderzocht op de aanwezigheid van antistoffen tegen

ziekteverwekkers die door bloed overgedragen kunnen worden. De aanwezigheid

van antistoffen betekent dat het bloed ziekteverwekkers zou kunnen bevatten. Het

wordt dan niet gebruikt voor een transfusie.

252p

Donorbloed wordt gescheiden in drie delen: bloedplasma, rode bloedcellen en

bloedplaatjes.

Iemand met rood beenmerg dat niet goed werkt, krijgt twee van deze delen door

transfusie toegediend.

Welke twee delen ontvangt iemand van wie het beenmerg niet goed werkt? Leg je

antwoord uit.

262p

In sommige gevallen is transfusie met eigen bloed mogelijk. In vier weken tijd wordt dan

eerst in totaal ongeveer twee liter bloed afgenomen.

In de tekst worden drie groepen mensen genoemd die een bloedtransfusie kunnen

krijgen.

Leg uit welke groep in aanmerking komt voor transfusie met eigen bloed.

271p

In de afbeelding is het hart weergegeven.

Tijdens een transfusie worden bestanddelen van bloed toegediend via een ader, meestal

in de onderarm. Vanuit de arm stroomt het bloed terug naar het hart.

In welk deel stroomt het bloed dan het hart binnen?

A in de linkerboezem

B in de linkerkamer

C in de rechterboezem

D in de rechterkamer

opgave 10PREI EN ONKRUID

Akkerbouwers die prei telen hebben veel last van onkruid. Door de slanke vorm van de preiplant kan onkruid goed tussen de rijen preiplanten groeien. Als het onkruid niet bestreden wordt, is de opbrengst aan prei laag.

281p

Leg uit dat door de slanke vorm van de preiplant andere planten goed kunnen

opgroeien tussen de preiplanten.

291p

Leg uit dat de opbrengst aan prei slecht is als er veel onkruid tussen de preiplanten

groeit.

302p

Onkruid kan bestreden worden met chemische middelen, zogenaamde herbiciden. Deze

middelen zijn duur en veroorzaken vervuiling van bodem en water.

Noem nog twee andere nadelen van het gebruik van herbiciden.

Biologische telers gebruiken geen herbiciden, maar bestrijden het onkruid door te wieden. De prei staat van eind mei tot november op het land. De eerste acht weken wordt het onkruid verwijderd met wiedmachines. Als de prei flink gegroeid is, heeft onkruid geen invloed meer op de opbrengst. Toch verwijderen de telers het onkruid tussen de preiplanten dan nog. Ze doen dat voordat het onkruid de kans krijgt om bloemen te vormen. Omdat de wiedmachines de preiplanten zouden beschadigen, wordt dan met de hand gewied.

311p

Leg uit waardoor ook wiedmachines milieuvervuiling veroorzaken.

321p

Leg uit waarom het onkruid verwijderd moet worden voordat het bloemen vormt.

opgave 11WEEFSELS

332p

In de afbeelding hieronder zijn stukjes van drie verschillende weefsels weergegeven.

Hieronder is onder andere een doorsnede door het hoofd afgebeeld.

Drie plaatsen zijn aangegeven met cijfers.

Op welke plaatsen in de afbeelding bevinden zich de drie weefsels?

Vul het schema op de uitwerkbijlage in. Gebruik elke naam één keer.

TIA

Een TIA wordt ook wel een voorbijgaande beroerte genoemd. Het ontstaat als de bloedstroom naar de hersenen tijdelijk is verstoord. De oorzaak is meestal een bloedstolseltje dat even blijft steken in een kleine slagader in de hersenen. Er stroomt dan te weinig bloed naar een deel van de hersenen. Niet meer goed zien, verlammingen of spraakstoornissen kunnen onder andere het gevolg zijn. Meestal zijn deze verschijnselen na korte tijd weer verdwenen.

341p

Welke bloeddeeltjes spelen vooral een rol bij het ontstaan van een bloedstolsel?