bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2009, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1De romp

In de afbeelding is een deel van de romp van een mens weergegeven. Aan de bovenzijde is een dwarsdoorsnede van de borstholte te zien. dikke darm dunne darm
12p
Geef de namen van de organen die met P en Q zijn aangegeven.
Schrijf je antwoord zó op:
P =............................................
Q =...........................................
22p
In de afbeelding zijn de namen van twee organen van het verteringsstelsel
aangegeven.
Noem nog twee andere organen van het verteringsstelsel die in de
afbeelding zijn te zien in de buikholte.

opgave 2Spierweefsel

31p
Sommige organen bestaan voor een groot deel uit spierweefsel.
Twee organen zijn: het hart en de hersenen.
Welk van deze organen bestaat voor een groot deel uit spierweefsel?
A alleen het hart
B alleen de hersenen
C zowel het hart als de hersenen

opgave 3Rattenexperiment

In een laboratorium werd een onderzoek naar de invloed van voedsel op het
gewicht van ratten gedaan. Er werden twee groepen van acht jonge ratten
gebruikt: groep A en groep B.
Groep A kreeg voedsel met een kleine hoeveelheid melk.
Groep B kreeg hetzelfde voedsel, maar zonder melk.
De resultaten van het experiment staan weergegeven in onderstaande
afbeelding.
90 Legenda: gemiddeld groep A gewicht groep B van ratten (in gram) 80 70 60 50 40 0 0 5 10 15 tijd (in dagen)
41p
Schrijf op je antwoordblad een conclusie uit de resultaten die past bij de
onderzoeksvraag.

opgave 4Sinaasappels

In een plantenboek staat de volgende beschrijving.
De sinaasappelplant is een groenblijvende boom met leerachtige bladeren en
witte bloemen. De kelkblaadjes zijn vergroeid. De witte kroonblaadjes en de
schil van de vrucht hebben veel klieren die een geurige olie maken. De schil van
de vrucht bestaat uit een oranje buitenlaag en een witte, viltachtige binnenlaag.
In de vrucht bevindt zich vruchtvlees met zaden.
In de afbeelding is een deel van een sinaasappelplant met een doorgesneden
vrucht weergegeven.
figuur bij de opgave
51p
De sinaasappel in de afbeelding is na bevruchting uit een sinaasappelbloem
gegroeid.
Hoe vaak heeft er in deze bloem minstens bevruchting plaatsgevonden?

opgave 5ROW

ROW is de afkorting van de naam van een erfelijke ziekte. Normaal stroomt bloed uit de slagaders via haarvaten de aders in. Bij ROW kunnen op verschillende plaatsen in het lichaam directe verbindingen ontstaan tussen…

ROW is de afkorting van de naam van een erfelijke ziekte. Normaal stroomt bloed uit de slagaders via haarvaten de aders in. Bij ROW kunnen op verschillende plaatsen in het lichaam directe verbindingen ontstaan tussen slagaders en aders, zonder haarvaten (zie de afbeelding). normale situatie afwijking veroorzaakt door ROW

62puitwerkbijlage
In de bovenstaande afbeelding geven pijlen de stroomrichting van het bloed
aan. Drie plaatsen worden aangegeven met de cijfers 1, 2 en 3. Op de
uitwerkbijlage staan deze cijfers in een schema.
In de afbeelding hieronder worden drie soorten bloedvaten weergegeven: P, Q
en R.
figuur bij de opgave
Op welke van de plaatsen 1, 2 en 3 bevinden zich de drie verschillende
soorten bloedvaten? Geef je antwoord door de letters P, Q en R op de juiste
plaats te zetten in het schema op de uitwerkbijlage.
71p
De afwijkingen in de bloedvaten die veroorzaakt worden door ROW, kunnen
overal in het lichaam voorkomen. Patiënten met veel van deze afwijkingen in de
longen zijn snel vermoeid.
Leg uit waardoor deze patiënten snel vermoeid zijn.

opgave 6Een verteringsposter

In een klas hangt een poster die het verteringsstelsel als een fabriek voorstelt
(zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
81p
Het deel dat aangegeven wordt met letter P stelt een klier voor.
Geef de naam van deze klier.
92p
Op de poster staat maar op twee plaatsen het woord ‘enzym’.
Welke twee cijfers in de afbeelding stellen andere delen van het
verteringskanaal voor, waar verteringsenzymen aan het voedsel worden
toegevoegd?
101p
Geef de naam van het deel van het verteringskanaal dat wordt voorgesteld
door cijfer 6.
111p
In het verteringskanaal wordt het voedsel voortgeduwd door peristaltische
bewegingen.
Maken de delen die op de poster voorgesteld worden door de cijfers 2 en 5
peristaltische bewegingen?
A geen van beide delen
B alleen het deel dat voorgesteld wordt door cijfer 2
C alleen het deel dat voorgesteld wordt door cijfer 5
D beide delen
121p
De afbeelding hiernaast geeft een darmvlok weer.
Welk cijfer op de poster stelt een deel van het
verteringskanaal voor met zulke darmvlokken?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 5
figuur bij de opgave

opgave 7Varkensvlees

Mannetjesvarkens worden ‘beren’ genoemd. Vlees van zulke varkens kan een nare geur hebben, de zogenaamde ‘berengeur’. Deze geur wordt veroorzaakt door een mannelijk geslachtshormoon, androstenon, dat in het vet wordt…

Mannetjesvarkens worden ‘beren’ genoemd. Vlees van zulke varkens kan een nare geur hebben, de zogenaamde ‘berengeur’. Deze geur wordt veroorzaakt door een mannelijk geslachtshormoon, androstenon, dat in het vet wordt opgeslagen. Om die reden worden jonge mannetjesbiggen die gefokt worden voor het vlees, gecastreerd. Bij castratie worden de teelballen verwijderd.

131p
In de afbeelding worden onder andere de voortplantingsorganen van een varken
weergegeven.
urineleider zaadleider
Welke letter geeft een orgaan aan dat bij castratie wordt verwijderd?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
141p
In de afbeelding wordt onder andere een stukje van een varkenshuid
weergegeven.
talgklier haarspier borstelhaar haarzakje bloedvat zweetklier tastzenuw
Welk cijfer geeft een deel aan waarin het hormoon wordt opgeslagen dat de
berengeur veroorzaakt?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4
151p
Omdat het castreren van biggen meestal zonder verdoving gebeurt, levert het
veel pijn en stress op voor de dieren. Daarom wordt gezocht naar andere
manieren om de berengeur tegen te gaan.
Iemand beweert dat sterilisatie een meer diervriendelijke manier is, omdat het
minder pijnlijk is. Bij sterilisatie worden de zaadleiders doorgesneden, waardoor
de afvoer van zaadcellen niet meer mogelijk is. Steriliseren heeft echter geen
invloed op het afvoeren van geslachtshormonen uit de teelballen, omdat
geslachtshormonen niet door de zaadleiders worden afgevoerd.
Op welke manier worden de geslachtshormonen uit de teelballen afgevoerd?

opgave 8Het oor

In de afbeelding is schematisch een doorsnede van het oor weergegeven.
161p
Welke letter geeft het deel van het oor aan waarin geluidsprikkels worden
omgezet in impulsen?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
F letter U
171p
Waar in het oor bevindt zich het trommelvlies?
A tussen de gehoorgang en de trommelholte
B tussen de trommelholte en de buis van Eustachius
C tussen de trommelholte en het slakkenhuis

opgave 9De werking van het hart

In de afbeelding is schematisch een doorsnede van het hart met een aantal bloedvaten weergegeven.
181p
Hoeveel letters uit de afbeelding geven bloedvaten aan die deel uitmaken van
de kleine bloedsomloop?
A een
B twee
C drie
D vier
191p
In de afbeelding is te zien dat de linkerkamer van het hart zich samentrekt.
Welk deel van het hart trekt zich tegelijk met de linkerkamer samen?
A de linkerboezem
B de rechterboezem
C de rechterkamer

opgave 10Invloed van roken

In tabaksrook bevinden zich schadelijke stoffen zoals koolstofmono-oxide, nicotine en teer. Koolstofmono-oxide is een gas dat in het bloed wordt opgenomen. Hoe meer koolstofmono-oxide zich in het bloed bevindt, des…

In tabaksrook bevinden zich schadelijke stoffen zoals koolstofmono-oxide, nicotine en teer. Koolstofmono-oxide is een gas dat in het bloed wordt opgenomen. Hoe meer koolstofmono-oxide zich in het bloed bevindt, des te minder zuurstof kan het bloed opnemen. Nicotine is een giftige stof die het zenuwstelsel beïnvloedt. Nicotine kan verslavend werken. De teer in de tabaksrook beschadigt onder andere de wand van de longblaasjes en de trilharen in de slijmvliezen.

201p
Twee schadelijke gevolgen van roken zijn: hoesten en minder
uithoudingsvermogen.
Welke van de genoemde stoffen uit tabaksrook kan zowel hoesten als minder
uithoudingsvermogen tot gevolg hebben?
A koolstofmono-oxide
B nicotine
C teer
211p
Als een zwangere vrouw rookt, komt een deel van de schadelijke stoffen ook
terecht in het bloed van de baby. Zwangere vrouwen die roken krijgen daardoor
gemiddeld kleinere baby’s dan vrouwen die niet roken.
Waar worden deze schadelijke stoffen uit het bloed van de moeder
overgedragen aan het bloed van de baby?
A in de navelstreng
B in de placenta
C in de vruchtvliezen

opgave 11Fotosynthese

opgave als beeld van het examen
In de afbeelding is een schema van de fotosynthese weergegeven. energie van de zon → Welke stoffen moeten bij P en bij Q ingevuld worden om het schema volledig te maken? Schrijf je antwoord zó op: P = ............................................ Q = ...........................................
Er wordt een experiment gedaan met twee even grote planten die in het licht staan (zie de afbeelding). In welke plant wordt de meeste glucose gevormd? A in plant P B in plant Q C het maakt geen verschil
opgave als beeld van het examen
In de afbeelding is een diagram weergegeven dat het verband aangeeft tussen de hoeveelheid licht en de hoeveelheid glucose die in een bepaalde plant wordt gemaakt. verlichtingssterkte Er wordt een onderzoek gedaan naar de invloed van het veranderen van de hoeveelheid licht op de vorming van glucose…

In de afbeelding is een diagram weergegeven dat het verband aangeeft tussen de hoeveelheid licht en de hoeveelheid glucose die in een bepaalde plant wordt gemaakt. verlichtingssterkte Er wordt een onderzoek gedaan naar de invloed van het veranderen van de hoeveelheid licht op de vorming van glucose in de plant. Eerst wordt het effect bekeken als de hoeveelheid licht toeneemt van T naar U. Daarna wordt het effect bekeken als de hoeveelheid licht toeneemt van V naar W. Wanneer is het effect op de hoeveelheid gevormde glucose het grootst? Of is er geen verschil? A Het effect is het grootst als de hoeveelheid licht toeneemt van T naar U. B Het effect is het grootst als de hoeveelheid licht toeneemt van V naar W. C Er is geen verschil.

opgave 12Organismen in de zee

252p
In de afbeelding is een voedselweb weergegeven. Behalve de mens leven de
genoemde organismen in zee.
mens platvis rondvis dierlijk plankton plantaardig plankton
Schrijf de langste voedselketen op uit dit voedselweb waarin de worm
voorkomt.
262p
In onderstaande afbeelding is een zoekkaart voor rondvissen weergegeven.
eerste rugvin borstvin tweede rugvin Zoekkaart rondvissen vis langgerekt, ja Zeenaald bek buisvorming 1 buikvin anaalvin nee 2 buiklijn staartvin nee Zandspiering vis met nee zwarte vlek op de 4 snuit, bek niet ver…

eerste rugvin borstvin tweede rugvin Zoekkaart rondvissen vis langgerekt, ja Zeenaald bek buisvorming 1 buikvin anaalvin nee 2 buiklijn staartvin nee Zandspiering vis met nee zwarte vlek op de 4 snuit, bek niet ver buikvin 3 uitstulpbaar ja 5 Smelt ja 6 nee Haring vis met twee nee 8 buiklijn is ruw rugvinnen 7 ja 9 Sprot ja 10 afstand tussen de nee Zeedonderpad eerste rugvin twee nee rugvinnen evengroot nee voorste rugvin 14 ke tw er e z e o d e h o ru o g g v a in ls 11 als d e e e r l s e t n e g r t u e g v v a in n de 12 z o w p a s rt t , a l a ic r h tb te a s s i t s ip ja 15 Kleine Pieterman ja 16 ja 13 Makreel Koornaarsvis

In de onderstaande afbeelding is een rondvis weergegeven uit het voedselweb.
figuur bij de opgave
Bepaal de naam van deze vis met behulp van de zoekkaart. Noteer de
cijfers van de stappen die je neemt en de naam van de vis.

opgave 13Koeien

272puitwerkbijlage
eierstok eileider baarmoeder baarmoederhals vagina
Een koe geeft alleen melk in de maanden
na de geboorte van een kalf. Als een boer
ervoor zorgt dat zijn koeien eenmaal per
jaar kalveren krijgen, zullen ze een groot
deel van zo’n jaar melk geven. Meestal
maakt hij dan gebruik van kunstmatige
inseminatie, waarbij sperma van een
stier in de voortplantingsorganen van een
koe wordt gebracht.
In de afbeelding is het voortplantingsstelsel
van een koe weergegeven. De organen
hebben dezelfde namen en functies als die
van de mens.
In de afbeelding zijn enkele plaatsen
aangegeven met een cijfer.
Op de uitwerkbijlage staat een schema
waarin drie gebeurtenissen worden genoemd
die te maken hebben met de voortplanting
van een koe.
Geef met cijfers in dit schema de plaats van
de verschillende gebeurtenissen aan.
281p
Het diagram geeft de melkafgifte van een koe weer na de geboorte van een kalf.
30 hoeveelheid melk (L/dag) 25 20 15 10 5 0 sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug geboorte tijd (maanden) kalf
Wat is het grootste aantal liters melk dat de koe op een dag heeft gegeven
in deze periode?

opgave 14Regeling van de ademhaling

In de hersenstam liggen onder andere centra voor het regelen van de hartslagfrequentie en de ademfrequentie. Als de hoeveelheid koolstofdioxide in het bloed toeneemt, regelt het ademcentrum dat je sneller en dieper…

In de hersenstam liggen onder andere centra voor het regelen van de hartslagfrequentie en de ademfrequentie. Als de hoeveelheid koolstofdioxide in het bloed toeneemt, regelt het ademcentrum dat je sneller en dieper gaat ademen.

291p
In de afbeelding hieronder is een deel van het zenuwstelsel weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de hersenstam aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
301p
Trekken middenrifspieren zich samen als je diep inademt? En trekken
tussenribspieren zich dan samen?
A geen van beide
B alleen middenrifspieren
C alleen tussenribspieren
D zowel middenrifspieren als tussenribspieren
311p
De frequentie van ademhaling en hartslag wordt ook beïnvloed door een
hormoon dat wordt gemaakt door de bijnieren.
Wat is de naam van dit hormoon?
A adrenaline
B glucagon
C insuline

opgave 15Zwartvoetbunzings

Zwartvoetbunzings, roofdieren uit Amerika, eten vooral prairiehonden. Prairiehonden zijn knaagdieren die in grote groepen leven in gangen onder de grond. Ze voeden zich vooral met gras.
321p
Het verteringskanaal van een zwartvoetbunzing wordt vergeleken met dat van
een prairiehond.
Is het verteringskanaal van een zwartvoetbunzing in verhouding tot zijn
lichaamslengte korter, langer of even lang als dat van een prairiehond?
A korter
B langer
C even lang
331p
De afbeelding geeft de aantallen weer van een populatie zwartvoetbunzings
gedurende enkele jaren.
aantal 30 zwartvoet- bunzings 25 20 15 10 5 0 121 2 3 4 5 6 7 8 91011121 2 3 4 5 6 7 8 91011121 2 3 4 5 6 7 8 1983 1984 1985 Legenda: 1= januari 5= mei 9= september 2= februari 6= juni 10= oktober 3= maart 7= juli…

aantal 30 zwartvoet- bunzings 25 20 15 10 5 0 121 2 3 4 5 6 7 8 91011121 2 3 4 5 6 7 8 91011121 2 3 4 5 6 7 8 1983 1984 1985 Legenda: 1= januari 5= mei 9= september 2= februari 6= juni 10= oktober 3= maart 7= juli 11= november 4= april 8= augustus 12= december

Zwartvoetbunzings planten zich niet het hele jaar voort.
Leid uit het diagram af in welke maand de jonge bunzings geboren worden.
341p
Niet alleen de voortplanting heeft invloed op de grootte van een populatie.
Noem een milieufactor die invloed heeft op de populatiegrootte.

opgave 16Blaasproblemen

Een blaasontsteking wordt meestal veroorzaakt door bacteriën die via de urinebuis in de urineblaas terecht zijn gekomen. Er is dan voortdurend aandrang om te plassen en het plassen is pijnlijk. Om na te gaan of zulke…

Een blaasontsteking wordt meestal veroorzaakt door bacteriën die via de urinebuis in de urineblaas terecht zijn gekomen. Er is dan voortdurend aandrang om te plassen en het plassen is pijnlijk. Om na te gaan of zulke klachten veroorzaakt worden door een infectie van de urinewegen, wordt wat bloed en urine onderzocht. Als het aantal witte bloedcellen in het bloed groter is dan normaal, is dit een aanwijzing dat er ergens in het lichaam een bacterie-infectie is.

351p
Leg uit waarvoor het aantal witte bloedcellen toeneemt als er een infectie is.
361p
In de afbeelding zijn drie bloeddeeltjes met een letter aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een witte bloedcel aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
371p
Als zich in de urinewegen blaasstenen of
nierstenen bevinden, kunnen binnengedrongen
bacteriën zich in zo’n steen nestelen. Zulke
bacteriën zijn moeilijk te bestrijden en kunnen
de oorzaak zijn van een steeds terugkerende
blaasontsteking.
Blaasstenen zijn vaak ontstaan als nierstenen
in het nierbekken. Zo’n niersteen is dan met de
urine in de blaas terechtgekomen.
In de afbeelding zijn op een röntgenfoto
urinewegen weergegeven.
Welke letter geeft het nierbekken aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
figuur bij de opgave
382p
Mensen die regelmatig een blaasontsteking hebben, worden behandeld met een
dagelijkse lage dosis antibiotica om een nieuwe ontsteking te voorkomen.
Onderzoekers in Finland hebben aangetoond dat ook stoffen uit veenbessen
kunnen beschermen tegen een blaasontsteking.
Een Nederlandse onderzoekster wil nagaan of stoffen uit veenbessen even goed
beschermen tegen blaasontsteking als antibiotica.
Schrijf een werkplan op waarmee dit onderzocht kan worden.

opgave 17Aardappels

Lees eerst informatie 1 tot en met 8 en beantwoord dan vraag 39 tot en met 48.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
392p
De bloemen van de aardappelplant worden bestoven door insecten.
Noem twee eigenschappen uit informatie 1 waaruit dat afgeleid kan worden.
401p
De groene bessen van een aardappelplant hebben zich uit de stamper
ontwikkeld.
Uit welk deel van de stamper groeit zo’n bes?
A uit de stempel
B uit de stijl
C uit het vruchtbeginsel
411puitwerkbijlage
In de informatie worden verschillende factoren genoemd die invloed hebben op
de groei van aardappels.
Hebben volgens de informatie de erfelijke eigenschappen van de
aardappelplant invloed op de groei? En hebben biotische factoren volgens
de informatie invloed?
Geef je antwoord door kruisjes te zetten in het schema op de uitwerkbijlage.
421puitwerkbijlage
Over het vermeerderen van aardappelplanten worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
432puitwerkbijlage
Maak op de uitwerkbijlage met de gegevens van informatie 5 een staafdiagram
van het gebruik van de aardappels die in Nederland geteeld worden.
441p
Een deel van de hoeveelheid aardappels die in Nederland worden geoogst,
wordt opgegeten door mensen.
Uit hoeveel miljoen ton aardappels bestaat dit deel volgens de gegevens van
informatie 5?
451p
Leg met behulp van informatie 6 uit, waardoor gebakken aardappels meer kJ
aan energie leveren dan een gelijke hoeveelheid gekookte aardappels.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
461puitwerkbijlage
In informatie 7 worden enkele ziekten en plagen genoemd die de
aardappeloogst kunnen bedreigen. Twee daarvan staan in een schema op de
uitwerkbijlage.
Geef met kruisjes in dit schema aan of de cellen van de organismen die de
ziekte veroorzaken, een celwand hebben.
472p
In de afbeelding is een doorsnede van een oog schematisch weergegeven.
S T P U Q R
Welke twee letters geven delen aan die volgens informatie 8 aangetast
worden door gebrek aan vitamine A?
482p
In informatie 8 staat dat men in India een aardappelplant gemaakt heeft waarvan
de knollen meer eiwit bevatten dan normaal. Tegenstanders van genetische
modificatie vinden dat in India beter meer peulvruchten zoals linzen gegeten
kunnen worden om eiwitgebrek tegen te gaan.
In 100 g linzen bevindt zich 20 g eiwit.
Bevat 100 g eiwitaardappels meer of minder eiwit dan 100 g linzen? Of is er
geen verschil? Leg je antwoord uit met een berekening, waarbij je gebruik
maakt van de gegevens in informatie 6 en informatie 8.