bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2013, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Een sloot

Een leerling maakt met plaatjes een voedselweb van organismen in een sloot. kikker snoek baars bootsmannetje voorntje watervlo algen geelgerande poelslak watertor
11p
Geef de naam van het organisme in dit voedselweb dat wordt gegeten
door een voorntje.
22p
Het voedselweb bestaat uit verschillende voedselketens.
Schrijf de voedselketen op waarin de kikker voorkomt.
32puitwerkbijlage
In het voedselweb zie je vissen en insecten. De snoek is een vis, de
geelgerande watertor is een insect.
Deze twee dieren staan in een schema op de uitwerkbijlage.
Geef op de uitwerkbijlage met een kruisje aan welke
ademhalingsorganen elk dier heeft.

opgave 2Een kat ziet een vlinder

41p
Een kat kijkt naar een vlinder. Daarbij worden zintuigcellen in de ogen van
de kat geprikkeld. Deze zintuigcellen bevinden zich in dezelfde laag van
de ogen als bij de mens.
figuur bij de opgave
Hoe heet deze laag?
A het hoornvlies
B het netvlies
C het vaatvlies
51p
De oogzenuwen geleiden impulsen uit de ogen naar de hersenen. De
letter P in de afbeelding hieronder geeft het deel van de hersenen aan
waar die impulsen worden verwerkt zodat de kat de vlinder ziet.
figuur bij de opgave
Hoe heet het deel van de hersenen dat aangegeven wordt met
de letter P?
A grote hersenen
B hersenstam
C kleine hersenen

opgave 3Sporten

In de tabel staat hoeveel energie je verbruikt per kilogram lichaamsgewicht tijdens een uur sporten. sport energieverbruik (kJ/uur/kg lichaamsgewicht) joggen 29 fietsen 50 (racefiets) tennissen 29 voetballen 29…

In de tabel staat hoeveel energie je verbruikt per kilogram lichaamsgewicht tijdens een uur sporten. sport energieverbruik (kJ/uur/kg lichaamsgewicht) joggen 29 fietsen 50 (racefiets) tennissen 29 voetballen 29 zwemmen 25

61p
Hoeveel energie iemand in totaal verbruikt bij het sporten hangt onder
andere af van het lichaamsgewicht.
Leg uit waarvoor een zwaar persoon meer energie verbruikt tijdens
een sport zoals tennissen of voetballen dan iemand die lichter is.
72p
Arthur weegt 75 kilogram. Hij gaat twee uur fietsen op zijn racefiets.
Hoeveel kJ aan energie verbruikt Arthur in deze twee uur volgens de
gegevens in de tabel? Leg je antwoord uit met een berekening.

opgave 4Insecten op het menu

Zo’n tachtig procent van de wereldbevolking eet insecten. In Zambia belanden rupsen in een stoofpot, in Indonesië worden keverlarven gebakken en in Colombia worden geroosterde mieren verkocht. Insecten zijn rijk aan…

Zo’n tachtig procent van de wereldbevolking eet insecten. In Zambia belanden rupsen in een stoofpot, in Indonesië worden keverlarven gebakken en in Colombia worden geroosterde mieren verkocht. Insecten zijn rijk aan eiwitten en ze bevatten ook vetten, vitaminen en mineralen. Ze zijn goed te kweken en ze hebben naar verhouding minder voedsel nodig dan dieren met een constante lichaamstemperatuur, zoals konijnen en kippen.

81p
Konijnen en kippen hebben meer voedsel nodig dan insecten omdat ze
naar verhouding meer verbranding hebben.
Leg uit waarvoor dieren met een constante lichaamstemperatuur naar
verhouding meer verbranding in hun lichaam moeten hebben dan
insecten.
91p
In de tabel staan gegevens over de voedingswaarde van insecten
per 100 gram.
insecten eiwitten (g) koolhydraten (g) vetten (g) keverlarven 20,8 12,0 2,0 mieren 13,9 3,5 2,9 sprinkhanen 14,3 3,3 2,2 rupsen 6,7 1,9 2,1
In de afbeelding zie je de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.
figuur bij de opgave
Welk cijfer geeft de groep aan waartoe insecten behoren volgens de
gegevens in de tabel?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4
E cijfer 5

opgave 5Urineonderzoek

Als iemand problemen heeft met de gezondheid, onderzoekt de dokter soms de urine. In urine zitten allerlei stoffen die de nieren uit het bloed verwijderd hebben.
101p
Geef de naam van het bloedvat waardoor bloed een nier instroomt.
112p
In de afbeelding zie je onder andere de nieren.
Urine verlaat de nieren via deel P en wordt tijdelijk opgeslagen in deel Q.
figuur bij de opgave
Geef de namen van P en van Q.
Schrijf je antwoord zó op:
P =................................
Q =...............................
121p
Bij suikerziekte is het glucosegehalte van het bloed te hoog. De nieren
verwijderen dan glucose uit het bloed en die komt in de urine terecht.
Waar in het bloed bevindt glucose zich vooral?
A in de bloedplaatjes
B in de rode bloedcellen
C in de witte bloedcellen
D in het bloedplasma
131p
Als bij urineonderzoek rode bloedcellen in de urine worden aangetroffen,
kan dit wijzen op een beschadiging in het uitscheidingsstelsel.
In de afbeelding worden drie bloeddeeltjes met een letter aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een rode bloedcel aan?
A letter S
B letter T
C letter U

opgave 6Galstenen

In gal ontstaan soms galstenen. Zo’n steen kan tot gevolg hebben dat de galbuis verstopt raakt. In de afbeelding zie je een deel van het verteringsstelsel.
141p
Als de galbuis verstopt raakt, wordt er minder gal aan het darmkanaal
afgegeven.
De letter Q geeft het deel van de dunne darm aan waarin gal na afgifte
terechtkomt.
Hoe heet Q?
151p
In de afbeelding geeft de letter R het orgaan aan dat gal maakt.
Hoe heet dit orgaan?
161p
Als er te weinig gal bij het voedsel in de dunne darm komt, verloopt de
vertering minder goed.
Gal zorgt ervoor dat bepaalde voedingsstoffen worden verdeeld in kleine
druppels.
Welke voedingsstoffen worden hier bedoeld?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten
171p
Soms komt een galsteen terecht in de afvoerbuis van de alvleesklier.
Alvleessap wordt dan minder goed afgevoerd.
Welke letter in de afbeelding geeft de alvleesklier aan?
A letter S
B letter T
C letter U
181p
De alvleesklier maakt ook hormonen die het glucosegehalte van het bloed
regelen. Eén van die hormonen zorgt ervoor dat het glucosegehalte van
het bloed daalt.
Hoe heet dit hormoon?
A adrenaline
B glucagon
C insuline

opgave 7Anticonceptie

191p
Sterilisatie is een zeer betrouwbaar anticonceptiemiddel.
Bij sterilisatie van een man worden zijn zaadleiders onderbroken.
In de afbeelding zie je enkele organen van een man.
Q R S
Welke letter in de afbeelding geeft een zaadleider aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
201p
Noem nog een ander betrouwbaar anticonceptiemiddel dat door een man
gebruikt kan worden.

opgave 8Het ruggenmerg

211p
In de afbeelding zie je een deel van het ruggenmerg met enkele wervels.
figuur bij de opgave
De wervels maken deel uit van het bottenstelsel.
Hoe heet het orgaanstelsel waarbij het ruggenmerg hoort?

opgave 9Hagelschotziekte

In bladeren ontstaan soms ronde, bruine vlekjes die na enige tijd gaatjes worden (zie de afbeelding). Dit wordt hagelschotziekte genoemd. Vaak wordt deze ziekte aangezien voor insectenvraat, maar de oorzaak is…

In bladeren ontstaan soms ronde, bruine vlekjes die na enige tijd gaatjes worden (zie de afbeelding). Dit wordt hagelschotziekte genoemd. Vaak wordt deze ziekte aangezien voor insectenvraat, maar de oorzaak is meestal een schimmelinfectie.

221p
Om te onderzoeken of een plant met hagelschotziekte door een schimmel
is aangetast, wordt een stukje van een blad door een microscoop
bekeken.
In het preparaat is een cel te zien met een celwand, een celkern en
bladgroenkorrels.
Kan dit een cel van het blad zijn? En kan dit een cel van een schimmel
zijn?
A alleen een cel van het blad
B alleen een cel van een schimmel
C zowel een cel van het blad als een cel van een schimmel
231p
Fruitkwekers kunnen bomen met hagelschotziekte behandelen met een
bestrijdingsmiddel. Dit middel doodt schimmels, maar verhindert ook het
uitkomen van bloemknoppen. Dit is nadelig voor de opbrengst aan fruit.
Leg uit hoe het komt dat er minder vruchten aan een boom groeien als
er minder bloemen zijn.

opgave 10Kiemende bonen

241p
Yin doet een proef om te onderzoeken of er verbranding optreedt in
kiemende bonen. Ze gebruikt hiervoor de opstelling die je ziet in de
afbeelding.
lucht kalkwater kiemende bonen
Om de proefopstelling compleet te maken is nog een controle nodig.
Wat moet Yin bij de controle weglaten?
A de kiemende bonen
B de lucht
C het kalkwater

opgave 11Light?

In de tabel staan gegevens over chips per 100 gram. chips normaal chips light energie 2200 kJ 1960 kJ eiwitten 6,5 gram 7,5 gram koolhydraten 49,0 gram 61,0 gram vetten 34,0 gram 22,0 gram
252puitwerkbijlage
Maak op het grafiekpapier van de uitwerkbijlage een staafdiagram van
de hoeveelheden eiwitten, koolhydraten en vetten in 100 gram normale
chips en in 100 gram light chips. Gebruik daarbij gegevens uit de tabel.
261p
In een reclame wordt beweerd dat light chips de helft minder energie
leveren dan normale chips.
Is deze bewering juist? Leg je antwoord uit met een berekening.

opgave 12Roken

Als je rookt, krijg je verschillende schadelijke stoffen binnen, zoals nicotine en koolstofmono-oxide. Een gevolg van nicotine is vernauwing van bloedvaten. Het gas koolstofmono-oxide is vooral schadelijk omdat het…

Als je rookt, krijg je verschillende schadelijke stoffen binnen, zoals nicotine en koolstofmono-oxide. Een gevolg van nicotine is vernauwing van bloedvaten. Het gas koolstofmono-oxide is vooral schadelijk omdat het in de bloeddeeltjes terechtkomt die zuurstof vervoeren. Hierdoor kan het bloed minder zuurstof opnemen.

271p
In welke bloeddeeltjes komt koolstofmono-oxide terecht volgens
bovenstaande informatie?
A in de bloedplaatjes
B in de rode bloedcellen
C in de witte bloedcellen
281p
In de afbeelding zie je het ademhalingsstelsel. Enkele longblaasjes met
bloedvaten zijn vergroot afgebeeld.
lucht met bloed sigarettenrook bloed
Marco steekt een sigaret op en neemt enkele trekjes.
Bij Q bevindt zich daarna meer koolstofmono-oxide in zijn bloed dan bij P.
Leg uit hoe dat komt.
291p
Marco rookt sinds enkele jaren. Hij merkt dat hij bij inspanning veel sneller
moe wordt dan toen hij nog niet rookte. Dit komt onder andere doordat
nicotine vernauwing van bloedvaten veroorzaakt. Dit heeft tot gevolg dat
er in zijn spieren minder verbranding kan plaatsvinden.
Leg uit hoe het komt dat er als gevolg van bloedvatvernauwing minder
verbranding in de spieren kan plaatsvinden.
301p
Sinds Marco rookt, hoest hij vaak. Als hij hoest, trekken zijn buikspieren
zich krachtig samen.
Beweegt zijn middenrif daardoor omhoog of omlaag? En ademt hij dan in
of uit?
A Zijn middenrif gaat dan omhoog en hij ademt in.
B Zijn middenrif gaat dan omhoog en hij ademt uit.
C Zijn middenrif gaat dan omlaag en hij ademt in.
D Zijn middenrif gaat dan omlaag en hij ademt uit.
311p
Teksten op sigarettenpakjes waarschuwen voor de gevolgen van roken.
Eén van die gevolgen is een grotere kans op een hartinfarct. Een
hartinfarct wordt veroorzaakt door verstopping van een bloedvat dat
zuurstofrijk bloed naar de hartspier voert.
Hoe heet zo’n bloedvat?
A aorta
B kransader
C kransslagader
D longader
322p
De dokter geeft Marco adviezen om zijn leefwijze aan te passen en zo de
kans op een hartinfarct te verkleinen. Eén van die adviezen is om te
stoppen met roken.
Geef twee andere adviezen om de kans op een hartinfarct te
verkleinen.

opgave 13Jeugdpuistjes

Veel jongeren hebben in de puberteit last van jeugdpuistjes. Die ontstaan door ontstekingen van talgklieren in de huid. Men vermoedt dat bacteriën hierbij een rol spelen.
331p
In de afbeelding zie je een stukje van de huid.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een talgklier aan?
A letter K
B letter L
C letter M
D letter N
341p
Schrijf een functie van talg op.
351p
Het ontstaan van jeugdpuistjes in de puberteit heeft te maken met
toename van geslachtshormonen.
Waar in het voortplantingsstelsel van een jongen worden
geslachtshormonen gemaakt?
A in de prostaat
B in de teelballen
C in de zaadblaasjes
D in de zwellichamen
361p
Ook pasgeboren baby’s hebben soms puistjes in het gezicht. Deze zijn
ontstaan onder invloed van hormonen van de moeder.
In de afbeelding geeft de letter P het orgaan aan waar de hormonen uit
het bloed van de moeder terechtkomen in het bloed van de baby.
figuur bij de opgave
Hoe heet het orgaan in de baarmoeder dat aangegeven wordt met P?

opgave 14Een pijnstiller

Amy heeft buikpijn. Ze neemt een pijnstiller. In haar verteringskanaal worden de werkzame stoffen uit de pijnstiller opgenomen in het bloed. Met het bloed komen de stoffen eerst in de lever terecht en daarna worden…

Amy heeft buikpijn. Ze neemt een pijnstiller. In haar verteringskanaal worden de werkzame stoffen uit de pijnstiller opgenomen in het bloed. Met het bloed komen de stoffen eerst in de lever terecht en daarna worden ze verder door het lichaam vervoerd.

371p
In de afbeelding zie je schematisch het bloedvatenstelsel.
figuur bij de opgave
De letter P geeft het bloedvat aan waardoor bloed van het
verteringskanaal rechtstreeks naar de lever gaat.
Hoe heet dit bloedvat?
A leverader
B leverslagader
C poortader
381p
Voor de werking van de pijnstiller kan het een nadeel zijn dat de
werkzame stoffen in de lever terechtkomen.
Leg dit uit.

opgave 15Verminderde vruchtbaarheid

Verminderde vruchtbaarheid kan bij een vrouw verschillende oorzaken hebben. Eén van de oorzaken is een verstopping van een eileider, bijvoorbeeld als gevolg van een ontsteking.
391p
Leg uit waardoor de kans op een bevruchting kleiner wordt als een
eileider verstopt is.
401p
Door een operatie kan zo’n verstopping van de eileider ongedaan
gemaakt worden. Om te controleren of de operatie gelukt is, wordt via de
baarmoeder een gekleurde vloeistof door een slangetje in de eileider
gespoten.
In de afbeelding geven letters drie openingen in het onderlichaam van een
vrouw aan.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de opening aan waardoor het slangetje in de
baarmoeder wordt gebracht?
A letter Q
B letter R
C letter S
411p
Verminderde vruchtbaarheid kan ook het gevolg zijn van een eileider die
veel te wijd is. In zo’n geval wordt die eileider soms verwijderd.
Leg uit dat er toch een bevruchting kan plaatsvinden als een eileider is
verwijderd.

opgave 16Tropische regenwouden

Lees eerst informatie 1 tot en met 3 en beantwoord dan vraag 42 tot en
met 50.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
421puitwerkbijlage
In de informatie wordt de opbouw van een regenwoud beschreven. De
abiotische factoren zijn niet overal in het woud gelijk.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Geef in dit schema met een kruisje aan waar de luchtvochtigheid het
laagst is. Geef ook aan waar de minste schommelingen in de
temperatuur optreden.
431p
In informatie 1 staat dat de humuslaag snel wordt afgebroken.
Door welke groep organismen vindt deze afbraak plaats?
A door consumenten
B door producenten
C door reducenten
441p
Bij afbraak van de humuslaag komen stoffen vrij die door organismen
opgenomen worden. Ze gebruiken deze stoffen om eiwitten op te bouwen
uit de glucose die ze zelf gemaakt hebben.
Welke organismen worden hier bedoeld?
A alleen dieren
B alleen planten
C dieren en planten
451p
De bloem van Rafflesia arnoldii wordt bestoven door insecten. In de
informatie worden enkele eigenschappen van de bloem genoemd waaruit
dat afgeleid kan worden.
Schrijf zo’n eigenschap op.
462p
Licht is nodig voor fotosynthese. In de informatie worden twee
eigenschappen van een bromelia genoemd die het mogelijk maken dat de
plant zoveel mogelijk licht opvangt.
Schrijf deze twee eigenschappen op.
471p
In de informatie staat dat een bromelia ’s nachts een gas opneemt en
tijdelijk opslaat om overdag te gebruiken.
Schrijf de naam van dit gas op.
481p
Klieren van de bospapaja geven voedingsstoffen af die gegeten worden
door mieren. Deze voedingsstoffen worden in de bladeren gemaakt.
Door welke transportvaten worden deze voedingsstoffen uit de bladeren
afgevoerd?
A alleen door bastvaten
B alleen door houtvaten
C zowel door bastvaten als door houtvaten
492p
In informatie 2 worden drie planten genoemd die in tropisch regenwoud
leven. In één van deze drie planten kan geen fotosynthese plaatsvinden.
Schrijf de naam van deze plant op en leg uit waardoor in deze plant
geen fotosynthese kan plaatsvinden.
Schrijf je antwoord zó op:
naam:...........................
uitleg:...........................
501p
De snorharen van een reuzenotter spelen een rol bij het jagen op prooien.
Met welk type zenuwcel staan de zintuigcellen van deze snorharen direct
in verbinding?
A met bewegingszenuwcellen
B met gevoelszenuwcellen
C met schakelcellen