bij dit examen
MeerkeuzevragenSchrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Meerkeuzevragenopgave 1PGD
PGD is de afkorting van de naam van een onderzoek naar erfelijke afwijkingen bij een embryo vóór de innesteling. Zo’n onderzoek kan worden uitgevoerd, als er een grote kans bestaat op een bepaalde erfelijke afwijking. Het is alleen mogelijk bij embryo’s die ontstaan zijn door IVF, ook wel reageerbuisbevruchting genoemd. De vrouw die een IVF-behandeling wil ondergaan, krijgt hiervoor eerst hormonen toegediend om de rijping van eicellen te stimuleren.
11p
Waar treedt de rijping van eicellen op?
A in de baarmoeder
B in de eierstokken
C in de eileiders
D in de vagina
21p
Vervolgens worden er ongeveer tien rijpe eicellen bij de vrouw weggenomen om
in het laboratorium bevrucht te worden door zaadcellen van de vader. In de
eerste paar uur na de bevruchting beginnen de eicellen zich te delen.
Wat voor celdelingen treden er dan op?
A alleen meioses
B alleen mitoses
C zowel meioses als mitoses.
31p
Hoe heet het deel van een cel dat wordt onderzocht op een erfelijke
Als na ongeveer drie dagen de embryo’s uit acht cellen bestaan, worden er bij
elk embryo één of twee cellen weggenomen. Deze cellen worden onderzocht om
vast te stellen of het embryo de erfelijke afwijking heeft. Alleen een embryo
zonder de erfelijke afwijking wordt daarna in het lichaam van de vrouw gebracht
om zich daar in te nestelen.
Hoe heet het deel van een cel dat wordt onderzocht op een erfelijkeafwijking?
41p
In de afbeelding zijn de voortplantingsorganen van een vrouw schematisch
weergegeven.
Welke letter geeft het orgaan aan waarin een embryo zich innestelt?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
51p
Leg uit waardoor met onderzoek aan één cel van een embryo bepaald kan
Sommige erfelijke afwijkingen komen bijna alleen bij jongens voor. Bij een kans
op zo’n afwijking komen alleen vrouwelijke embryo’s in aanmerking om in het
lichaam van de vrouw gebracht te worden voor innesteling.
Leg uit waardoor met onderzoek aan één cel van een embryo bepaald kanworden of het een meisje is.
opgave 2Stuifmeel
61p
Is een stuifmeelkorrel een mannelijke of een vrouwelijke voortplantingscel?
En wordt een stuifmeelkorrel gemaakt in een stamper of in een meeldraad?
Een stuifmeelkorrel is:
A een mannelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een meeldraad.
B een mannelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een stamper.
C een vrouwelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een meeldraad.
D een vrouwelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een stamper.
72p
Kan de hooikoorts van Sacha veroorzaakt worden door stuifmeel van deze
In de afbeelding is een pollenkalender weergegeven: pollen is een ander woord
voor stuifmeel. In deze kalender is te zien in welke maanden verschillende
planten stuifmeelkorrels maken die hooikoorts kunnen veroorzaken.
hhaazzeellaaaarr els ccyypprreesssseennffaammiilliiee iep ppooppuulliieerr es berk wilg eik ddeennnneennffaammiilliiee zzuurriinngg ggrraasssseennffaammiilliiee wweeeeggbbrreeee bbrraannddnneetteell bbiijjvvooeett dec jan febr mrt apr mei jun jul aug sept okt nov
Met behulp van de determineerlijst kan van enkele soorten stuifmeelkorrels
bepaald worden van welke plant ze afkomstig zijn.
Determineerlijst stuifmeelkorrels 1A stuifmeelkorrel heeft de vorm van een driehoek.....................................4 1B stuifmeelkorrel heeft een andere vorm...................................................2 2A stuifmeelkorrel heeft de vorm van een peer................................... zegge 2B stuifmeelkorrel heeft een andere vorm...................................................3 3A stuifmeelkorrel heeft een bolvorm..........................................................5 3B stuifmeelkorrel heeft een langwerpige vorm...........................................7 4A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak .......................................acacia 4B stuifmeelkorrel heeft stekels............................................................distel 5A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak ....................................... zuring 5B stuifmeelkorrel heeft geen glad oppervlak .............................................6 6A stuifmeelkorrel heeft deuken en richels ............................................berk 6B stuifmeelkorrel heeft stekels.................................................zonnebloem 7A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak ...................
Op 5 augustus heeft Sacha last van hooikoorts.
In de afbeelding is een stuifmeelkorrel van een bepaalde plant weergegeven.
Kan de hooikoorts van Sacha veroorzaakt worden door stuifmeel van dezeplant? Leg je antwoord uit met behulp van de determineerlijst en de
pollenkalender, en noem daarbij de naam van de plant.
82p
Beschrijf een werkplan voor een onderzoek waarmee dit nagegaan kan
Sommige planten maken tegenwoordig meer stuifmeel dan vijftig jaar geleden.
Men vermoedt dat dit onder andere veroorzaakt wordt door toename van de
hoeveelheid koolstofdioxide in de lucht.
Beschrijf een werkplan voor een onderzoek waarmee dit nagegaan kanworden.
opgave 3Vernauwing van het halswervelkanaal
91p
Bij een patiënt is door een verdikking aan een halswervel een armzenuw
bekneld geraakt. De beknelling heeft verlamming en gevoelloosheid tot gevolg.
In de afbeelding hieronder is van een gezond persoon een halswervel met
ruggenmerg en zenuwen weergegeven.
Op welke van de plaatsen P, Q of R kan een beknelling van de zenuw zowel
verlamming als gevoelloosheid tot gevolg hebben?
A op plaats P
B op plaats Q
C op plaats R
101p
Leg uit waardoor het ruggenmerg beschadigd raakt als er niet genoeg bloed
Een verdikking aan een wervel kan ook tot gevolg hebben dat bloedvaten
dichtgedrukt worden, waardoor het ruggenmerg beschadigd raakt.
Leg uit waardoor het ruggenmerg beschadigd raakt als er niet genoeg bloednaar toe wordt gevoerd.
111p
Leg uit waardoor beknelling van het ruggenmerg in de hals kan leiden tot
De afbeelding hieronder is een MRI-scan van een deel van de hals van een
patiënt met een vernauwing van het halswervelkanaal. Op de foto is te zien dat
bij de vijfde en zesde halswervel (C5 en C6) het ruggenmerg is bekneld door
verdikkingen aan de wervels.
De patiënt heeft onder andere verlammingsverschijnselen in de benen.
Leg uit waardoor beknelling van het ruggenmerg in de hals kan leiden totverlamming van beenspieren.
opgave 4Het syndroom van Sjögren
121p
Leg uit dat door zo’n ontsteking de ogen geïrriteerd raken en branderig
aanvoelen.
131p
Hoe heet dit vlies?
Bij het syndroom van Sjögren wordt het buitenste vlies van het oog geïrriteerd.
Hoe heet dit vlies?141p
Leg uit dat de verminderde speekselproductie de patiënt vatbaar maakt voor
Hoewel het syndroom van Sjögren niet door schimmels wordt veroorzaakt,
treden als gevolg van de ziekte vaak schimmelinfecties op in de mond.
Leg uit dat de verminderde speekselproductie de patiënt vatbaar maakt voorschimmelinfecties in de mond.
opgave 5Een erwtenplant
151p
Hoe heet het deel van de bloem waarvan deze rest afkomstig is?
Op de peul is nog een rest van de bloem aangegeven.
Hoe heet het deel van de bloem waarvan deze rest afkomstig is?161p
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.
In de afbeelding is een doorsnede van een peul getekend.
Naar aanleiding van deze afbeelding worden twee uitspraken gedaan. Deze
twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.171p
De kleur van erwten is een erfelijke eigenschap.
Een bepaalde erwtenplant is opgegroeid uit een gele erwt. Hij wordt gekruist met
een andere erwtenplant die ook is opgegroeid uit een gele erwt. Onder de
nakomelingen uit deze kruising komen zowel gele als groene erwten voor.
Wat is het genotype van beide ouderplanten voor de kleur van de erwten waaruit
ze zijn opgegroeid?
A Beide planten zijn heterozygoot.
B Beide planten zijn homozygoot.
C De ene plant is heterozygoot en de andere homozygoot.
opgave 6Antistoffen
181p
In de volgende gevallen worden bij de mens weefsels overgebracht:
1 bij een harttransplantatie,
2 bij een transfusie waarbij bloed van bloedgroep AB wordt toegediend aan
iemand met bloedgroep A,
3 bij een bypass-operatie, waarbij een stukje van een beenader van een
patiënt wordt overgebracht naar zijn hart.
In welk(e) van deze gevallen worden antistoffen tegen het overgebrachte
weefsel geproduceerd?
A alleen in geval 1
B alleen in geval 2
C alleen in geval 3
D in de gevallen 1 en 2
E in de gevallen 1 en 3
F in de gevallen 2 en 3
opgave 7Een onvruchtbare muis
Bij een onderzoek naar de voortplanting van muizen, werd een muis ontdekt die onvruchtbaar was. Wetenschappers stelden vast dat de productie van de zaadcellen bij deze muis niet goed verliep. Als gevolg hiervan waren de zaadcellen rond en misten een zweepstaart.
191p
Waar worden zaadcellen geproduceerd?
A in de bijballen
B in de teelballen
C in de zaadblaasjes
201p
Leg uit waardoor zaadcellen zonder zweepstaart onvruchtbaarheid tot gevolg
hebben.
opgave 8Fruitvliegen
Hawaï is een groep eilanden in de Stille Oceaan. Ze zijn op verschillende
tijdstippen in het verleden door vulkaanuitbarstingen ontstaan. Soms ontstonden
een paar eilanden op hetzelfde moment. Zo zijn Molokai, Lanai, Kahoolawe en
Maui even oud.
Op de eilanden komen veel verschillende soorten fruitvliegen voor. In het
verleden zijn fruitvliegen ook wel van het ene eiland naar het andere eiland
gegaan. Dit wordt migratie genoemd (zie de afbeelding). Na migratie zijn dan
door evolutie nieuwe soorten ontstaan op het andere eiland.
5 miljoen jaar oud Kauai 2 12 5 1 1 29 Oahu 3 miljoen 9 jaar oud 10 3 Molokai 1 40 1,5 miljoen jaar oud Lanai Maui Kahoolawe 15 1 miljoen jaar oud 26 Legenda: migratie-richting Mauna Kea aantal soorten, dat van het ene eiland 1 naar het andere is gemigreerd 12 aantal soorten op een eiland 5 miljoen leeftijd in jaren volgens de evolutietheorie 0 50 100 km
211puitwerkbijlage
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.
Naar aanleiding van de afbeelding worden twee uitspraken gedaan. Deze twee
uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.In de afbeelding hieronder is weergegeven hoe het ontstaan van acht soorten fruitvliegen op Hawaï volgens de evolutietheorie heeft plaatsgevonden. A B C D E F G H 0,2 miljoen jaar geleden 0,4 miljoen jaar geleden 0,6 miljoen jaar geleden 1,1 miljoen jaar geleden 1,7 miljoen jaar geleden 2,4 miljoen jaar geleden 2,9 miljoen jaar geleden
222p
Welke letter geeft de fruitvliegsoort aan die volgens de afbeelding het eerst als
aparte soort is ontstaan? Noem ook de naam van een eiland waar die soort
volgens de informatie op Hawaï voorkomt.
Schijf je antwoord zó op:
letter =.............................
naam eiland =..................
231p
Kan de gemeenschappelijke voorouder van de fruitvliegen F en G volgens de
afbeelding op Kauai hebben geleefd? En kan deze voorouder op Mauna Kea
hebben geleefd?
A alleen op Kauai
B alleen op Mauna Kea
C zowel op Kauai als op Mauna Kea
opgave 9Hepatitis B
Hepatitis B is een leverontsteking die ontstaat door een infectie met een virus. De ziekte wordt vooral overgedragen via bloed en door seksueel contact. Door bloedonderzoek kan vastgesteld worden of iemand besmet is met het hepatitis B virus. Bij dit onderzoek kunnen zowel antigenen van het virus als antistoffen ertegen in het bloed aangetoond worden. Uit zo’n bloedonderzoek blijkt dat iemand is besmet met het hepatitis B virus. Enkele weken later wordt zijn bloed weer onderzocht. Uit dit tweede onderzoek blijkt dat het virus niet meer in het bloed aanwezig is.
241p
Welke stoffen zijn bij het tweede onderzoek in het bloed aangetroffen?
A alleen de antigenen
B alleen de antistoffen
C zowel de antigenen als de antistoffen
252p
Hoe heet de vloeistof met antistoffen die meteen na de geboorte wordt
Als een zwangere vrouw is besmet met het hepatitis B virus, bestaat de kans dat
tijdens de geboorte het virus overgedragen wordt op de baby. Een baby van zo’n
vrouw krijgt na de geboorte meteen antistoffen tegen het virus toegediend.
Enkele weken later wordt de baby ingeënt tegen hepatitis B.
Hoe heet de vloeistof met antistoffen die meteen na de geboorte wordttoegediend? En hoe heet de vloeistof waarmee enkele weken later wordt
ingeënt?
Schrijf je antwoord zó op:
Meteen na de geboorte:.............................
Enkele weken later:...................................
opgave 10Rivierblindheid
Jaarlijks worden miljoenen mensen in de tropen blind door rivierblindheid. De verwekker van deze ziekte wordt overgebracht door vliegen die in de buurt van rivieren leven. Door een steek van zo’n vlieg kunnen wormpjes uit de vlieg overgebracht worden in het lichaam van een mens. Onderzoekers hebben in de wormpjes een bacterie ontdekt, die waarschijnlijk de echte ziekteverwekker is. De blindheid is het gevolg van ontstekingen die veroorzaakt worden door die bacterie.
261p
Leg uit waarvoor bij groep 1 de wormpjes eerst behandeld worden met
Om te onderzoeken of de blindheid inderdaad door bacteriën wordt veroorzaakt,
wordt een experiment gedaan met twee groepen muizen: groep 1 en groep 2. Bij
de muizen van groep 1 worden in het lichaam wormpjes gebracht die behandeld
zijn met antibiotica. De muizen van groep 2 krijgen onbehandelde wormpjes
toegediend (zie het schema).
Leg uit waarvoor bij groep 1 de wormpjes eerst behandeld worden metantibiotica.
opgave 11Dwergmangoesten
272p
In welke van de vijf minuten dat de jongens hem observeren vertoont de
Dave en Adnan lezen in de dierentuin onderstaande informatie over
dwergmangoesten.
Dwergmangoesten zijn kleine zoogdieren. Ze leven in groepen in droge gebieden in Afrika. Ze houden contact met elkaar door middel van geluiden. De diertjes eten insecten, wormen en slakken, maar ook muizen en hagedissen. Hun vacht verzorgen ze steeds heel eventjes tussen andere activiteiten door. Dwergmangoesten markeren hun gebied met geurstoffen uit klieren in de wangen en bij de anus. Je ziet ze dat ook vaak in de dierentuin doen. Ze smeren de geurstof aan een takje of aan een steen. Om een tak met de anaalklier te kunnen markeren, maken ze soms zelfs een handstand.
Daarna bekijken ze het gedrag van een groepje van deze dieren. Ze zetten de
verschillende gedragingen die ze zien in een ethogram (zie de onderstaande
afbeelding).
Vervolgens noteren ze in het onderstaande protocol van één bepaald dier vijf
minuten lang welk gedrag het dier vertoont.
PROTOCOL 1e minuut 2e minuut 3e minuut 4e minuut 5e minuut 0 – 5 sec. bk dr gr ma lo 6 – 10 sec. lo ln gr ma lo 11 – 15 sec. lo mw gr mw vp 16 – 20 sec. sn lo gr mw kl 21 – 25 sec. kl lo gr lo kl 26 – 30 sec. ln kl gr ln vp 31 – 35 sec. vp bk vp kl bk 36 – 40 sec. mw kl lo kl ln 41 – 45 sec. sn kl lo kl mw 46 – 50 sec. lo lo kl bk ma 51 – 55 sec. dr sn kl bk ma 56 – 60 sec. ln vp kl bk vp
In welke van de vijf minuten dat de jongens hem observeren vertoont dedwergmangoest het meeste territoriumgedrag? Leg je antwoord uit.
opgave 12Neushoorns
In een dierentuin leven vijf witte neushoorns samen in een groep, één mannetje en vier vrouwtjes. Een onderzoeker noteert regelmatig hoe vaak de dieren dreiggedrag vertonen tegen elkaar, zoals brullen, duwen en stoten met de hoorn. Uit de resultaten trekt hij conclusies over een rangorde binnen de groep. In een schema geeft hij die rangorde weer (zie de afbeelding). Legenda: gedrag tegen y Rita Dora → Geef de naam van de neushoorn die het laagst in de rangorde staat. Leg je antwoord uit.
opgave 13Afrikaanse springspinnen
Een Afrikaanse springspin jaagt vooral op steekmuggen die zich gevoed hebben met zoogdierbloed. Er is een onderzoek gedaan naar de sleutelprikkels voor het jaaggedrag van deze spinnen. Er werden twee verschillende groepen prooien aangeboden aan de spinnen: twintig muggen die gevoed waren met een suikeroplossing en twintig even grote muggen die bloed gezogen hadden. Na het zuigen van bloed is het achterlijf van een mug rood. Beide groepen prooien werden op twee verschillende manieren aangeboden: in een doorzichtig glazen buisje en in een ondoorzichtig buisje van een materiaal dat doorlaatbaar is voor gassen. Alle prooien werden voor het aanbieden verdoofd zodat ze niet bewogen of geluid maakten. De resultaten van het onderzoek zijn weergegeven in het diagram. suikeroplossing
opgave 14Schapen
Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 32 tot en met 48.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
322p
Welke drie van deze organen kunnen zich bevinden in de holte die is
Enkele organen van een schaap zijn: alvleesklier, hart, lever, longen, maag,
slokdarm.
Welke drie van deze organen kunnen zich bevinden in de holte die isaangegeven met S in de afbeelding van informatie 1?
332p
Geef de namen van de drie schapenrassen uit informatie 1 die gevaar lopen
In het onderstaande diagram staan namen van enkele schapenrassen die
zeldzaam zijn.
Als het aantal schapen kleiner wordt dan een bepaald aantal, loopt het ras
gevaar om uit te sterven.
Dit aantal is in het diagram aangegeven met P.
P 
Geef de namen van de drie schapenrassen uit informatie 1 die gevaar lopenuit te sterven volgens de gegevens in het diagram.
341puitwerkbijlage
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
Naar aanleiding van de resultaten van het onderzoek naar verwantschap
(zie informatie 2) worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.351p
In informatie 3 staat dat in de pens van een schaap
cellulose wordt afgebroken door bacteriën.
In de afbeelding hiernaast wordt een plantencel
weergegeven.
Welke letter geeft het deel aan waarin zich cellulose
bevindt?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
361p
Een schapenmaag bestaat uit vier delen.
In welk deel van een schapenmaag bevinden zich verteringsklieren?
A in de pens
B in de netmaag
C in de boekmaag
D in de lebmaag
371p
In de afbeelding zijn schematische tekeningen van verteringskanalen van
verschillende dieren weergegeven.
legenda:
Welke tekening stelt het beste het verteringskanaal van een schaap voor?
A tekening P
B tekening Q
C tekening R
381p
Uit welke stof bestaat het overige deel van schapenmelk vooral?
De tabel van informatie 4 geeft onder andere de samenstelling van
schapenmelk. Er worden vier groepen voedingsstoffen genoemd die zich in de
melk bevinden.
Uit welke stof bestaat het overige deel van schapenmelk vooral?392puitwerkbijlage
Maak dit staafdiagram af met behulp van de gegevens uit de tabel van
Op de uitwerkbijlage staat een onvolledig staafdiagram.
Maak dit staafdiagram af met behulp van de gegevens uit de tabel vaninformatie 4.
401p
Is dit passieve of actieve immunisatie voor deze lammetjes? Leg je antwoord
Biest bevat antistoffen die lammetjes beschermen tegen ziekteverwekkers.
Is dit passieve of actieve immunisatie voor deze lammetjes? Leg je antwoorduit.
412p
Met welke twee letters worden die klieren aangegeven?
In de afbeelding is een tekening van de doorsnede van de huid weergegeven.
Wolvet bestaat uit stoffen die afgegeven worden door twee soorten klieren in de
huid.
Met welke twee letters worden die klieren aangegeven?421p
Leg uit waardoor de kans op scheerziekte dan kleiner wordt.
Als schapen een dag voor het scheren niets eten, kan scheerziekte worden
voorkomen.
Leg uit waardoor de kans op scheerziekte dan kleiner wordt.431p
Leg met behulp van informatie 1 uit waardoor deze ontstekingen vooral in de
Bij dikkopziekte ontstaan de ontstekingen in de huidbloedvaten onder andere
door de inwerking van licht (zie informatie 6.1).
Leg met behulp van informatie 1 uit waardoor deze ontstekingen vooral in dekop ontstaan.
441p
Leg uit waardoor dikkopziekte juist dan kan ontstaan.
Dikkopziekte ontstaat alleen als de lever van een schaap niet goed werkt.
Leg uit waardoor dikkopziekte juist dan kan ontstaan.451p
De afbeelding is een tekening van een
doorsnede van een blad, gezien door een
microscoop. Enkele cellen zijn met een letter
aangegeven.
Welke letter geeft een cel aan waaruit na
afbraak in de pens phyllo-erythrine ontstaat?
A letter P
B letter Q
C letter R
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
461p
471p
481p
Leg uit waardoor een ooi dan toch voldoende melk kan geven.
In de afbeelding is schematisch de bloedsomloop van
een schaap weergegeven.
Bij een schaap met dikkopziekte wordt bloed met
phyllo-erythrine van het verteringskanaal naar de kop
gevoerd.
Gaat het bloed met phyllo-erythrine dan door de grote
bloedsomloop? En gaat het dan door de kleine
bloedsomloop?
A alleen door de grote bloedsomloop
B alleen door de kleine bloedsomloop
C zowel door de grote als door de kleine
bloedsomloop
Bij een uierontsteking is een uierhelft opgezwollen en
roodachtig, doordat er veel bloed naartoe stroomt.
Welke bloeddeeltjes spelen een belangrijke rol bij de
bestrijding van een uierontsteking?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen
Soms kan een ooi tijdens een uierontsteking haar
lammeren toch voldoende melk geven.
Leg uit waardoor een ooi dan toch voldoende melk kan geven.vraag 16
vraag 21
vraag 34
vraag 39
11p
B
21p
B
31p
41p
C
51p
61p
A
72p
82p
91p
C
101p
111p
121p
131p
141p
151p
161p
171p
A
181p
D
191p
B
201p
211p
222p
231p
A
241p
B
252p
261p
272p
282p
292p
301p
312p
322p
332p
341p
351p
D
361p
D
371p
B
381p
392p
401p
412p
421p
431p
441p
451p
B
461p
C
471p
C
481p
