bij dit examen
Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
opgave 1Zuurstof in het bloed
Als je hoog in de bergen komt, bijvoorbeeld in de vakantie, dan kan het bloed moeilijker zuurstof uit de lucht opnemen. De nieren gaan dan meer van een hormoon maken dat aangeduid wordt met de afkorting EPO. Onder invloed van dit hormoon worden bloeddeeltjes gemaakt die zuurstof vervoeren. Als er meer EPO in het bloed komt, worden er meer van deze bloeddeeltjes gemaakt. In de longen kan het bloed dan meer zuurstof opnemen.
11p
Bloed met EPO wordt uit de nieren afgevoerd door de nierader.
In de afbeelding worden onder andere de nieren weergegeven.
Welke letter geeft een nierader aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
21p
Van welke bloeddeeltjes worden er meer gemaakt als de nieren EPO afgeven?
A van bloedplaatjes
B van rode bloedcellen
C van witte bloedcellen
31p
Waar bevindt zich het weefsel dat nieuwe bloeddeeltjes maakt?
A in de lever
B in de nieren
C in het beenmerg
D in het hart
41p
Schrijf nog een andere functie van de nieren op.
In de informatie wordt een functie van de nieren genoemd.
Schrijf nog een andere functie van de nieren op.opgave 2Ademhaling bij dolfijnen
Dolfijnen ademen net als andere zoogdieren met longen. Ze ademen echter niet in en uit door de mond of de neus, maar door een blaasgat bovenop hun kop (zie de afbeelding). blaasgat maag longen slokdarm Als een dolfijn duikt, kan hij wel tien tot vijftien minuten onder water blijven zonder te ademen. Om dit mogelijk te maken heeft een dolfijn een aantal aanpassingen in de bouw van het ademhalingsstelsel en het bloedvatenstelsel. In verhouding tot zijn lichaamsgrootte is de inhoud van de longen niet groter dan die van de mens, maar heeft hij wel meer longblaasjes.
51p
Twee leerlingen bespreken met elkaar het voordeel van deze bouw van de
longen voor de ademhaling van een dolfijn, vergeleken met die van een mens.
Nadia zegt: “Door deze bouw kan het bloed van een dolfijn sneller
koolstofdioxide afgeven in de longen.”
Carry zegt: “Door deze bouw kan een dolfijn naar verhouding meer lucht
inademen.”
Heeft Nadia gelijk? En heeft Carry gelijk?
A Geen van beiden heeft gelijk.
B Alleen Nadia heeft gelijk.
C Alleen Carry heeft gelijk.
D Zowel Nadia als Carry heeft gelijk.
61p
Leg met behulp van de informatie uit dat een dolfijn zich niet kan verslikken.
opgave 3De hartslagfrequentie
71p
Fatih en Timothy zijn 15 jaar oud.
Fatih heeft een krachtig hart, dat per slag meer bloed wegpompt dan Timothy’s
hart.
De jongens zitten rustig in een stoel. Het hart van beide jongens pompt in één
minuut evenveel bloed weg.
Is de HF van Fatih dan groter of kleiner dan die van Timothy? Of is de HF van
beide jongens dan gelijk?
A De HF van beide jongens is dan gelijk.
B De HF van Fatih is dan groter dan die van Timothy.
C De HF van Fatih is dan kleiner dan die van Timothy.
81p
Leg uit waarvoor het bloed sneller moet stromen tijdens inspanning.
Bij inspanning neemt de HF toe zodat het bloed sneller gaat stromen.
Leg uit waarvoor het bloed sneller moet stromen tijdens inspanning.93p
Vul in de tabel de gemiddelde HFmax in voor de leeftijden 12, 14, 16, 18 en
Het grootste aantal hartslagen dat het hart van iemand per minuut kan maken,
wordt de maximale hartslagfrequentie of HFmax genoemd.
De gemiddelde HFmax van mensen met een bepaalde leeftijd wordt met de
volgende formule berekend:
gemiddelde HFmax= 220 – leeftijd
Op de uitwerkbijlage is een tabel en een stuk grafiekpapier afgebeeld.
Vul in de tabel de gemiddelde HFmax in voor de leeftijden 12, 14, 16, 18 en20 jaar en maak van die gegevens op de uitwerkbijlage een lijndiagram.
opgave 4Voorbehoedmiddelen
Het pessarium is een voorbehoedmiddel. Het is een rond, rubberen kapje dat de ingang van de baarmoeder afsluit. Het pessarium wordt vóór de geslachtsgemeenschap ingebracht. De vrouw doet dat via het orgaan dat is aangegeven met de letter P (zie de afbeelding). pessarium
101p
Geef de naam van het orgaan dat in de afbeelding is aangegeven met de
letter P.
111p
Welk voordeel voor de gezondheid heeft het gebruik van een condoom
Condooms worden veel vaker gebruikt dan een pessarium. Een condoom heeft
een voordeel voor de gezondheid dat een pessarium niet heeft.
Welk voordeel voor de gezondheid heeft het gebruik van een condoomtijdens geslachtsgemeenschap?
121p
Een ander voorbehoedmiddel is het spiraaltje. Dit wordt door een arts in een
voortplantingsorgaan van een vrouw geplaatst. Het verhindert de innesteling van
een bevruchte eicel in dat orgaan.
Welk orgaan wordt hier bedoeld?
A de baarmoeder
B een eierstok
C een eileider
opgave 5Luiaards
Luiaards zijn zoogdieren die in het tropisch regenwoud in Zuid-Amerika leven. Ze hangen aan takken in bomen, waarvan ze de bladeren eten. Ze bewegen zich heel langzaam. Ze slapen ruim achttien uur per dag. In die tijd verteren ze hun voedsel.
131p
Luiaards hebben een langer darmkanaal dan even grote vleeseters, omdat
plantaardig voedsel moeilijker te verteren is dan vlees.
In de afbeelding is een plantencel weergegeven.
Welke letter geeft het deel aan dat vooral moeilijk te
verteren is?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
141p
Welke letter stelt de dierlijke cel voor? Leg uit waaraan je dat kunt zien in de
In het verteringskanaal van luiaards bevinden zich veel bacteriën die
plantencellen goed kunnen afbreken.
De afbeelding toont twee verschillende cellen die aangetroffen worden in het
verteringskanaal van een luiaard: een bacterie en een cel van een luiaard.
Welke letter stelt de dierlijke cel voor? Leg uit waaraan je dat kunt zien in deafbeelding.
opgave 6Kleurenblind
Door het ontbreken van kegeltjes in hun ogen kunnen mensen met achromatopsie slecht zien bij daglicht. Staafjes werken beter als er weinig licht is. Dit heeft onder andere te maken met de drempelwaarde van deze zintuigcellen. Is de drempelwaarde van staafjes groter of kleiner dan die van kegeltjes? Of is de drempelwaarde gelijk aan die van kegeltjes? A De drempelwaarde is gelijk aan die van kegeltjes. B De drempelwaarde is groter dan die van kegeltjes. C De drempelwaarde is kleiner dan die van kegeltjes.
Twee ouders die wel kleuren kunnen zien, hebben twee kinderen (zie de afbeelding). wel kleuren zien kleurenblind (achromatopsie) Wat is het genotype van de ouders voor deze vorm van kleurenblindheid? A Beide ouders zijn heterozygoot. B Beide ouders zijn homozygoot dominant. C Beide ouders zijn homozygoot recessief.
opgave 7De nachtschone
In een plantenboek staat de volgende informatie over de nachtschone.
De nachtschone is een tuinplant met kleurige bloemen die zoet geuren. De
bloemen gaan aan het eind van de middag open en trekken veel
nachtvlinders aan. De zwarte zaden en de grote wortels zijn giftig.
De bloemkleur van de nachtschone wordt bepaald door een gen dat wordt
aangegeven met A en met a:
− bij genotype AA is de bloem rood
− bij genotype Aa is de bloem roze
− bij genotype aa is de bloem wit.
182p
Welke letter geeft een deel aan waarin fotosynthese kan plaatsvinden?
In de afbeelding zijn enkele delen van de plant met een letter aangegeven.
Welke letter geeft een deel aan waarin fotosynthese kan plaatsvinden?Leg uit waardoor daar fotosynthese kan plaatsvinden.
193puitwerkbijlage
Maak het schema op de uitwerkbijlage af met behulp van de informatie.
Twee planten met roze bloemen worden met elkaar gekruist.
Op de uitwerkbijlage wordt deze kruising in een schema weergegeven. Het
schema is niet volledig.
In de cirkels bij ‘Geslachtscellen’ ontbreken de letters (A of a) die aangeven
welk gen voor bloemkleur zich in die cellen kan bevinden.
En bij ‘Nakomelingen’ moeten de cirkels en de vakjes nog ingevuld worden om
de mogelijke genotypen en fenotypen van de nakomelingen aan te geven.
Maak het schema op de uitwerkbijlage af met behulp van de informatie.opgave 8Rodehond
Rodehond is een zeer besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door het zogenaamde rubellavirus. Het virus wordt door speeksel- en slijmdruppeltjes overgedragen. De verschijnselen lijken op griep en meestal is er ook een uitslag van rode vlekjes op de huid. Sinds 1987 worden kinderen in Nederland tegen rodehond ingeënt als ze veertien maanden oud zijn, tegelijk met de inenting tegen bof en mazelen. Deze gecombineerde inenting wordt de BMR-vaccinatie genoemd. De BMR-vaccinatie wordt op negenjarige leeftijd herhaald. Door inenting ontstaat levenslange immuniteit.
201p
Hoeveel verschillende soorten antigenen bevat een BMR-vaccin minimaal?
A één
B twee
C drie
D meer dan drie
211p
Geef met behulp van de rechter afbeelding een mogelijke verklaring voor het
Sinds de invoering van de inenting tegen rodehond komt de ziekte haast niet
meer voor in Nederland. Eind 2004 traden er toch weer meerdere gevallen van
de ziekte op. Tussen 1 september 2004 en 13 september 2005 werden 387
gevallen gemeld.
In de afbeelding hieronder is de verdeling van deze gevallen over Nederland
weergegeven. Daarnaast is weergegeven hoeveel procent van de inwoners in
verschillende gebieden was ingeënt met een BMR-vaccin.
In de afbeelding is te zien dat onder andere in het midden van het land veel
gevallen van rodehond voorkwamen.
Geef met behulp van de rechter afbeelding een mogelijke verklaring voor hetuitbreken van de ziekte in dit deel van het land.
opgave 9Afweer bij tiendoorns
Er wordt een onderzoek gedaan naar de afweer tegen ziekteverwekkers bij de
tiendoornstekelbaars.
Een aantal tiendoorns wordt besmet met een bepaalde ziekteverwekker. De
reactie van het afweersysteem van de vissen is zoals bij de mens.
Na de besmetting wordt elke dag het bloed van de vissen onderzocht. Na
veertien dagen zijn de ziekteverwekkers uit het bloed verdwenen.
Na enige tijd worden de vissen opnieuw met dezelfde ziekteverwekker besmet.
Na deze tweede besmetting wordt iedere dag het aantal ziekteverwekkers in het
bloed bepaald. De resultaten worden weergegeven in een diagram (zie de
afbeelding).
aantal dagen na de besmetting
221p
Na de tweede besmetting worden op dag 5 geen ziekteverwekkers meer in het
bloed gevonden.
Mogelijke verklaringen hiervoor zijn:
1 Na de tweede besmetting worden eerder antistoffen gemaakt dan na de
eerste.
2 Na de tweede besmetting worden de antistoffen in een grotere hoeveelheid
gemaakt dan na de eerste.
Kunnen deze verklaringen juist zijn?
A geen van beide verklaringen
B alleen verklaring 1
C alleen verklaring 2
D zowel verklaring 1 als verklaring 2
opgave 10Dierentuindieren en de gezondheid
In een dierentuin is er veel contact tussen de dieren en hun verzorgers. Een groepje leerlingen krijgt van de biologiedocent de opdracht om te onderzoeken of dit contact gevaar oplevert voor de gezondheid van de verzorgers of van de dieren. De leerlingen zoeken hierover informatie op internet. Ook houden ze interviews met verschillende dierverzorgers. In hun onderzoekverslag schrijven ze onder andere het volgende. Sommige ziekteverwekkers zijn zowel voor mensen als voor dieren schadelijk. Zo kunnen apen ziek worden na een infectie met het mazelenvirus of het poliovirus, net als mensen. Maar de kans dat mensen door dierentuindieren besmet worden met een ziekteverwekker is heel klein. De dieren in de dierentuin worden goed gecontroleerd op ziektes. Ze komen ook niet in contact met andere dieren. En de verzorgers zijn als kind al tegen veel ziektes ingeënt. Wel bestaat het gevaar dat een verzorger gebeten wordt door een giftig dier, zoals een slang of een schorpioen. Daarom heeft een dierentuin een voorraad van veel verschillende soorten serum. Een serum bevat stoffen die het gif onschadelijk maken. Zo’n serum wordt gemaakt door bijvoorbeeld een paard in te spuiten met een kleine hoev
231p
Leg uit dat het voor de gezondheid van de dierentuindieren belangrijk is dat hun
verzorgers zijn ingeënt tegen verschillende ziektes.
241p
Om serum tegen een gif te maken, wordt bij een paard wat van dat gif
ingespoten.
Werkt dat gif dan als een antigeen? En werkt het als een antistof?
A alleen als een antigeen
B alleen als een antistof
C als een antigeen en als een antistof
251p
Is dit actieve immunisatie of is dit passieve immunisatie? Leg je antwoord
Een verzorger die door een slang gebeten is, wordt behandeld met een serum.
Is dit actieve immunisatie of is dit passieve immunisatie? Leg je antwoorduit.
opgave 11Honingzuigers
Onderzoekers wilden weten of het gedrag van een vrouwtje verandert, als ze alleen voor de jongen zou moeten zorgen. Hiervoor werden bij een aantal nesten de mannetjes weggevangen. Nesten die door beide ouders werden verzorgd, werden als controlegroep gebruikt. De overige omstandigheden waren gelijk. Tijdens het onderzoek werd het volgende genoteerd: − het aantal bezoeken aan het nest − de tijd die op het nest werd doorgebracht tijdens een bezoek − het aantal poepjes dat uit het nest werd afgevoerd − de tijd die aan het pesten van roofvogels werd besteed. In de afbeelding worden de resultaten weergegeven in vier staafdiagrammen. seconden op het 12 gemiddeld 12 gemiddeld nest per bezoek aantal 14 10 aantal 10 nestbezoeken per uur 8 6 4 mannetjes vrouwtjes vrouwtjes controle- controle- alleen groep groep aantal besteed aan pesten 75 poepjes gemiddeld afgevoerd 2 gemiddelde (sec/uur) tijd 100 per uur 1 25 0 mannetjes vrouwtjes vrouwtjes controle- controle- alleen groep groep Naar aanleiding van deze resultaten worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage . → Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.
opgave 12Ademhalen
In de wand van de aorta bevinden zich zintuigcellen die een rol spelen bij het
regelen van de ademhaling. Deze cellen zijn gevoelig voor de hoeveelheid
koolstofdioxide in het bloed (zie de afbeelding).
Als het koolstofdioxidegehalte van het bloed groter of kleiner wordt, verandert
het aantal impulsen dat ontstaat in de zintuigcellen in de aorta. Deze impulsen
bereiken via zenuwcellen het deel van de hersenen dat is aangegeven met P.
Vanuit dit deel van de hersenen worden de impulsen naar de
ademhalingsspieren geleid. Zo wordt het aantal ademhalingen per minuut
geregeld.
291p
Hoe heet het deel van de hersenen dat in de afbeelding is aangegeven met de
letter P?
302p
Welke woorden moeten bij 1, 2 en 3 ingevuld worden om de beschrijving
Het regelen van de ademhaling zoals weergegeven in de afbeelding wordt
hieronder in twee zinnen beschreven. In deze zinnen ontbreken drie woorden,
aangegeven met de cijfers 1, 2 en 3.
Een toename van de hoeveelheid koolstofdioxide in het bloed heeft tot gevolg
dat er ………(1)……………impulsen naar de hersenen worden geleid. Er worden
dan ………(2)…………… impulsen naar tussenribspieren geleid, waardoor het
aantal ademhalingen per minuut ………(3)……………..
Op de uitwerkbijlage staan in een schema bij elk cijfer twee mogelijke woorden
om in de zinnen in te vullen.
Welke woorden moeten bij 1, 2 en 3 ingevuld worden om de beschrijvingcompleet te maken? Geef je antwoord door de juiste woorden in het schema
op de uitwerkbijlage te omcirkelen.
opgave 13Plasmatransfusie
312puitwerkbijlage
Geef met kruisjes in dit schema aan welke andere mogelijkheden er volgens
Veel mensen staan bloed of bloedplasma af aan de bloedbank. Dit wordt onder
andere gebruikt voor bloedtransfusies.
In bepaalde gevallen wordt bij een transfusie alleen plasma gegeven zonder
bloeddeeltjes. Voor zo’n plasmatransfusie wordt plasma gebruikt van een donor
met dezelfde bloedgroep als de ontvanger. Bij gebrek hieraan kan ook plasma
toegediend worden van een donor met een andere bloedgroep. Dat kan alleen
zonder gevaar voor de gezondheid als het donorplasma geen antistoffen bevat
tegen bloedgroepantigenen van de ontvanger.
Op de uitwerkbijlage staan in een schema de bloedgroepen van twee
verschillende ontvangers. Met kruisjes is aangegeven dat zij zonder gevaar
plasma kunnen ontvangen van een donor met dezelfde bloedgroep.
Geef met kruisjes in dit schema aan welke andere mogelijkheden er volgensde informatie zijn voor transfusie van bloedplasma, zonder dat er gevaar is
voor de gezondheid van de ontvanger.
opgave 14Cicaden
Cicaden zijn insecten. Een bepaalde cicadesoort legt eenmaal in de zeventien jaar eitjes. Uit de eitjes komen larven (nimfen), die de grond in kruipen. Deze nimfen leven zeventien jaar onder de grond en zijn dan pas volwassen. De volwassen cicaden paren boven de grond, de vrouwtjes leggen eitjes en gaan daarna dood. Nimfen worden gegeten door mollen en volwassen cicaden door vogels. In de afbeelding zijn vier diagrammen weergegeven. diagram 2 aantal diagram 1 aantal mollen mollen aantal vogels diagram 4 aantal diagram 3 aantal mollen mollen aantal vogels De veranderingen in de cicadepopulatie hebben invloed op de populatiegrootte van de mollen en van de vogels. In welk diagram is dit juist weergegeven? A in diagram 1 B in diagram 2 C in diagram 3 D in diagram 4
opgave 15Een hybride
Soms lukt het om verwante diersoorten met elkaar te kruisen. Een nakomeling uit zo’n kruising wordt een hybride genoemd. In de afbeelding wordt zo’n hybride weergegeven. Het dier heet Eclyse en is een nakomeling uit een kruising tussen een paard en een zebra.
331p
Is dit paard de vader of de moeder van Eclyse? Leg je antwoord uit met
De afbeelding hieronder toont de chromosomen uit een gewone lichaamscel van
het paard dat de ene ouder is van Eclyse. De getallen geven de paren
chromosomen aan. Het geslacht van een paard wordt op dezelfde manier
bepaald als bij de mens.
Is dit paard de vader of de moeder van Eclyse? Leg je antwoord uit metbehulp van de afbeelding.
341p
Hoeveel chromosomen bevonden zich in de bevruchte eicel waaruit Eclyse
De zebra die de andere ouder van Eclyse is, heeft 22 paar chromosomen in de
gewone lichaamscellen.
Hoeveel chromosomen bevonden zich in de bevruchte eicel waaruit Eclyseis gegroeid?
opgave 16Zwartvoetkatten
351p
Hoe wordt zo’n tabel met beschrijvingen van verschillende gedragingen
Uit onderzoek is gebleken dat grote katachtigen zoals leeuwen en tijgers in
gevangenschap door bepaalde geuren aangezet kunnen worden tot meer actief
gedrag. Onderzoekers doen een experiment om na te gaan of dit ook geldt voor
zwartvoetkatten. Ze gebruiken hiervoor doeken met de geur van kattenkruid.
Eerst wordt een lijst gemaakt met verschillende gedragingen van zes
zwartvoetkatten in een dierentuin (zie de tabel).
gedraging afkorting omschrijving niet actief: − rusten − staan − zitten ru st zi op de buik of op de zij liggen op dezelfde plaats blijven steunend op vier poten gehurkt blijven op de achterpoten actief: − zich voortbewegen − zich verzorgen − de kooi onderzoeken − de doek onderzoeken vb zv ko do lopen of rennen het eigen lichaam likken de omgeving in de kooi besnuffelen de doek besnuffelen
Hoe wordt zo’n tabel met beschrijvingen van verschillende gedragingengenoemd?
361p
Schrijf op je antwoordblad een conclusie uit de resultaten die past bij de
Voor het experiment worden de zwartvoetkatten gedurende twee weken elk
alleen in een kooi geplaatst. In de eerste week wordt bij elke kat op de dagen
1, 3 en 5 een doek zonder geur in de kooi gelegd. Op deze drie dagen wordt
48 keer per dag het gedrag van elk dier genoteerd. In de tweede week wordt dit
herhaald met doeken met de geur van kattenkruid.
In de afbeelding worden de resultaten van het experiment weergegeven.
Schrijf op je antwoordblad een conclusie uit de resultaten die past bij deonderzoeksvraag.
371p
Kan op de beschreven manier ook het sociale gedrag van de dieren onderzocht
worden? Leg je antwoord uit.
opgave 17Jakobskruiskruid
Lees eerst informatie 1 tot en met 5 in de bijlage en beantwoord dan vraag 38
tot en met 50. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie
gebruiken.
381p
Hoe heet dit deel van de stamper?
In elk bloemetje van een bloemhoofdje bevindt zich een stamper. In informatie 2
is het bovenste deel van een stamper aangegeven met de letter P.
Hoe heet dit deel van de stamper?392p
Noem twee van zulke eigenschappen uit de informatie.
Uit de eigenschappen van de bloemen van jakobskruiskruid kan afgeleid worden
dat ze bestoven worden door insecten.
Noem twee van zulke eigenschappen uit de informatie.401p
In de afbeelding is een levercel weergegeven.
In de informatie staat dat levercellen worden
beschadigd door de giftige stof die in het lichaam
uit de PA’s ontstaat.
Welke letter geeft het deel van de cel aan dat dan
wordt beschadigd?
A letter P
B letter Q
C letter R
411p
Een paard eet jakobskruiskruid. Het gif dat in zijn
lichaam ontstaat uit de PA’s in de plant, komt onder
andere in de uitgeademde lucht terecht (zie
informatie 3).
In de afbeelding wordt schematisch de bloedsomloop
van een paard weergegeven.
Het gif wordt van de plaats waar het ontstaat via de
kortste weg met het bloed naar de longen gevoerd.
Stroomt het bloed met het gif dan door de grote
bloedsomloop? En stroomt het dan door de kleine
bloedsomloop?
A alleen door de grote bloedsomloop
B alleen door de kleine bloedsomloop
C zowel door de grote als door de kleine
bloedsomloop
421p
Een grazend paard herkent het jakobskruiskruid en laat het meestal staan (zie
informatie 4). Er zijn dan vanuit zintuigen impulsen naar het centraal
zenuwstelsel geleid. Deze impulsen zijn in een deel van de hersenen verwerkt
tot bewuste waarnemingen.
Via welke zenuwcellen zijn deze impulsen naar het centraal zenuwstelsel
geleid? En in welk deel van de hersenen zijn ze dan verwerkt tot bewuste
waarnemingen?
A Ze zijn door bewegingszenuwcellen geleid en verwerkt in de grote hersenen.
B Ze zijn door bewegingszenuwcellen geleid en verwerkt in de kleine
hersenen.
C Ze zijn door gevoelszenuwcellen geleid en verwerkt in de grote hersenen.
D Ze zijn door gevoelszenuwcellen geleid en verwerkt in de kleine hersenen.
431p
In de afbeelding wordt het verteringsstelsel van een paard weergegeven. De
organen hebben dezelfde namen als de overeenkomstige organen van de mens.
Welke letter geeft het orgaan aan waarin volgens de informatie PA’s worden
omgezet in een giftige stof?
A letter P
B letter Q
C letter R
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
442puitwerkbijlage
Hoeveel kilogram gedroogd jakobskruiskruid is volgens informatie 4 al
Een flinke stengel jakobskruiskruid weegt na drogen twintig gram.
Een bepaald paard is 500 kilogram zwaar.
Hoeveel kilogram gedroogd jakobskruiskruid is volgens informatie 4 aldodelijk voor dit paard?
En uit hoeveel droge stengels van twintig gram bestaat deze hoeveelheid
jakobskruiskruid?
Schrijf je antwoord op in het schema op de uitwerkbijlage.
451p
Leg uit waardoor er na verloop van tijd toch weer jakobskruiskruid groeit in
Marieke ziet dat in de wei waar haar paard staat, jakobskruiskruid groeit. Ze
snijdt de planten tot de grond toe af.
Leg uit waardoor er na verloop van tijd toch weer jakobskruiskruid groeit inde wei.
461p
Leg uit waardoor het gewicht van de rups afneemt, als hij niet meer eet.
In de laatste periode van het rupsstadium van de sint-jakobsvlinder eet de rups
niets meer. In het diagram van informatie 5 is te zien dat zijn gewicht dan
afneemt.
Leg uit waardoor het gewicht van de rups afneemt, als hij niet meer eet.471p
Hoeveel milligram is het gewicht dan volgens de informatie?
Na 26 dagen is de rups een pop geworden.
Hoeveel milligram is het gewicht dan volgens de informatie?481p
Leg uit waardoor dit wordt veroorzaakt.
Als er in een jaar erg veel rupsen zijn, worden er naar verhouding weinig poppen
gevormd.
Leg uit waardoor dit wordt veroorzaakt.491p
In informatie 5.1 staat dat jonge vogels leren om de rupsen van de sint-
jakobsvlinder niet te eten.
Hoe wordt deze vorm van leren genoemd?
A conditionering
B gewenning
C inprenting
501p
Welke van deze twee soorten is het meest nadelig voor jakobskruiskruid?
Jakobskruiskruid is in de negentiende eeuw per ongeluk vanuit Europa in
Australië terechtgekomen. Door het ontbreken van natuurlijke vijanden heeft de
plant zich daar snel uitgebreid tot een plaag. Men probeert de plant te bestrijden
door natuurlijke vijanden uit Europa in Australië uit te zetten.
In informatie 5 worden twee natuurlijke vijanden van de plant genoemd. Beide
soorten insecten kunnen in Australië goed overleven.
Welke van deze twee soorten is het meest nadelig voor jakobskruiskruid?Leg je antwoord uit en gebruik daarbij de informatie.
vraag 9
vraag 19
vraag 28
vraag 30
vraag 31
vraag 44
11p
A
21p
B
31p
C
41p
51p
B
61p
71p
C
81p
93p
101p
111p
121p
A
131p
A
141p
151p
D
161p
C
171p
A
182p
193p
201p
C
211p
221p
D
231p
241p
A
251p
261p
271p
281p
291p
302p
312p
321p
D
331p
341p
351p
361p
371p
381p
392p
401p
C
411p
C
421p
C
431p
B
442p
451p
461p
471p
481p
491p
A
501p
