bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2012, tijdvak 2 (vmbo gl_tl)

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1De Nijmeegse Vierdaagse

Tijdens de Nijmeegse Wandelvierdaagse legt elke deelnemer dagelijks grote afstanden af. De vierdaagse van 2006 viel samen met een hittegolf. Op de eerste dag werd het wel 34 °C in de schaduw. Op deze dag kwamen er…

Tijdens de Nijmeegse Wandelvierdaagse legt elke deelnemer dagelijks grote afstanden af. De vierdaagse van 2006 viel samen met een hittegolf. Op de eerste dag werd het wel 34 °C in de schaduw. Op deze dag kwamen er bijna 300 meldingen binnen van mensen die onwel geworden waren.

11p
Tijdens inspanning bij hoge temperatuur verliest het lichaam veel vocht door
zweten.
In de afbeelding is een stukje huid weergegeven. De zweetklieren krijgen water
en opgeloste stoffen aangevoerd door bloedvaatjes in de huid.
figuur bij de opgave
Hoe heet de laag van de huid waarin deze bloedvaatjes zich bevinden?
A de hoornlaag
B de kiemlaag
C de lederhuid
21p
Om uitdroging van het lichaam tegen te gaan werd aangeraden veel te drinken.
Veel deelnemers vertoonden ook verschijnselen van zoutgebrek.
Leg uit waardoor dit zoutgebrek werd veroorzaakt.
Bij enkele deelnemers hadden de extreme omstandigheden en de grote inspanning hartproblemen tot gevolg, onder andere bij mensen met niet goed werkende hartkleppen. De hartkleppen bevinden zich tussen de boezems en de…

Bij enkele deelnemers hadden de extreme omstandigheden en de grote inspanning hartproblemen tot gevolg, onder andere bij mensen met niet goed werkende hartkleppen. De hartkleppen bevinden zich tussen de boezems en de kamers. Voor het goed functioneren van het hart moeten de hartkleppen op het juiste moment gesloten zijn (zie de afbeelding).

31p
In de afbeelding is het hart weergegeven op een moment dat de hartkleppen
gesloten zijn.
Wanneer zijn de hartkleppen gesloten?
A alleen tijdens het samentrekken van de boezems
B alleen tijdens het samentrekken van de kamers
C zowel tijdens het samentrekken van de boezems als tijdens het
samentrekken van de kamers
42p
In de afbeelding van het hart zijn twee bloedvaten aangegeven met een letter.
Hoe heten deze twee bloedvaten?
Schrijf je antwoord zó op:
P =.......................................
Q =.......................................

opgave 2Celdeling

51p
In de afbeelding is schematisch een cel van een geslachtsorgaan van een
spoelworm weergegeven. Een spoelworm heeft twee paar chromosomen in elke
gewone lichaamscel. Deze chromosomen zijn in de afbeelding als staafjes
getekend.
figuur bij de opgave
Uit de cel in de afbeelding ontstaan door deling geslachtscellen. Op de
uitwerkbijlage is zo’n geslachtscel schematisch afgebeeld.
Teken hierin de chromosomen die zich in zo’n geslachtscel bevinden.

opgave 3Astma

61p
Bij sommige mensen kan huisstof of stuifmeel een astma-aanval veroorzaken.
Kringspieren in de kleinste vertakkingen van de bronchiën trekken zich dan
samen en er wordt daar extra slijm geproduceerd. Hierdoor wordt de ademhaling
moeilijker.
Leg uit dat de ademhaling moeilijker wordt door het samentrekken van deze
spieren en de extra slijmproductie.
71p
Het hormoon adrenaline verlicht de gevolgen van een astma-aanval doordat de
samengetrokken spieren in de luchtwegen ontspannen.
Adrenaline wordt vanuit de bijnieren met het bloed door het lichaam vervoerd.
Het hormoon komt daarbij ook in de longslagader terecht.
Stroomt bloed met adrenaline door het hart als het vanuit de bijnieren via de
kortste weg naar de longslagader wordt vervoerd? Zo ja, hoe vaak stroomt dit
bloed dan door het hart?
A nee
B ja, eenmaal
C ja, tweemaal
81puitwerkbijlage
Adrenaline heeft naast het effect op de gevolgen van een astma-aanval ook
invloed op de hartslag en de bloeddruk. Men heeft daarom medicijnen voor
astmapatiënten ontwikkeld die eenzelfde werking hebben als adrenaline, maar
die de hartslag en de bloeddruk niet beïnvloeden.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Geef in dit schema aan wat de invloed is op de hartslag en de bloeddruk als
de hoeveelheid adrenaline in het bloed toeneemt. Doe dit door de juiste
woorden te omcirkelen.

opgave 4Rode bloedcellen

91p
Op het celmembraan van rode bloedcellen kunnen zich antigenen bevinden die
bepalend zijn voor de bloedgroepen van het AB0-systeem. Wetenschappers zijn
erin geslaagd deze antigenen te verwijderen. Bloedcellen zonder die antigenen
wil men gebruiken voor bloedtransfusie.
Welke mensen zouden zulke rode bloedcellen kunnen ontvangen zonder dat er
samenklontering plaatsvindt?
A alleen mensen met bloedgroep 0
B alleen mensen met de bloedgroepen 0 en AB
C alleen mensen met de bloedgroepen A en B
D mensen met de bloedgroepen 0, A, B en AB

opgave 5Een biologische klok

101p
Net als dieren hebben mensen een biologische klok, een soort ingebouwde klok
die regelt wanneer je slaap of honger krijgt.
Onderzoekers hebben ontdekt dat er in het netvlies behalve staafjes en
kegeltjes nog andere lichtgevoelige cellen liggen. Deze cellen bevatten stoffen
die cryptochromen worden genoemd. Als de cellen met cryptochromen
geprikkeld worden door licht, gaan impulsen naar een bepaald gebiedje in de
hersenen waarvan men vermoedt dat het de biologische klok regelt.
Q R S P T
In de afbeelding is schematisch een doorsnede van een oog weergegeven.
Welke letter geeft het deel aan waarin zich de lichtgevoelige cellen met
cryptochromen bevinden?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T

opgave 6Afrikaanse hardlopers

Hardlopers uit bepaalde delen van Oost-Afrika winnen veel meer lange-afstand- wedstrijden dan lopers uit andere delen van de wereld. Hoe het komt dat deze mensen zo goed kunnen hardlopen, is niet echt duidelijk.…

Hardlopers uit bepaalde delen van Oost-Afrika winnen veel meer lange-afstand- wedstrijden dan lopers uit andere delen van de wereld. Hoe het komt dat deze mensen zo goed kunnen hardlopen, is niet echt duidelijk. Bekend is dat ze gewend zijn kilometers te rennen bijvoorbeeld om naar school te gaan. Andere mogelijke oorzaken zijn: de lichaamsbouw, de voeding en de hoge ligging van hun woongebied.

111p
De lichaamsbouw heeft invloed op de prestaties bij het hardlopen.
Hebben omgevingsfactoren invloed op de lichaamsbouw? En hebben erfelijke
factoren daar invloed op?
A alleen erfelijke factoren
B alleen omgevingsfactoren
C zowel erfelijke factoren als omgevingsfactoren
121p
De voeding van deze Afrikaanse hardlopers verschilt niet veel van die van
andere Oost-Afrikanen. Net als die eten ze veel groente en fruit, weinig vlees of
vis en veel graanproducten.
Vooral voedingsmiddelen met veel zetmeel leveren energie voor het hardlopen.
Welke van de genoemde voedingsmiddelen bevatten vooral veel zetmeel?
A graanproducten
B groente en fruit
C vlees en vis
131p
De Afrikaanse hardlopers komen allemaal uit een paar kleine gebieden die op
meer dan 2000 meter hoogte liggen. Hier is het zuurstofgehalte van de lucht
veel lager dan op zeeniveau. Het lichaam past zich aan grote hoogte aan door
het maken van extra bloeddeeltjes van een bepaald type. Hierdoor kan het bloed
meer zuurstof opnemen.
Welke bloeddeeltjes worden hier bedoeld?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen

opgave 7Q-koorts

Q-koorts is een ziekte die door geiten, runderen en schapen op de mens overgedragen kan worden. Besmette mestdeeltjes kunnen over grote afstand door de lucht worden verspreid. Het inademen van zulke deeltjes is de…

Q-koorts is een ziekte die door geiten, runderen en schapen op de mens overgedragen kan worden. Besmette mestdeeltjes kunnen over grote afstand door de lucht worden verspreid. Het inademen van zulke deeltjes is de belangrijkste manier van besmetting.

141p
Bij het inademen passeren besmette mestdeeltjes de volgende delen van het
ademhalingsstelsel:
bronchiën – longblaasjes – luchtpijp
In welke volgorde worden deze delen gepasseerd bij het inademen?
A bronchiën – longblaasjes – luchtpijp
B bronchiën – luchtpijp – longblaasjes
C longblaasjes – bronchiën – luchtpijp
D longblaasjes – luchtpijp – bronchiën
E luchtpijp – bronchiën – longblaasjes
F luchtpijp – longblaasjes – bronchiën
De verschijnselen van Q-koorts lijken veel op die van griep. Eén van de verschijnselen is koorts, waarbij de lichaamstemperatuur stijgt. Als de lichaamstemperatuur te hoog is, worden de bloedvaten in de huid wijder.…

De verschijnselen van Q-koorts lijken veel op die van griep. Eén van de verschijnselen is koorts, waarbij de lichaamstemperatuur stijgt. Als de lichaamstemperatuur te hoog is, worden de bloedvaten in de huid wijder. Dit wordt geregeld door een centrum in de hersenstam. Vanuit dit centrum worden via het ruggenmerg impulsen geleid naar spieren in de wand van de bloedvaten.

151p
Door welke zenuwcellen worden de impulsen geleid op weg van de hersenstam
via het ruggenmerg naar de huidbloedvaten?
A alleen door bewegingszenuwcellen
B alleen door schakelcellen
C zowel door bewegingszenuwcellen als door schakelcellen
161p
In de afbeelding wordt een deel van het zenuwstelsel weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de hersenstam aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

opgave 8Difterie

Difterie is een ziekte die veroorzaakt wordt door bacteriën in de slijmvliezen van de mond- en keelholte. Ziekteverschijnselen zijn onder andere keelpijn, pijn bij het slikken, koorts en misselijkheid. De bacteriën…

Difterie is een ziekte die veroorzaakt wordt door bacteriën in de slijmvliezen van de mond- en keelholte. Ziekteverschijnselen zijn onder andere keelpijn, pijn bij het slikken, koorts en misselijkheid. De bacteriën maken een gifstof die vanuit de slijmvliezen in het bloed terecht kan komen. Als het gif in het hartspierweefsel terechtkomt, kan de hartspier aangetast worden. Ook de nieren en de zenuwen kunnen door het gif beschadigd raken.

172p
In de informatie hierboven staat dat de nieren en de zenuwen door het gif
aangetast kunnen worden.
Tot welk orgaanstelsel behoren de nieren? En tot welk orgaanstelsel
behoren de zenuwen?
Schrijf je antwoord zó op:
de nieren:.............................
de zenuwen:.........................
Sinds 1953 worden kinderen in Nederland ingeënt tegen difterie. Het vaccin bevat het onschadelijk gemaakte gif van de bacterie. Sinds die tijd komen hier slechts zelden difteriegevallen voor. Iemand die wel difterie…

Sinds 1953 worden kinderen in Nederland ingeënt tegen difterie. Het vaccin bevat het onschadelijk gemaakte gif van de bacterie. Sinds die tijd komen hier slechts zelden difteriegevallen voor. Iemand die wel difterie krijgt, moet zo snel mogelijk antibiotica en een serum met antistoffen toegediend krijgen.

181p
Leid uit bovenstaande informatie af welke stof als antigeen werkt bij een inenting
tegen difterie.
191p
Waarvoor dient de behandeling met antibiotica bij een patiënt met difterie?
A om actieve immuniteit op te bouwen
B om de bacterie te bestrijden
C om de gifstof onschadelijk te maken

opgave 9Een kersenboom

In de maanden april en mei bloeien de kersenbomen. Aan de takken bevinden zich dan grote aantallen witte bloemen. Uit de bloemen ontwikkelen zich na bestuiving en bevruchting de kersen. Deze vruchten zijn in juni of…

In de maanden april en mei bloeien de kersenbomen. Aan de takken bevinden zich dan grote aantallen witte bloemen. Uit de bloemen ontwikkelen zich na bestuiving en bevruchting de kersen. Deze vruchten zijn in juni of juli rijp en worden dan geplukt.

202p
De afbeelding hieronder toont een bloem en een vrucht van een kersenboom.
Enkele delen van de bloem zijn aangegeven met letters.
vruchtbeginsel kers zaadbeginsel bloembodem
Welke letter geeft een kroonblad aan? En welke letter geeft een meeldraad
aan? Geef je antwoord door twee letters op te schrijven in het schema op de
uitwerkbijlage.

opgave 10De nieren

In de afbeelding wordt een nier weergegeven met bloedvaten en urineleider. Pijlen geven de stroomrichting in de bloedvaten en urineleider aan.
212p
Met welke letter wordt het niermerg aangegeven?
En met welke letter wordt de nierslagader aangegeven?
Schrijf je antwoord zó op:
niermerg:..............................
nierslagader:........................
221p
‘Zieke’ nieren zijn levensbedreigend. Soms is een niertransplantatie nodig. Na
zo’n transplantatie bestaat het gevaar voor afstoting doordat witte bloedcellen
antistoffen maken tegen het lichaamsvreemde orgaan. Een oplossing voor dit
probleem zou kunnen zijn dat niet alleen een nier, maar ook beenmerg van
dezelfde donor wordt getransplanteerd.
Leg uit waardoor het transplanteren van beenmerg van dezelfde donor
afstoting van de nier zou kunnen tegengaan.

opgave 11Een zeeslak

In de afbeelding wordt een zeeslak weergegeven. Deze zeeslak eet in de eerste twee weken van zijn leven veel algen. Algen zijn eencellige plantjes. Bepaalde delen uit de cellen van die algen worden niet verteerd,…

In de afbeelding wordt een zeeslak weergegeven. Deze zeeslak eet in de eerste twee weken van zijn leven veel algen. Algen zijn eencellige plantjes. Bepaalde delen uit de cellen van die algen worden niet verteerd, maar opgenomen in cellen van de darmwand. Hiermee kan de zeeslak in die cellen zonne-energie opvangen om glucose te maken.

231p
Hoe heet een deel van een algencel waarmee zonne-energie wordt opgevangen
om glucose te maken?
A bladgroenkorrel
B celkern
C vacuole
242p
Om glucose te kunnen maken door fotosynthese zijn twee stoffen nodig.
Noteer de twee stoffen die verbruikt worden bij de fotosynthese.
251p
Als de zeeslak stilligt op een vaste ondergrond, zou hij voor een plant kunnen
worden aangezien (zie de afbeelding hieronder).
figuur bij de opgave
Om zeker te weten of een organisme een plant of een dier is, kan microscopisch
onderzoek worden gedaan.
Cellen van de zeeslak worden door een microscoop bekeken. Bij die cellen blijkt
een deel te ontbreken dat wel bij plantencellen voorkomt.
Welk deel ontbreekt bij de cellen van de zeeslak?
A een celkern
B een celmembraan
C een celwand
261p
In celkernen van de zeeslak bevindt zich een gen dat nodig is voor het
produceren van glucose. Dit gen is gelijk aan een gen van de algen die de
slakken in het begin van hun leven eten. Men vermoedt dat de zeeslak dit gen
ooit lang geleden heeft overgenomen van de algen en dat het sinds die tijd deel
uitmaakt van het genotype.
In welke cellen bevindt dit gen zich als het deel uitmaakt van het genotype van
de slak?
A alleen in cellen van de darmwand
B alleen in alle gewone lichaamscellen
C alleen in geslachtscellen
D in alle gewone lichaamscellen en in geslachtscellen

opgave 12Antistoffen uit koeienmelk

271p
De bacterie Clostridium difficile kan bij mensen met een verzwakte afweer
ernstige diarree veroorzaken. Onderzoekers hebben ontdekt dat koeien, na een
inenting, melk gaan produceren met veel antistoffen tegen deze bacterie. De
antistoffen uit de melk wil men gebruiken om mensen met deze vorm van diarree
te gaan behandelen.
Is een behandeling met zulke antistoffen actieve immunisatie of is het
passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.

opgave 13Zwangerschap en geboorte

282p
Het diagram hieronder toont de lengte en het gewicht van een ongeboren baby
tijdens de zwangerschap.
50 3 gewicht (kg) 40 2 30 20 1 10 Legenda: lengte 0 gewicht 0 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40 bevalling
leeftijdvandeongeborenbaby(weken)
Lees uit het diagram af hoe lang en hoe zwaar de ongeboren baby was op
de leeftijd van 28 weken.
Schrijf je antwoord zó op:
lengte:.................................. cm
gewicht:................................ kg
291p
Na ongeveer 40 weken wordt de baby geboren.
In de afbeelding wordt een fase van de geboorte weergegeven.
figuur bij de opgave
Hoe wordt deze fase genoemd?
A het indalen
B de ontsluiting
C de uitdrijving
302p
Als de baby geboren is, volgt de nageboorte (zie de afbeelding hieronder).
figuur bij de opgave
Tijdens de nageboorte worden (delen van) bepaalde organen verwijderd uit de
baarmoeder.
Noem twee van zulke organen.

opgave 14‘Versierspinnen’

Het is al lang bekend dat insecten gevoelig zijn voor bepaalde kleuren.
Sommige spinnensoorten versieren hun web met extra draden waardoor juist die
kleuren weerkaatst worden.
figuur bij de opgave
Onderzoekers vermoeden dat door die versiering in het web insecten aangelokt
worden. Om dit te onderzoeken doen ze een experiment met 48 webben van
een bepaald soort ‘versierspin’. De webben worden met licht beschenen.
Bij 24 webben valt het licht eerst door een filter dat kleuren tegenhoudt waar
insecten gevoelig voor zijn.
De andere 24 webben worden beschenen zonder filter.
Het experiment wordt enkele keren herhaald.
De in de webben gevangen insecten worden geteld.
311p
Wat is het resultaat als het vermoeden van de onderzoekers juist is?
321p
Een goed onderzoek moet aan een aantal voorwaarden voldoen. In de
beschrijving van het onderzoek hierboven worden enkele van die voorwaarden
genoemd: er wordt een groot aantal spinnen van dezelfde soort gebruikt en het
onderzoek wordt enkele keren herhaald.
Noem een andere voorwaarde waaraan het onderzoek moet voldoen om de
resultaten betrouwbaar te maken.

opgave 15Polydactylie

Polydactylie is een eigenschap die bepaald wordt door een dominant gen (A). Bij mensen met deze eigenschap kan er aan de handen een extra vinger voorkomen (zie de afbeelding).
332p
De afbeelding hieronder is een stamboom van een familie waarin polydactylie
voorkomt.
Q R Legenda: vrouw zonder polydactylie man zonder polydactylie vrouw met polydactylie man met polydactylie S T
Wat zijn de genotypen van de ouders Q en R?
Schrijf je antwoord zó op:
genotype Q:.........................
genotype R:..........................
341p
S en T krijgen samen een kind.
Hoe groot is de kans dat dit kind polydactylie heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

opgave 16Bruine hyena’s

Bruine hyena’s leven in Afrika in kleine groepen van enkele volwassen mannetjes en vrouwtjes met hun jongen. In de groep bestaat een rangorde. Een vrouwtje wordt bij het verzorgen van haar jongen geholpen door…

Bruine hyena’s leven in Afrika in kleine groepen van enkele volwassen mannetjes en vrouwtjes met hun jongen. In de groep bestaat een rangorde. Een vrouwtje wordt bij het verzorgen van haar jongen geholpen door vrouwtjes met een lagere rang. De dieren eten onder andere resten van prooien die door grotere roofdieren, zoals leeuwen, zijn achtergelaten. Als een groep zo’n stuk aas vindt, dan gaan de dieren die het hoogst in de rangorde staan er als eerste van eten.

351p
Biologen hebben het gedrag van een bepaalde groep bruine hyena’s enkele
jaren bestudeerd. Tijdens dit onderzoek werd van elk vrouwtje genoteerd
hoeveel van haar jongen in leven bleven. Uit die resultaten blijkt dat de jongen
van het vrouwtje met de hoogste rang een grotere overlevingskans hadden dan
de jongen van de andere vrouwtjes.
Noem een oorzaak waardoor juist de nakomelingen van dit vrouwtje een
grotere overlevingskans hadden dan die van de ander vrouwtjes. Gebruik
bovenstaande informatie.
361p
De rangorde in een groep hyena’s wordt bepaald door dominant en onderdanig
gedrag. De onderzoekers hebben tijdens de periode van het onderzoek
genoteerd hoe vaak zulk gedrag tussen twee hyena’s werd waargenomen. De
resultaten worden weergegeven in de tabel.
  aantal waarnemingen dominant gedrag: − in de nek bijten − om de snuit bijten − happende bewegingen maken − achterna jagen − in de poten bijten − met de achterpoten over de grond schrapen 144 65 52 34 18 12 onderdanig gedrag: − het lichaam laag tegen de grond drukken − wegkruipen − het lichaam afwe

  aantal waarnemingen dominant gedrag: − in de nek bijten − om de snuit bijten − happende bewegingen maken − achterna jagen − in de poten bijten − met de achterpoten over de grond schrapen 144 65 52 34 18 12 onderdanig gedrag: − het lichaam laag tegen de grond drukken − wegkruipen − het lichaam afwenden 301 59 14

Naar aanleiding van de resultaten in de tabel worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef met kruisjes op de uitwerkbijlage aan of de uitspraken juist of onjuist
zijn volgens de gegevens in de tabel.
372p
In de groep hyena’s kwamen vijf volwassen vrouwtjes voor. Om de rangorde
tussen deze vrouwtjes te bepalen werden protocollen gemaakt van het onderling
gedrag.
Bij een ontmoeting tussen twee vrouwtjes werd het dier dat dominant gedrag
vertoonde de ‘winnaar’ genoemd en het andere dier de ‘verliezer’. De resultaten
worden weergegeven in de tabel.
        verliezers         P Q R S T winnaars P - 2 10 0 5   Q 0 - 0 0 0   R 0 26 - 0 0   S 3 31 34 - 47   T 0 42 70 0 -
Wat is de rangorde van deze vijf hyena’s? Schrijf de letters P, Q, R, S en T
in de juiste volgorde op. Begin bij het meest dominante vrouwtje.

opgave 17Lepelaars

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 38 tot en met 49.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
381p
De stamboom in informatie 1 geeft de verwantschap weer van verschillende
groepen watervogels volgens de evolutietheorie. Voor het opstellen van deze
stamboom hebben wetenschappers het DNA van verschillende vogelsoorten met
elkaar vergeleken.
Leg met behulp van informatie 1 uit waarom ze dit DNA hebben vergeleken
bij het opstellen van de stamboom.
391p
Vier groepen vogels in de stamboom zijn: aalscholvers, albatrossen, duikers en
pelikanen.
Aan welke van deze groepen vogels is de lepelaar het meest verwant volgens
de stamboom?
A aan de aalscholvers
B aan de albatrossen
C aan de duikers
D aan de pelikanen
401p
In informatie 2 is een foto van een lepelaar te zien. Uit de informatie is af te
leiden dat de foto is gemaakt in de zomer.
Leg uit waaraan je aan de lepelaar kunt zien dat de foto is gemaakt in de
zomer.
411p
De snavel van de lepelaar is aangepast aan het zoeken van voedsel in een
bepaalde omgeving (zie informatie 2 en 3). Ook de poten en de nek van de
vogel zijn hieraan aangepast.
Aan welk kenmerk van de poten en de nek is die aanpassing te zien?
422p
Waterverontreiniging heeft nadelige gevolgen voor lepelaars.
Leg met behulp van informatie 3 uit dat waterverontreiniging een afname van
het aantal lepelaars tot gevolg kan hebben.
431p
Hoe heet het orgaan dat in informatie 4 wordt aangegeven met de letter S?
A eileider
B endeldarm
C urineleider
442puitwerkbijlage
Maak op de uitwerkbijlage een lijndiagram van het aantal broedparen in
Nederland in de jaren 2000 tot en met 2007 met behulp van de gegevens uit
informatie 5.
452p
In 2007 waren er 4000 broedparen lepelaars in heel West-Europa.
Hoeveel procent van het totaal aantal broedparen in West-Europa broedde
in 2007 in Nederland? Leg je antwoord uit met een berekening.
462p
In de informatie worden verschillende factoren genoemd die een oorzaak
kunnen zijn voor de afname van de populatie lepelaars in de vorige eeuw.
Eén van deze factoren is waterverontreiniging.
Noem nog twee andere factoren uit de informatie.
471p
In informatie 6 worden verschillende vormen van voortplantingsgedrag
beschreven, waaronder broedzorg.
Noem een handeling van het mannetje die tot broedzorg behoort en die in
de informatie wordt genoemd.
481p
De lepelaars reageren alleen als een gans alarm slaat (zie informatie 7).
Ze reageren niet op de normale geluiden van ganzen. Dit laatste is aangeleerd
gedrag.
Hoe wordt dit genoemd?
A gewenning
B inprenting
C trial and error
491p
Aan het eind van de zomer vertrekken de lepelaars uit Nederland (zie
informatie 7).
Noem de inwendige prikkel die dit gedrag volgens de informatie veroorzaakt.