bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2026, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Er is sprake van normale situaties en gezonde organismen, tenzij anders
vermeld.

opgave 1Cellen en orgaanstelsels

Mevrouw Pool geeft les over orgaanstelsels en cellen. Op het bord laat ze
vier verschillende orgaanstelsels zien. De orgaanstelsels zijn hieronder
aangegeven met de nummers 1 tot en met 4. De pijlen geven aan dat een
orgaanstelsel stoffen kan doorgeven aan een ander orgaanstelsel.
figuur bij de opgave
12p
Noteer de naam en het nummer van het orgaanstelsel waar de aorta bij
hoort.
Schrijf je antwoord zo op:
naam orgaanstelsel:.................................
nummer:..................................................
21p
De pijlen geven aan dat een orgaanstelsel stoffen kan doorgeven aan een
ander orgaanstelsel.
Welke stof geeft orgaanstelsel 2 vooral door aan orgaanstelsel 3?
A glucose
B koolstofdioxide
C mineralen
D zuurstof
De orgaanstelsels werken samen om stoffen op te nemen, om te zetten
en weer af te geven. Een aantal van deze stoffen is nodig voor de
verbranding.
31p
Bij de verbranding komt energie vrij.
Waar gebruikt orgaanstelsel 4 uit de informatie deze energie voor?
41p
Stoffen die nodig zijn voor de verbranding moeten door de buitenste laag
van de cel naar binnenkomen.
Hoe heet de buitenste laag van een dierlijke cel?
Mevrouw Pool laat tijdens de uitleg de volgende afbeelding van een deel
van het ademhalingsstelsel zien.
figuur bij de opgave
52p
Noteer de namen van de delen waar de letters R en S bij staan.
Schrijf je antwoord zo op:
letter R: ……………………………………….
letter S: ……………………………………….

opgave 2Meikevers

Meikevers ondergaan in hun leven een metamorfose. De larven van
meikevers heten engerlingen. In de afbeelding zie je de stadia van de
metamorfose.
figuur bij de opgave
Een volwassen meikever eet bladeren van bomen zoals de beuk, wilg en
zomereik. Natuurlijke vijanden van de volwassen meikever zijn: kikkers,
kraaien en vleermuizen.
Een engerling eet wortels van gras en van andere tuinplanten. Natuurlijke
vijanden van de engerling zijn: kraaien, mollen en zwijnen.
Engerlingen zitten tot hun derde levensjaar in de grond en komen als
meikever in april of mei boven de grond. Eenmaal boven de grond zijn
vrouwtjes na 10 tot 15 dagen geslachtsrijp. Het vrouwtje verspreidt een
geur. Het mannetje neemt met voelsprieten de geur waar en gaat op zoek
naar het vrouwtje om te paren.
61p
Uit de informatie kun je afleiden dat twee levenskenmerken van de
meikever ‘reageren op prikkels’ en ‘voeden’ zijn. Een ander
levenskenmerk is pas vanaf het derde levensjaar aanwezig.
Welk ander levenskenmerk hebben meikevers, volgens de informatie,
vanaf hun derde levensjaar?
71p
Het gedrag van het vrouwtje veroorzaakt een uitwendige prikkel dat leidt
tot het zoekgedrag van het mannetje. Voor dit zoekgedrag is ook een
inwendige prikkel nodig.
Noteer de inwendige prikkel die leidt tot het zoekgedrag van het
mannetje.
81p
Engerlingen halen adem onder de grond.
Noteer de naam van de ademhalingsorganen van de engerling.
91p
Uit de informatie blijkt dat meikevers onderdeel zijn van een
voedselketen. Welke reeks van organismen is de juiste voedselketen?
A eitjes engerling meikever
B zomereik engerling meikever
C zomereik meikever vleermuis
D vleermuis meikever zomereik
101p
Meikevers vormen met andere organismen een voedselketen.
Tot welke groep organismen behoren meikevers?
A consumenten
B producenten
C reducenten

opgave 3Reddende rugzak-ratten

Tijdens een aardbeving schudt de bodem zo hard dat een huis erdoor kan instorten. Het is daarna voor reddingswerkers een hele klus om overlevenden te vinden. Gedragsonderzoekers hebben ontdekt dat speciaal getrainde…

Tijdens een aardbeving schudt de bodem zo hard dat een huis erdoor kan instorten. Het is daarna voor reddingswerkers een hele klus om overlevenden te vinden. Gedragsonderzoekers hebben ontdekt dat speciaal getrainde ratten overlevenden kunnen vinden. Ratten hebben een erg goede neus en snuffelen van nature overal. In de afbeelding zie je zo’n getrainde rat; hij draagt een rugzak met een belletje. De rat vindt snuffelend zijn weg tussen het puin. Als hij de geur van een overlevende ruikt, trekt hij aan het belletje en keert dan terug naar de reddingswerker. De reddingswerker beloont de rat met iets lekkers.

111p
Wat is de adequate prikkel waarmee de rat, volgens de informatie, de
overlevende waarneemt?
A geluid
B geur
C licht
122puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over lerende ratten.
Kruis in de tabel bij elke zin het juiste leerproces aan.
131p
Bij de eerste rugzak-training worden zintuigcellen in de rug van de rat
geprikkeld. Na enige tijd voelt de rat de rugzak niet meer.
Noteer de naam van dit proces.
141p
De huid van ratten heeft dezelfde bouw als die van de mens.
figuur bij de opgave
Met welke letter is het deel van de huid aangegeven dat de zintuigcellen
voor het voelen van de rugzak bevat?
A letter P
B letter Q
C letter R
151p
Door welke zenuwcellen worden impulsen van de huid naar het centraal
zenuwstelsel geleid?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen

opgave 4Komodovaraan

De komodovaraan is de grootste hagedis ter wereld. Hij kan wel drie meter lang worden. De komodovaraan jaagt op grote prooidieren. Met zijn beet komt gif vrij waardoor het bloed van de prooi niet meer stolt. Daardoor…

De komodovaraan is de grootste hagedis ter wereld. Hij kan wel drie meter lang worden. De komodovaraan jaagt op grote prooidieren. Met zijn beet komt gif vrij waardoor het bloed van de prooi niet meer stolt. Daardoor sterft de prooi na korte tijd. Hierna eet de komodovaraan het hele prooidier op. De komodovaraan plant zich voort door het leggen van eieren. Na ongeveer zeven maanden komen de jongen uit het ei. De komodovaraan doet niet aan broedzorg. Meteen na het uitkomen van de eieren klimmen de jongen in bomen, zodat ze veilig zijn voor volwassen komodovaranen en andere vijanden.

161p
In de informatie staat dat het bloed van de prooi door het gif van de
komodovaraan niet meer stolt.
Welke bloeddeeltjes worden uitgeschakeld door het gif van de
komodovaraan?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen
171p
Het in de boom klimmen van de jongen van de komodovaraan is erfelijk
gedrag.
Leg uit dat het in de boom klimmen van de jongen van de
komodovaraan erfelijk gedrag is.
181p
De lengte van het darmkanaal is aangepast aan het voedsel dat een
organisme eet.
Leg uit dat het darmkanaal van de komodovaraan korter is dan het
darmkanaal van een even grote planteneter.
191p
De komodovaraan eet ook de botten van zijn prooi. Een orgaan in het
verteringskanaal maakt een sterk zuur aan, dat deze botten verteert.
Welk orgaan maakt dit zuur aan?

opgave 5Tussen de lakens

Sommige verliefde mensen brengen graag tijd met elkaar door tussen de
lakens. Voorbehoedmiddelen kunnen daarbij goed van pas komen.
Op internet vind je websites met informatie over voorbehoedmiddelen. In
de afbeelding worden drie websites weergegeven, elk met een
beschrijving van een voorbehoedmiddel.
website 1 Je plakt de eerst drie weken een pleister (in de vierde week verlaten bloed en slijmvlies via de vagina je lichaam. website 2 website 3 Het is een dun hoesje van rubber De eileiders worden je draagt het…

website 1 Je plakt de eerst drie weken een pleister (in de vierde week verlaten bloed en slijmvlies via de vagina je lichaam. website 2 website 3 Het is een dun hoesje van rubber De eileiders worden je draagt het tijdens de seks. onderbroken.

201p
In de afbeelding hierna zie je Mats en Merel en hun
voortplantingsorganen. Op website 3 staat informatie over het
voorbehoedmiddel van Merel.
figuur bij de opgave
Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken over gebeurtenissen in het
lichaam van Merel.
Kruis in de tabel bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
211p
In de afbeelding zie je Robert en Bart en hun voortplantingsorganen. Zij
hebben voor het eerst seksueel contact met elkaar. Ze gebruiken een
condoom.
figuur bij de opgave
Noteer waartegen dit voorbehoedmiddel het verliefde stel beschermt.
221p
In de afbeelding zie je Iwan en Luana en hun voortplantingsorganen. Bij
Iwan zijn na een operatie de zaadleiders afgesloten. Daardoor komt er bij
een orgasme vocht zonder zaadcellen uit zijn penis.
figuur bij de opgave
Een orgaan dat vocht maakt, is de prostaat.
Noteer de naam van een ander orgaan dat vocht maakt dat uit de
penis komt tijdens het orgasme van Iwan.

opgave 6Gentherapie bij doofheid

Een mutatie in het DFNA9-gen veroorzaakt doofheid doordat bij mensen met deze mutatie de zintuigcellen in het oor hun taak niet meer kunnen uitvoeren. Dit gebeurt vanaf het 35ste levensjaar. In de afbeelding zie je…

Een mutatie in het DFNA9-gen veroorzaakt doofheid doordat bij mensen met deze mutatie de zintuigcellen in het oor hun taak niet meer kunnen uitvoeren. Dit gebeurt vanaf het 35ste levensjaar. In de afbeelding zie je een doorsnede van het oor. Vier delen zijn met letters aangegeven.

232p
Noteer de naam en de letter van het deel van het oor waar de
zintuigcellen van het gehoor liggen.
Schrijf je antwoord zo op:
naam:......................................................................................................
letter:.......................................................................................................
242p
Er is gemeten vanaf welke geluidssterkte mensen van 50 jaar met en
zonder de mutatie van het DFNA9-gen bepaalde toonhoogten kunnen
horen. In het diagram zie je dit als de gemiddelde drempelwaarden van de
geluidssterkte van het geluid (decibel) bij verschillende toonhoogtes
(kHz).
figuur bij de opgave
Op de uitwerkbijlage staan drie uitspraken over dit diagram.
Kruis in de tabel bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
Onderzoekers kunnen gemuteerde genen in cellen repareren. Dit noemen
we gentherapie. Ze brengen het juiste gen in de zintuigcellen van het
binnenoor van muizen in. Na de gentherapie is het gen in het binnenoor
gerepareerd.
251p
Leg uit dat een muis het gemuteerde gen na de gentherapie nog steeds
kan doorgeven aan zijn nakomelingen.

opgave 7Ziekte van Milroy

De ziekte van Milroy is een erfelijke aandoening waarbij de lymfevaten zich niet goed ontwikkelen. Hierdoor hoopt zich veel vocht op in weefsels van het onderlichaam, met name in de onderbenen. In de afbeelding zie…

De ziekte van Milroy is een erfelijke aandoening waarbij de lymfevaten zich niet goed ontwikkelen. Hierdoor hoopt zich veel vocht op in weefsels van het onderlichaam, met name in de onderbenen. In de afbeelding zie je schematisch het weefsel in de onderbenen en drie typen transportvaten met aftakkingen.

261p
Wat is de naam van het vocht op plaats P?
A bloedplasma
B cytoplasma
C lymfe
D weefselvloeistof
271p
Vocht kan ook uit de benen worden afgevoerd via de haarvaten.
Via welke delen van het bloedvatenstelsel komt dit vocht
achtereenvolgens in het hart terecht?
A beenader holle ader linkerboezem
B beenader holle ader rechterboezem
C beenslagader holle ader linkerboezem
D beenslagader holle ader rechterboezem
figuur bij de opgave
282p
Door de ziekte van Milroy kunnen er soms afwijkingen ontstaan aan de
balzak en de urinebuis. In de afbeelding zie je het voortplantingsstelsel
van een gezonde man. Vier delen zijn met letters aangegeven.
Noteer met welke letter de balzak en de urinebuis aangegeven
worden.
Schrijf je antwoord zo op:
balzak:........................
urinebuis:....................
291p
De ziekte van Milroy wordt veroorzaakt door een dominant gen.
Er wordt een baby geboren waarvan beide ouders heterozygoot zijn voor
de ziekte van Milroy.
Wat is de kans dat deze baby de ziekte van Milroy heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

opgave 8Toxoplasmose

Toxoplasmose is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door een
eencellig diertje, de toxoplasma-parasiet. Deze parasiet kan zich alleen
voortplanten in de darmen van katachtigen. De eitjes van de parasiet
worden verspreid door de ontlasting van katten.
figuur bij de opgave
In Nederland heeft ongeveer 40 procent van de bevolking antistoffen in
het bloed tegen toxoplasmose.
Besmetting is normaal gesproken ongevaarlijk. Voor zwangere vrouwen
kan het wel gevolgen hebben voor het embryo. De parasiet kan via de
placenta het embryo bereiken en een miskraam veroorzaken.
301p
Leg uit dat niet iedere zwangere vrouw die besmet is met de toxoplasma-
parasiet, deze doorgeeft aan het embryo.
311p
Er wordt gewerkt aan een middel om de toxoplasma-parasiet bij katten te
voorkomen. Een kat krijgt dan de verzwakte ziekteverwekker ingespoten.
Hierna gaat de kat antistoffen tegen de parasiet maken. De kat wordt op
deze manier kunstmatig immuun gemaakt.
Noteer de naam van het middel dat de kat krijgt om deze kunstmatig
immuun te maken.
figuur bij de opgave
321p
In de afbeelding zie je een schematische weergave van een embryo in de
baarmoeder. Vier delen zijn met letters aangegeven.
Met welke letter is de placenta aangegeven?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
332puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan drie uitspraken over een besmetting met de
toxoplasma-parasiet.
Kruis in de tabel bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
342p
Ook muizen kunnen worden besmet met de toxoplasma-parasiet. De
muizen vertonen daardoor meer onderzoekend gedrag en zijn minder
angstig. Ook voelen deze muizen zich aangetrokken tot de geur van
katten-urine.
Leg uit dat de toxoplasma-parasiet zich door deze effecten op muizen
sneller kan vermeerderen.

opgave 9Duindoorn

De duindoorn is een struik die vooral voorkomt in open zandvlaktes zoals
de duinen. Een groep duindoornstruiken is meestal ontstaan door
wortelstokken.
In de herfst heeft de struik oranje bessen. Wanneer deze bessen gaan
rotten, kan er alcohol ontstaan. Vogels zoals lijsters en spreeuwen eten
van deze bessen. Soms worden ze dan dronken en kunnen niet meer
goed vliegen. Ze zijn dan een makkelijke prooi voor vossen en roofvogels
zoals de sperwer.
In de afbeelding zie je delen van de duindoorn met een aantal kenmerken.
De struik heeft alleen mannelijke of alleen vrouwelijke bloemen.
grijskleurige bladeren met aan de bovenkant haartjes en aan beide kanten huidmondjes zeer kleine, groene reukloze bloemen takken met doorns die of vrouwelijk of mannelijk zijn oranje bessen met zaden
351p
De struik kan twee typen bloemen hebben. In de afbeelding worden delen
van een bloem van een duindoorn aangegeven met de letters P en Q.
Welke letter geeft het voortplantingsorgaan aan van een
duindoornstruik waaraan vruchten ontstaan? Leg je antwoord uit.
362p
Noteer op welke manieren de duindoorn zich geslachtelijk en
ongeslachtelijk kan voortplanten.
Schrijf je antwoord zo op:
geslachtelijk door:....................................................................................
ongeslachtelijk door:................................................................................
371p
Noteer een kenmerk uit de informatie waaruit blijkt dat deze struik door de
wind bestoven wordt.
381p
Noteer een kenmerk uit de informatie waaruit blijkt dat de bladeren van de
duindoorn aangepast zijn om verdamping van water tegen te gaan.

opgave 10Gezond door je hond

Mensen met een hond hebben minder kans op een hartinfarct, blijkt uit
onderzoek. Hondeneigenaren hebben minder last van overgewicht, te
hoge bloeddruk of een te hoog cholesterol. Dit komt waarschijnlijk doordat
ze meer bewegen dan een gemiddeld persoon zonder hond.
Bij het aaien van zijn hond, komt bij het baasje het hormoon oxytocine vrij
uit de hypofyse. Oxytocine geeft onder andere een gelukkig gevoel. De
bijnieren maken door de oxytocine minder van het stresshormoon cortisol
aan.
391p
In de informatie wordt een aantal oorzaken voor het krijgen van een
hartinfarct genoemd.
Noteer een andere oorzaak voor het krijgen van een hartinfarct.
401p
Welk bloedvat is verstopt bij een hartinfarct?
A bovenste holle ader
B onderste holle ader
C kransader
D kransslagader
411p
Om te bepalen hoeveel van het stresshormoon cortisol aanwezig is bij
mensen, wordt er bloedonderzoek gedaan.
Uit welk deel van het bloed kun je de hoeveelheid hormonen bepalen?
A bloedplaatjes
B bloedplasma
C rode bloedcellen
D witte bloedcellen
figuur bij de opgave
422puitwerkbijlage
In de afbeelding zie je enkele hormoonklieren.
Noteer op de uitwerkbijlage de letter van de hormoonklier die
oxytocine afgeeft en de letter van de hormoonklier die cortisol afgeeft.

opgave 11Oogkleur

Een baby kan geboren worden met blauwe ogen. Deze kleur ligt niet direct vast en kan nog veranderen. Er zijn minstens 61 genen die bepalen welke kleur ogen je krijgt. Sommige van deze genen zorgen voor veel pigment…

Een baby kan geboren worden met blauwe ogen. Deze kleur ligt niet direct vast en kan nog veranderen. Er zijn minstens 61 genen die bepalen welke kleur ogen je krijgt. Sommige van deze genen zorgen voor veel pigment in je ogen, dan krijg je bruine ogen. Bij weinig pigment houd je blauwe ogen. Davids ogen zijn verschillend van kleur. Soms is dit erfelijk en dit wordt dan altijd veroorzaakt door een dominant gen. Soms is de oorzaak niet erfelijk en verandert de oogkleur door een ziekte zoals na een ontsteking aan het oog.

431p
Noteer de naam van het deel van het oog dat het pigment bevat dat de
oogkleur bepaalt.
441p
De blauwe oogkleur van een baby kan in het eerste levensjaar
veranderen.
Verandert dan het fenotype? En verandert dan het genotype?
A alleen het fenotype verandert
B alleen het genotype verandert
C het fenotype en het genotype verandert
452p
De ouders van David gaan op internet zoeken naar families waarbij er ook
familieleden zijn met ogen die verschillend van kleur zijn. In de afbeelding
zie je een stamboom die de ouders van David vinden. In deze stamboom
komt de erfelijke vorm voor van ogen die verschillend van kleur zijn.
figuur bij de opgave
De letter Q geeft een nog ongeboren kind aan.
Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.
Vul het kruisingsschema in.
Noteer de kans dat het kind (Q) twee verschillende kleur ogen heeft.

opgave 12Planten in de klas

Als er een groot aantal leerlingen in een klein klaslokaal is, wordt de
luchtkwaliteit minder. Onderzoekers vragen zich af of planten in de klas
kunnen helpen bij het verbeteren van de luchtkwaliteit.
Er wordt een onderzoek uitgevoerd tijdens schooltijd in vier klaslokalen op
verschillende scholen.
Eerst worden vier weken lang de waarden bijgehouden van de
koolstofdioxide-concentratie en de hoeveelheid licht. Na deze periode
plaatsen de onderzoekers planten in het klaslokaal en meten ze opnieuw
vier weken lang dezelfde factoren. In de tabel zie je de resultaten van het
onderzoek.
Gemiddelde concentratie koolstofdioxide tijdens schooltijd (ppm)* lokaal periode 1 zonder planten periode 2 met planten hoeveelheid licht 1 1046 1168 weinig 2 1575 1275 veel 3 1235 1273 weinig 4 921 858 veel
*ppm = aantal deeltjes per miljoen deeltjes
461p
In een vol klaslokaal neemt ook de hoeveelheid vocht in de lucht toe.
Vocht wordt uitgescheiden door zweten.
Op welke andere manier scheiden de leerlingen vocht in de lucht uit?
472p
De onderzoekers hebben tijdens het onderzoek de hoeveelheid licht in de
lokalen bijgehouden, omdat dit van invloed kan zijn op de luchtkwaliteit.
Leg in twee stappen uit hoe in periode 2 de hoeveelheid licht van
invloed is op de concentratie koolstofdioxide.
482puitwerkbijlage
In lokaal 2 was een duidelijke verbetering van de luchtkwaliteit te zien
door de aanwezigheid van planten en veel licht.
Maak op de uitwerkbijlage een staafdiagram van de gemiddelde
concentratie koolstofdioxide in lokaal 2 zonder planten en met planten.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 13Lapjeskatten

Roosje is een lapjeskat met rode, zwarte en witte vlekken. Een lapjeskat is altijd heterozygoot voor de vachtkleur en heeft het gen voor een rode vacht en het gen voor een zwarte vacht. Het gen voor deze vachtkleuren…

Roosje is een lapjeskat met rode, zwarte en witte vlekken. Een lapjeskat is altijd heterozygoot voor de vachtkleur en heeft het gen voor een rode vacht en het gen voor een zwarte vacht. Het gen voor deze vachtkleuren ligt op het X-chromosoom. Het gen voor de witte vlekken ligt op een ander chromosoom.

492p
Lichaamscellen van katten bevatten 38 chromosomen.
Noteer het aantal chromosomen van een levercel en van een zaadcel
van een kater.
Schrijf je antwoord zo op:
levercel:......................
zaadcel:......................
501p
Lapjeskatten zijn altijd poezen.
Leg uit waarom een kater geen lapjeskat kan zijn.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.