opgave 1Zonnepanelen
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.
De energierekening valt
Marcia de Gaaijer elke maand weer
tegen. Ze wil binnen twee maanden
het notabedrag naar beneden
krijgen. Haar man: “Dat is nog niet
zo simpel. De enige manier om op
korte termijn het notabedrag echt
lager te krijgen, is door minder
energie te verbruiken.”
11pMinder energie verbruiken dus, daarover zijn Marcia en haar man het
eens.

Noem een manier om op korte termijn te bezuinigen op het
energieverbruik.
22pOverstappen van aardgas naar zonnepanelen is een oplossing op de
lange termijn. Zonnepanelen zijn bovendien een milieubewuste keuze,
want het gebruik van fossiele brandstoffen, zoals aardgas, brengt
maatschappelijke kosten met zich mee.

Leg in twee stappen uit dat het gebruik van aardgas maatschappelijke
kosten met zich meebrengt.
Marcia krijgt van Solarcity bv een schatting van de verwachte
opbrengsten per jaar.
Het teveel opgewekte kWh (kilowattuur) kan worden verkocht aan het
energiebedrijf voor € 0,21 per kWh.
32pBereken welk bedrag de familie kan ontvangen van het energiebedrijf als
er 16 zonnepanelen worden aangeschaft en deze het verwachte
rendement opleveren. Schrijf je berekening op.
41pDe gemeente Zonhoven wil het gebruik van zonne-energie stimuleren en
verleent subsidies op de aanschaf van zonnepanelen door huishoudens.
Hoe worden deze subsidies die de huishoudens van de gemeente
ontvangen genoemd?

inkomen uit arbeid

inkomen uit bezit

inkomen uit overdrachten

inkomen uit vermogen
Volgens de informatiebrochure van de gemeente is er een regeling
omtrent asbestdaken en zonnepanelen. De familie De Gaaijer uit
Zonhoven wil het oude asbestdak van 300 m2 vervangen en de
16 zonnepanelen, met een jaaropbrengst van 270 kWh per paneel,
daarop plaatsen.
Gebruik informatiebron 1.
51pLeg uit of de familie de Gaaijer in aanmerking komt voor deze regeling
van de gemeente.
opgave 2Leden der Staten-Generaal
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 2 en 3 in de bijlage.
Het is de derde dinsdag in
september. De koning komt met de
koets aan bij de Ridderzaal. Hij
gaat de troonrede voorlezen aan de
Staten-Generaal.
Carlein zit voor de televisie.
Zij is benieuwd wat de koning te
vertellen heeft.
Gebruik informatiebron 2.
63pMaak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) tot en met (6) op je antwoordblad. Vul
bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen
haakjes staan.
“Leden der Staten-Generaal,
Onze economie staat er op dit moment goed voor. Voor 2018 verwachten
we een economische groei van gemiddeld 2,5%. Dit heeft gevolgen voor
de inkomsten en uitgaven van de overheid. De inkomsten van de overheid
stijgen als gevolg van gestegen …(1)… (belastingen / sociale uitkeringen)
en de uitgaven dalen door lagere …(2)… (belastingen / importheffingen /
sociale uitkeringen).
In 2018 zal er een …(3)… (overschot / tekort) op de overheidsbegroting
ontstaan. Om de staatsschuld te verminderen zullen middelen gedeeltelijk
gebruikt worden om extra …(4)… (af te lossen op / rente te betalen over)
de staatsschuld.
De vergrijzing van de bevolking brengt met zich mee dat de
betaalbaarheid van de AOW steeds moeilijker wordt. De AOW is een
…(5)…(sociale voorziening / volksverzekering / werknemersverzekering)
en wordt in principe betaald uit …(6)… (sociale premies / sociale
subsidies).”
Carlein volgt na afloop van de troonrede de verwachtingen van het
Centraal Plan Bureau (CPB) op de televisie.
Gebruik informatiebron 2.
71pHet CPB verwacht dat in 2018 de totale rijksuitgaven € 276,7 miljard
bedragen. In hetzelfde jaar komt het nationaal inkomen uit op
€ 725 miljard.

Bereken de verwachte rijksinkomsten voor 2018. Schrijf je berekening
op.
Uit het interview na afloop met de minister-president, blijkt dat de regering
prioriteit geeft aan de inkomensontwikkeling: “In 2018 moet de koopkracht
van de Nederlandse burgers stijgen.” De koopkracht van de burgers is
mede afhankelijk van de inflatie in een land.
82pCarlein: “Dat begrijp ik niet. Door sommige maatregelen van de regering
stijgt de inflatie en daalt juist de koopkracht van de burgers.”

Noem zo’n maatregel van de regering en leg uit dat de inflatie
daardoor stijgt.
In 2018 verwacht het CPB een inflatie van 1,4%. Om de koopkracht te
verhogen komt de regering met een koopkrachtpakket.
Gebruik informatiebron 3.
91pDe regering wil de reële inkomens van werkenden verhogen.
Wat gebeurt er naar verwachting met de reële inkomens van de
werkenden in 2018 na het koopkrachtpakket?

De reële inkomens stijgen met 0,5%.

De reële inkomens stijgen met 0,7%.

De reële inkomens stijgen met 1,4%.

De reële inkomens stijgen met 2,1%.
101pVolgens Carlein kan een stijging van de koopkracht zorgen voor meer
werkgelegenheid in Nederland. Carlein: “De regering zou dan vooral de
belasting voor de lage inkomens moeten verlagen.”

Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Carlein legt uit: “Mensen met een laag inkomen zullen het extra inkomen
relatief …(1)… (meer / minder) gaan consumeren dan mensen met een
hoog inkomen. Deze extra consumptie leidt tot …(2)… (meer / minder)
productie en …(3)… (meer / minder) werkgelegenheid in Nederland.”
opgave 3Andere tijden en de onze
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 4 en 5 in de bijlage.
In 1955 kostte een kilo boter in Nederland
3 gulden1) terwijl de prijs in België
tweemaal zo hoog was. Door het
prijsverschil zagen handige jongens in de
grensstreek een mogelijkheid om een
goede boterham bij te verdienen door boter
van Nederland naar België te smokkelen.
noot 1 De gulden (Hfl.) was tot 2002 het betaalmiddel in Nederland.
Gebruik informatiebron 4.
111pRegelmatig werden smokkelaars betrapt door de douane. Op elke, naar
België gesmokkelde, kilo boter verdienden de smokkelaars twee gulden.

Bereken hoeveel gulden een smokkelaar gemiddeld verdiende op
50 ’pungels’ boter. Schrijf je berekening op.
Het prijsverschil werd veroorzaakt doordat de Nederlandse
zuivelbedrijven een subsidie voor hun boter ontvingen van de
Nederlandse overheid. De Belgische overheid kwam met een
tegenmaatregel door een importheffing te berekenen op Nederlandse
boter.
Gebruik informatiebron 5.
122pLeg uit dat het door de Nederlandse subsidie én de Belgische
importheffing financieel interessant werd om boter van Nederland naar
België te smokkelen.
Met de importheffing beschermde de Belgische overheid de
boterproductie in eigen land.
131pWie betaalde de importheffing eerst en aan wie werd de importheffing
uiteindelijk doorberekend?

De importheffing werd eerst betaald door de Nederlandse overheid,
daarna werd de heffing doorberekend aan de Nederlandse
consumenten.

De importheffing werd eerst betaald door de Nederlandse overheid,
daarna werd de heffing doorberekend aan de Belgische consumenten.

De importheffing werd eerst betaald door de Belgische importeurs,
daarna werd de heffing doorberekend aan de Nederlandse
consumenten.

De importheffing werd eerst betaald door de Belgische importeurs,
daarna werd de heffing doorberekend aan de Belgische consumenten.
Met de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (EEG) in
1958, kwam er een einde aan het smokkelen van boter.
141pDoor een vrij verkeer van goederen en diensten verdwenen de onderlinge
grenzen en importheffingen, net zoals nu in de Europese Unie (EU).

Maak van onderstaande zin een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Door het vrije verkeer van goederen en diensten kunnen de consumenten
uit de lidstaten zelf kiezen waar ze een product kopen. De concurrentie
tussen de EU-landen is hierdoor …(1)… (afgenomen / toegenomen)
waardoor de onderlinge prijsverschillen tussen EU-landen …(2)…
(groter / kleiner) zijn geworden.
151pDe subsidie en de importheffing van rond 1955, is tegenwoordig in strijd
met het Europese doel: ‘het bevorderen van eerlijke concurrentie tussen
bedrijven binnen de EU’.

Leg uit dat er door importheffingen geen sprake is van eerlijke
concurrentie tussen bedrijven binnen de EU.
161pExportsubsidies en importheffingen zijn binnen de EU alleen toegestaan
als het gaat om export en import van en naar gebieden buiten de EU.

Geef een reden waarom de EU protectionistische maatregelen neemt
tegen producten van buiten de EU.
opgave 4Een spannende arbeidsmarkt
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 6 en 7 in de bijlage.
De arbeidsmarkt is voortdurend in beweging, de vraag naar arbeid en het
aanbod van arbeid verandert in de loop van de tijd. Het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS) omschrijft in 2018 de situatie op de arbeidsmarkt
als een gespannen arbeidsmarkt. Als voornaamste oorzaak noemt het
CBS de sterke economische groei.
De spanning op de arbeidsmarkt wordt bepaald door de vraag naar extra
arbeid (vacatures) en het vrij beschikbare aanbod van arbeid
(werkloosheid).
171pDe spanning op de arbeidsmarkt wordt berekend door het aantal
vacatures te delen door het aantal werklozen.
Wanneer is er zeker sprake van een stijging van de spanning op de
arbeidsmarkt?

Als het aantal vacatures daalt en het aantal werklozen daalt.

Als het aantal vacatures daalt en het aantal werklozen stijgt.

Als het aantal vacatures stijgt en het aantal werklozen daalt.

Als het aantal vacatures stijgt en het aantal werklozen stijgt.
Gebruik informatiebron 6.
181pIn 2018 zijn er 250.740 vacatures.

Bereken het aantal werklozen in 2018. Schrijf je berekening op.
Een van de factoren die van invloed is op de omvang van de werkloosheid
is de beroepsbevolking. Zowel de omvang als de samenstelling van de
beroepsbevolking verandert voortdurend.
Gebruik informatiebron 7.
192pHieronder staan veranderingen in de arbeidsmarktpositie van twee
verschillende personen in 2018.
1 Ab, 53 jaar, werd in het 2de kwartaal werkloos en zoekt sindsdien
betaald werk.
2 Daan stopte in het 2de kwartaal met werken en zoekt sindsdien geen
betaalde baan.

Op welke plaatsen (a t/m f) in het schema zijn Ab en Daan te
plaatsen?
Gebruik informatiebron 7.
202pBereken met hoeveel personen de beroepsbevolking in het tweede
kwartaal in 2018 is toegenomen. Schrijf je berekening op.
211pDe huidige situatie op de arbeidsmarkt heeft gevolgen voor de prijs van
arbeid. In onderstaande grafiek wordt dit weergegeven.

Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers het juiste woord en de letter-cijfercombinatie in. Kies uit de
woorden en letter-cijfercombinaties die tussen haakjes staan.
De vraagcurve verschuift door de economische groei naar …(1)…
(rechts / links) De nieuwe evenwichtsprijs komt hierdoor te liggen bij
…(2)… (p1 / p2).
opgave 5Het broodfonds
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 8 en 9 in de bijlage.
Jonas werkt als grafisch vormgever voor de gemeente
Noord-Betuwe. Hij heeft een vast contract bij de
afdeling voorlichting en ontwerpt folders.
221pJonas is verzekerd tegen inkomensverlies als hij werkloos wordt.

Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door
de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Jonas heeft bij inkomensverlies recht op een uitkering vanuit de …(1)…
(WIA / WW).
Dit is een …(2)… (volksverzekering / werknemersverzekering).
Door een reorganisatie bij de gemeente verliest Jonas zijn baan. Hij
begint een eenmanszaak als zelfstandige zonder personeel (zzp-er).
Hij is nu niet meer verzekerd tegen inkomensverlies.
Het aantal zzp-ers dat zich vrijwillig verzekert tegen inkomensverlies
neemt al jaren af. De meesten vinden zo’n verzekering tegen
inkomensverlies (VTI) bij een groot verzekeringsfonds te duur.
Gebruik informatiebron 8.
231pIn 2016 waren er 895.000 zzp-ers.

Bereken het aantal zzp-ers dat niet verzekerd is tegen
inkomensverlies. Schrijf je berekening op.
Er zijn nog andere mogelijkheden om een inkomen te ontvangen.
Een zzp-er kan zelf gaan sparen of zich aansluiten bij een zogenaamd
broodfonds. Het broodfonds is een sociaal en betaalbaar alternatief voor
een verzekering tegen inkomensverlies (VTI).

Broodfonds Een broodfonds is een vereniging van minimaal twintig en maximaal vijftig zelfstandige ondernemers. Zij sparen elke maand en bouwen zo samen een fonds op. Bij ziekte ontvangt hij of zij een uitkering gedurende maximaal twee jaar.
bron: www.triodos.nl/persberichten
Gebruik informatiebron 9.
242pJonas vraag zich af of het broodfonds voordelig voor hem is en maakt een
berekening.

Bereken na hoeveel maanden hij dan voldoende gespaard heeft om
zes keer maandelijks € 2.000 op te kunnen nemen.
Laat ontvangen rente en betaalde belasting buiten beschouwing.
Schrijf je berekening op.
251pJonas besluit zich aan te sluiten bij een broodfonds. Hij kiest voor een
maandelijks te ontvangen bedrag van € 2.000 en een maandelijkse inleg
van € 80.

Leg uit welk voordeel ontstaat voor Jonas als hij zich aansluit bij het
broodfonds in plaats van zelf te gaan sparen.
opgave 6Costa Rica
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 10 en 11 in de bijlage.
Costa Rica is een land in
Midden-Amerika. De economie van
Costa Rica was vroeger erg
afhankelijk van de export van
bananen, koffie en ananas.
Veel van deze landbouwproducten
worden geëxporteerd naar de
Europese Unie via de haven van
Rotterdam.
In de afgelopen jaren kende Costa Rica een sterke economische groei.
261pHet nationaal inkomen van Costa Rica is gestegen naar € 57 miljard in
2017. Het indexcijfer hierbij is 400.

Bereken het nationaal inkomen van Costa Rica in het basisjaar 2010.
Schrijf je berekening op.
271pDoor de sterke groei van het nationaal inkomen is de import van
Costa Rica sterk gestegen.

Leg uit dat door de sterke groei van het nationaal inkomen de import
van Costa Rica sterk is gestegen.
In de laatste jaren is Costa Rica minder afhankelijk geworden van de
export van landbouwproducten.
Gebruik informatiebron 10.
281pMaak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Door de relatief hoge import heeft Costa Rica een …(1)… (overschot /
tekort) op de betalingsbalans. Het nationaal inkomen van Costa Rica
wordt mede bepaald door de vele toeristen die naar het land komen.
De inkomsten van het toerisme staan op de betalingsbalans genoemd als
de …(2)… (export / import) van diensten.
In 2000 behoorde Costa Rica nog tot de landen met een laag inkomen. De
20% inwoners met de hoogste inkomens ontving toen 70% van het
nationaal inkomen. Vanwege de economische groei wordt Costa Rica
door de Wereldbank ingedeeld in de categorie landen met een
middeninkomen per hoofd van de bevolking.
Gebruik informatiebron 11.
291pBereken welk percentage van het nationaal inkomen de 20% inwoners
met de hoogste inkomens in 2017 ontvangt. Schrijf je berekening op.
In 2000 ontving 50% van de inkomensontvangers met het laagste
inkomen, 5% van het nationaal inkomen.
Gebruik informatiebron 11.
301pWaarvan is sprake als we de gegevens van 2000 vergelijken met de
Lorenzcurve van 2017?

Door de economische groei is er sprake van denivellering, de
inkomensverschillen in 2017 zijn in verhouding groter geworden.

Door de economische groei is er sprake van denivellering, de
inkomensverschillen in 2017 zijn in verhouding kleiner geworden.

Door de economische groei is er sprake van nivellering, de
inkomensverschillen in 2017 zijn in verhouding groter geworden.

Door de economische groei is er sprake van nivellering, de
inkomensverschillen in 2017 zijn in verhouding kleiner geworden.
311pCosta Rica behoort nu tot de categorie landen met een middeninkomen.
Dit is mede een gevolg van de jarenlange structurele ontwikkelingshulp
vanuit Nederland.
Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 de inzet van structurele ontwikkelingshulp, vanuit Nederland aan
Costa Rica
2 het scholingsniveau in Costa Rica is gestegen
3 het nationaal inkomen stijgt
4 de overheid investeert meer in het onderwijs
5 Costa Rica is nu een land met een middeninkomen
In welke regel staan deze verschijnselen zo dat een logische
gedachtegang ontstaat?

1
→ 2
→ 3
→ 4
→ 5

1
→ 2
→ 4
→ 3
→ 5

1
→ 3
→ 2
→ 4
→ 5

1
→ 3
→ 4
→ 2
→ 5

1
→ 4
→ 2
→ 3
→ 5

1
→ 4
→ 3
→ 2
→ 5
opgave 8Uitbreiden?
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 12 en 13 in de bijlage.
Kaj en Koen zijn eigenaar van het bedrijf K2 bv, dat kunststof producten
maakt.
Kaj en Koen hebben twee jaar geleden hun bedrijf omgezet van een
vennootschap onder firma (vof) naar een besloten vennootschap (bv).
371pMaak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Bij een bv zijn de eigenaren normaal gesproken …(1)… (alleen privé /
alleen zakelijk) aansprakelijk voor schulden van de bv.
Bij een bv wordt door de bv …(2)… (inkomstenbelasting /
vennootschapsbelasting) betaald over de behaalde winst.
381pK2 bv biedt heterogene producten aan en er zijn veel concurrenten op de
markt.
Van welke marktvorm is hier sprake?

monopolie

monopolistische concurrentie

oligopolie

volkomen concurrentie
Ondanks de concurrentie blijft de vraag naar de producten van K2 bv
stijgen. Kaj en Koen denken dat, als de verkoopprijzen gelijk blijven,
binnenkort de productiecapaciteit volledig zal zijn benut.
Gebruik informatiebron 12.
391pBereken met hoeveel producten, bij gelijkblijvende prijzen, de afzet nog
kan worden uitgebreid totdat de productiecapaciteit volledig is benut.
Schrijf je berekening op.
401pKaj: “Nu de afzet sterk stijgt, is het verstandig om te gaan uitbreiden en de
productie te verhogen. Daar hebben we wel meer geld voor nodig.”

Noem, naast het lenen van geld bij een bank, nog een mogelijkheid
waarop K2 bv meer geld kan aantrekken om de productie-uitbreiding
te financieren.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Kaj: “Ik heb de financiële gevolgen van productie-uitbreiding onderzocht.
Uitbreiding leidt tot een flinke daling van de totale kostprijs.”
Gebruik informatiebron 13.
412pBereken de totale kostprijs per product na de productie-uitbreiding. Schrijf
je berekening op.
421pKaj vervolgt: “Bovendien blijft de vraag naar onze producten stijgen, dus
het is wijs om de verkoopprijs na productie-uitbreiding gelijk te houden.”
Welk gevolg voor de winstmarge van K2 bv heeft het gelijk houden van de
verkoopprijs na de productie-uitbreiding?

De winstmarge daalt.

De winstmarge stijgt.

De winstmarge blijft gelijk.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.