bij dit examen
MeerkeuzevragenSchrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee
redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de eerste twee
redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een gedeelte
van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede uitkomst zonder
berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.
opgave 1IJZERIONEN
In zouten kunnen twee soorten ijzerionen voorkomen: Fe2+ en Fe3+. Daardoor komen
van de meeste ijzerzouten ook twee soorten voor. Dit is bijvoorbeeld het geval bij FeS
en Fe2S3. Om FeS en Fe2S3 van elkaar te onderscheiden wordt in de naam van het
zout een Romeins cijfer gebruikt.
11p
Wat is de naam van Fe
2S
3?
A ijzer(II)sulfaat
B ijzer(III)sulfaat
C ijzer(II)sulfide
D ijzer(III)sulfide
21p
Welke van de zouten FeS en Fe
2S
3 is goed oplosbaar in water?
A geen van beide zouten
B alleen FeS
C alleen Fe2S3
D zowel FeS als Fe2S3
31p
In welke van de verbindingen FeS en Fe
2S
3 is het massapercentage ijzer het grootst?
A In FeS is het massapercentage ijzer groter dan in Fe2S3.
B In Fe2S3 is het massapercentage ijzer groter dan in FeS.
C In beide verbindingen is het massapercentage ijzer even groot.
41p
Er bestaan ook verschillende ijzeroxiden. Sommige daarvan bevatten alleen Fe
2+, andere
alleen Fe3+ en weer andere bevatten zowel Fe2+ als Fe3+.
Een bepaald ijzeroxide wordt weergegeven met de formule Fe3O4.
Welke uitspraak over de aanwezigheid van Fe2+ en Fe3+ in Fe3O4 is juist?
A In Fe3O4 komt alleen Fe2+ voor.
B In Fe3O4 komt alleen Fe3+ voor.
C In Fe3O4 komen Fe2+ en Fe3+ voor in de verhouding 1: 2.
D In Fe3O4 komen Fe2+ en Fe3+ voor in de verhouding 2: 1.
2
opgave 2PLASTIC IN AFVAL
51p
Plastics bestaan uit zeer grote moleculen. Deze moleculen worden gevormd door
aaneenschakeling van een groot aantal kleine moleculen.
Hoe heet het proces waarbij een zeer groot molecuul ontstaat door aaneenschakeling
van een groot aantal kleine moleculen?
Plastics komen in grote hoeveelheden in ons afval voor. Een deel van dat
plastic kan worden hergebruikt. Daarbij wordt het plastic gesmolten en gebruikt
voor de productie van bijvoorbeeld paaltjes.
Een ander deel van het afvalplastic wordt niet hergebruikt, maar wordt verbrand
in verbrandingsovens. De meeste soorten plastic bestaan uitsluitend uit
verbindingen van koolstofatomen en waterstofatomen. Sommige plastics
bevatten behalve koolstofatomen en waterstofatomen ook chlooratomen. Als
deze plastics worden verbrand, ontstaat onder andere het gas
waterstofchloride.
Omdat waterstofchloride slecht is voor het milieu, wordt dit uit het rookgas van
de verbrandingsoven verwijderd. Daartoe wordt in het rookgas een suspensie
van calciumhydroxide gespoten. Het waterstofchloride lost in deze suspensie
op en reageert vervolgens met opgelost calciumhydroxide. Het zout dat bij
deze reactie ontstaat, wordt onder andere in de winter gebruikt als strooizout.
naar: Intermediair
61p
Het plastic in afval bestaat zowel uit thermoharders als uit thermoplasten. Welke van deze
soorten plastic kan door smelten worden hergebruikt?
A alleen thermoharders
B alleen thermoplasten
C zowel thermoharders als thermoplasten
71p
Welke deeltjes, behalve watermoleculen, komen voor in het mengsel dat in het rookgas
wordt gespoten (regels 11 en 12)?
A alleen Ca(OH)2 (aq)
B alleen Ca(OH)2 (s)
C alleen Ca2+ (aq) en OH– (aq)
D Ca2+ (aq), OH– (aq) en Ca(OH)2 (s)
82p
Geef de formule van het zout dat ontstaat bij de reactie die beschreven is in de regels
12 en 13 van bovenstaande tekst.
92p
Men wil de hoeveelheid plastic in afval terugdringen. Om die reden is de overheid van
plan statiegeld in te voeren op plastic frisdrankflesjes. In een discussie wordt door de
voorstanders aangegeven waarom dit beter is voor het milieu. Ook de tegenstanders van
het statiegeldplan komen met verschillende argumenten.
Geef een argument van een voorstander en een argument van een tegenstander van
het invoeren van dit statiegeld.
Noteer je antwoord als volgt:
argument van een voorstander:...
argument van een tegenstander:...
3
opgave 3DE GIFTIGE ERFENIS VAN EEN KOPERMIJN
De Berkeley Pit in Montana is een kopermijn, die zijn opkomst dankte aan de
enorme vraag naar koper die vanaf 1880 ontstond na de elektrificatie van
Amerika. Nadat de kopermijn werd gesloten, ontstond in het 500 meter diepe
gat het grootste vervuilde waterreservoir in de Verenigde Staten. Het water
daarin is onder andere vervuild met ionen van koper, molybdeen, arseen, zink,
mangaan, cadmium, ijzer en aluminium.
Vogels die in het water landen, sterven ongeveer een uur na het drinken van
het water en moeten daarom met sirenes en zwaailichten worden weggejaagd.
De giftige soep moet worden schoongemaakt, voordat het reservoir rond het
jaar 2015 begint over te stromen en ook de hele omgeving zal vervuilen.
Het water in de Berkeley Pit is zuur. De belangrijkste oorzaak van deze
verzuring is de aanwezigheid in de bodem van pyriet (FeS
2). Als pyriet wordt
blootgesteld aan water en lucht ontstaat verdund zwavelzuur. Dat zuur lost
metalen zoals zink op uit de grond.
Het 120 miljard liter vervuild water van de Berkeley Pit moet óf gezuiverd
worden, óf de vervuiling moet gestabiliseerd worden, zodat het niet langer een
bedreiging is voor de omgeving. Daarom is men begonnen met de bouw van
een installatie die 365 dagen per jaar iedere dag 30 miljoen liter water kan
verwerken. Het vervuilde water mengt men met kalksteen (CaCO
3) waarbij de
ionen van metalen zoals aluminium als hydroxiden neerslaan in het slib.
Men noemt het toevoegen van CaCO
3 een beproefde methode om zuur
mijnwater te stabiliseren. Het toevoegen van kalksteen is niet de meest
elegante oplossing, omdat de metalen niet worden gerecycled en omdat men
met vervuild slib blijft zitten. Dat slib bestaat voor ten minste 20% uit vaste
deeltjes en voor de rest uit water.
naar: Technisch Weekblad
Gebruik bij de beantwoording van de vragen 10 tot en met 20 zo nodig informatie uit
bovenstaande tekst.
101p
Welke eigenschap van koper zorgde voor de enorme vraag naar koper vanaf 1880?
A glans
B goede smeedbaarheid
C goede stroomgeleiding
D goede warmtegeleiding
E kleur
111p
De symbolen van twee elementen waarvan zich volgens bovenstaand tekstfragment ionen
in het water van de Berkeley Pit bevinden, zijn
A Ar en Ca.
B Ar en Cd.
C As en Ca.
D As en Cd.
4
121p
Wat kan uit het artikel afgeleid worden over de pH van het water in de Berkeley Pit?
A De pH is kleiner dan 7.
B De pH is gelijk aan 7.
C De pH is groter dan 7.
132p
Leg uit, aan de hand van de gegevens in regel 12 en 13, dat bij de beschreven reactie
van pyriet zwavelzuur niet het enige reactieproduct kan zijn.
141p
Wat is de notatie van verdund zwavelzuur?
A H2SO4 (aq)
B H2SO4 (l)
C 2 H+ (aq) + SO42– (aq)
D 2 H+ (l) + SO42– (l)
152p
Bereken hoeveel jaar nodig is om al het vervuilde water van de Berkeley Pit te
verwerken met de te bouwen installatie (zie regels 15 t/m 19).
161p
Wat is de formule van het aluminiumzout dat in het slib neerslaat (regel 20)?
A Al(OH)2
B Al(OH)3
C AlSO4
D Al2(SO4)3
171p
Welk gas ontstaat bij het stabiliseren van zuur mijnwater zoals beschreven in regel 21 en
22?
A CO2
B H2
C N2
D O2
181p
Welk woord kan men in regel 22 ook gebruiken in plaats van het woord 'stabiliseren'?
A mengen
B neutraliseren
C ontleden
D scheiden
191p
Bij de beschreven zuivering van het water ontstaat slib (zie regels 23 en 24). Uit het
artikel blijkt dat dit slib een
A emulsie is.
B oplossing is.
C suspensie is.
D vaste stof is.
201p
De elektrische geleiding van het gezuiverde water in het waterreservoir is na behandeling
kleiner dan de elektrische geleiding van het ongezuiverde water.
Geef hiervoor een verklaring.
5
opgave 4DAMPKRING
212p
De dampkring van de aarde bestaat voornamelijk uit twee gassen. Behalve deze twee
gassen komt nog een aantal andere gassen in een kleine hoeveelheid voor.
Geef de namen van de twee gassen waaruit de dampkring van de aarde voornamelijk
bestaat.
221p
In de dampkring van de aarde komt een kleine hoeveelheid koolstofdioxide voor.
Koolstofdioxide lost gedeeltelijk op in regenwater.
Wouter voegt een beetje van de indicator broomthymolblauw toe aan wat regenwater. De
kleur wordt geel.
Welke conclusie kan Wouter hieruit afleiden over de pH van het regenwater?
A De pH is kleiner dan 4.
B De pH is kleiner dan 6.
C De pH is groter dan 6.
D De pH is groter dan 8.
231p
Koolstofdioxide verdwijnt ook uit de dampkring doordat deze stof overdag in groene
planten reageert.
De vergelijking van deze reactie is hieronder onvolledig weergegeven:
6 CO2 + 6 H2O → C6H12O6 +...
Welke andere stof wordt bij bovenstaande reactie gevormd?
A koolstof
B waterstof
C zuurstof
241p
De dampkring bevat nog een kleine hoeveelheid van een aantal andere stoffen, zoals
helium, neon en argon.
Hoe wordt de groep van stoffen genoemd waartoe helium, neon en argon behoren?
A edelgassen
B halogenen
C metalen
D zouten
251p
Werkende vulkanen hebben invloed op de samenstelling van de dampkring van de aarde.
Uit vulkanen komen gassen vrij die in het inwendige van de aarde worden gevormd. Eén
van deze gassen is zwaveldioxide.
Geef de formule van zwaveldioxide.
opgave 6STIKSTOF
Door het strooien van stikstof in de vorm van dierlijke mest of in de vorm van
kunstmest, kan een veehouder de groei van gras bevorderen. Bij het verspreiden
van dierlijke mest komt ammoniak vrij. Daarom moet de mest zo snel mogelijk
onder de grond worden gewerkt. Zo wordt voorkomen dat ammoniak zich
verspreidt in het milieu.
311p
Wat is de notatie van ammoniak?
A NH3 (aq)
B NH3 (g)
C NH3 (l)
In de grond gebruiken bacteriën ammoniak als voedingsstof. Een bepaalde soort
bacteriën zet ammoniak om in een zuur. De vergelijking van de reactie die daarbij
optreedt, staat hieronder onvolledig weergegeven:
NH3 + … → H+ + NO3– + H2O (reactie 1)
321p
In de vergelijking van reactie 1 ontbreekt een stof.
Geef de naam van deze stof.
331p
Wat is de naam van het zuur dat ontstaat bij reactie 1?
A azijnzuur
B fosforzuur
C salpeterzuur
D zwavelzuur
Wetenschappers hebben ontdekt dat er in de grond verschillende processen
optreden waardoor het ontstane zuur weer onschadelijk wordt gemaakt. Zo kunnen
in de bodem bacteriën voorkomen die het ontstane zuur omzetten in nieuwe
stoffen. De vergelijking van deze reactie is hieronder onvolledig weergegeven:
.. H+ +.. NO3– →.. N2 +.. H2O +.. O2
Een ander proces dat de verzuring van de grond tegengaat, is het gevolg van het
opnemen van nitraat door planten. Als een wortel van een plant een NO3– ion
opneemt, wordt op hetzelfde moment een OH– ion afgegeven. Het OH– ion kan
vervolgens reageren met een waterstofion.
342p
Neem de vergelijking van reactie 2 over en maak deze kloppend.
8
351p
De gassen die bij reactie 2 ontstaan, komen vanuit de grond in de lucht terecht.
Welk van de gassen N2 en O2 is belastend voor het milieu?
A geen van beide
B alleen N2
C alleen O2
D zowel N2 als O2
362p
Geef de vergelijking van de reactie van een OH
– ion met een waterstofion.
In gebieden waarin weinig dierlijke mest beschikbaar is, wordt kunstmest aan de
grond toegevoegd. Gras kan stikstof in de vorm van nitraationen en
ammoniumionen opnemen. Een bepaald soort kunstmest bestaat volledig uit
ammoniumnitraat (NH4NO3). In een bemestingsadvies staat dat voor een bepaald
grasland per jaar per hectare 260 kilogram stikstof moet worden toegevoegd.
373p
Bereken het aantal kg ammoniumnitraat dat moet worden uitgestrooid om 260 kg
stikstof op het land te brengen.
Pieter wil, kort na het verspreiden van mest, de pH van de grond bepalen. Om dat
te kunnen doen, maakt hij eerst een kaliumchloride-oplossing. Vervolgens brengt
hij de te onderzoeken grond en een hoeveelheid van de kaliumchloride-oplossing
in een erlenmeyer. Dit mengsel schudt hij enige tijd. Tijdens het schudden laten
H+ ionen of OH– ionen, die aan de grond gebonden zitten, los. De kaliumionen of
chloride-ionen van de kaliumchloride-oplossing gaan daarvoor in de plaats zitten.
Na verwijderen van de vaste deeltjes, meet Pieter de pH van de vloeistof. Deze
blijkt 9 te zijn.
381p
Wat is de vergelijking voor het oplossen van kaliumchloride?
A KCl → K + Cl
B KaCl → Ka + Cl
C KCl → K+ + Cl–
D KaCl → Ka+ + Cl–
E KCl2 → K2+ + 2 Cl–
F KaCl2 → Ka2+ + 2 Cl–
391p
Leg uit dat tijdens het schudden van de grond met de kaliumchloride-oplossing sprake
is van ionenwisseling.
401p
Waarmee kan Pieter de pH hebben bepaald?
A blauw lakmoespapier
B rood lakmoespapier
C rodekoolsap
D universeelindicatorpapier
9
opgave 7WIJNAZIJN
Bij de vergisting van druivensap ontstaat wijn. Bij dit proces wordt glucose
omgezet in alcohol (C2H6O) en koolstofdioxide. De koolstofdioxide komt vrij uit het
mengsel.
Alcohol is een giftige stof. Het gistingsproces stopt wanneer een alcoholgehalte
van 12% is bereikt. De gistcellen sterven in de geproduceerde alcohol. Het kan
voorkomen dat het alcoholgehalte van 12% niet bereikt wordt. De gisting stopt uit
zichzelf, ondanks het feit dat de temperatuur gedurende het proces gelijk
gehouden wordt en de gistcellen niet dood zijn.
Om wijnazijn te maken uit wijn, wordt de wijn naar een zogenoemd fermentatievat
van eikenhout gebracht. In het fermentatievat reageert alcohol met zuurstof uit de
lucht. Hierbij ontstaan azijnzuur (C2H4O2) en water. Om de reactie te versnellen
worden houtkrullen toegevoegd.
411p
Waarmee kan koolstofdioxide worden aangetoond?
A blauw kopersulfaat
B een gloeiende houtspaander
C helder kalkwater
D wit kopersulfaat
421p
Noem de oorzaak, waardoor het voor kan komen dat de gisting uit zichzelf stopt terwijl
de gistcellen niet dood zijn.
432p
Geef de vergelijking van de reactie die in het fermentatievat plaatsvindt.
441p
Verklaar waarom houtkrullen het proces meer versnellen dan een zelfde massa aan
houtblokjes.
452p
De wijnazijn die in het fermentatievat is ontstaan, heeft een azijnzuurgehalte van
12 massaprocent. De Warenwet bepaalt dat tafelazijn 4,0 massaprocent azijnzuur moet
bevatten. Daarom wordt de ontstane wijnazijn verdund voordat deze wordt verkocht.
Bereken het aantal liter tafelazijn met een azijnzuurgehalte van 4,0 massaprocent dat
geproduceerd kan worden uit 160 liter wijnazijn van 12 massaprocent.
opgave 8AARDOLIE
462p
De eerste bewerking die ruwe aardolie ondergaat, is destillatie. Daarbij ontstaan
verschillende fracties. Eén van deze fracties is autobenzine.
Geef de namen van twee andere fracties die ontstaan bij de destillatie van aardolie.
471p
Een fractie die bij de destillatie van aardolie ontstaat, is
A een mengsel met een kookpunt.
B een mengsel met een kooktraject.
C een zuivere stof met een kookpunt.
D een zuivere stof met een kooktraject.
Steenkool, aardolie en aardgas zijn in de loop der eeuwen ontstaan door het
vergaan van grote hoeveelheden plantaardig materiaal. Op grote diepte vinden
onder invloed van hoge temperatuur en druk nog tal van reacties met deze stoffen
plaats. Steenkool kan door hoge druk en temperatuur veranderen in diamant: een
product dat uit zuivere koolstof bestaat.
Ook aardolie verandert voortdurend van samenstelling. Dit komt omdat aardolie
onder invloed van de hoge temperatuur en druk die op grote diepte aanwezig zijn,
gekraakt wordt. Een deel van de aardolie wordt daarbij omgezet in aardgas. Door
het kraakproces neemt de kwaliteit van de aardolie af.
In aardolie komt een stof voor die adamantaan genoemd wordt. Adamantaan is
een vaste stof met de formule C10H16. Omdat adamantaan op diamant lijkt, wordt
het ook wel namaakdiamant genoemd. Adamantaan blijft bij hoge temperatuur en
druk onveranderd. Daarom is het gehalte adamantaan in aardolie een maat voor
de kwaliteit van aardolie.
481p
Leg uit dat adamantaan geen diamant kan zijn. Gebruik in je uitleg de formules van
adamantaan en diamant.
491p
Wat voor reactie is het kraken van aardolie?
A neerslagreactie
B ontledingsreactie
C zuur-base reactie
502p
Aardolie van goede kwaliteit bevat 0,2 mg adamantaan per liter. Uit het tekstfragment kan
worden afgeleid dat aardolie die door de hoge temperatuur en druk in kwaliteit is
achteruitgegaan, meer dan 0,2 mg adamantaan per liter bevat.
Leg dit uit.
