Eindexamen natuur- en scheikunde 2 vmbo gl/tl 2008, tijdvak 2

Het metaal koper wordt onder andere gebruikt in elektriciteitsdraden en in een aantal legeringen, zoals messing. Bij verhitting van koperen voorwerpen reageert koper met zuurstof. Daarbij ontstaat een laagje zwart CuO. Onder het zwarte CuO kan zich ook nog een laagje rood Cu O bevinden. 2

Van zaagsel tot vloeibaar hout Uit hout kan hoogwaardige bio-olie worden gemaakt, die verbrand kan worden in energiecentrales. In Twente ontwikkelde Bert Wagenaar een nieuwe pyrolyse-oven. Deze oven is een compact apparaat dat per uur 50 kilogram fijn gemalen houtzaagsel kan opwaarderen tot een hoge kwaliteit bio-olie. In de oven wordt het houtzaagsel in een fractie van een seconde verhit tot 600 oC, zonder dat er lucht bij kan komen. De zaagseldeeltjes vallen bij die temperatuur uit elkaar. Hierbij ontstaan koolstof en allerlei koolstofverbindingen in dampvorm. De damp wordt vervolgens snel afgekoeld tot 60 oC. Na het afkoelen blijven houtskool, bio-olie en enkele gassen over. Bij heel snelle pyrolyse, zoals hier, ontstaat voornamelijk bio-olie. Het gaat allemaal zo snel, dat binnen een seconde het zaagsel is omgezet tot het gewenste 'vloeibare hout'. naar: TC Tubantia

1 Een spectaculaire proef is de 'chemische vulkaan'. Hierbij wordt 2 ammoniumdichromaat als een klein bergje op een vuurvaste plaat gelegd. 3 Vervolgens wordt dit bergje aan de bovenkant verwarmd. 4 Het resultaat lijkt op een vulkaan in het klein. 5 Uit het oranje ammoniumdichromaat ontstaan de groene vaste stof Cr O , 2 3 6 stikstofgas en één andere stof (X). 7 De reactie gaat gepaard met vuurverschijnselen. 8 Een deel van de groene stof die ontstaat, wordt weggeblazen. 9 De vergelijking van de reactie die optreedt is: 10 (NH ) Cr O (s) → N (g) + Cr O (s) + 4 X (g) 4 2 2 7 2 2 3

1 Zeewater bevat verschillende opgeloste stoffen. In warme streken kunnen 2 zoutlagen ontstaan als gevolg van het verdampen van water. 3 Aan de kust van de Rode Zee is dat op de volgende manier gegaan. 4 Voor de kust ontstonden zandbanken. Het zeewater bleef tussen de kust en de 5 zandbanken achter: er ontstond een 'binnenmeer'. 6 Door zonnewarmte verdampte het water langzaam maar zeker uit het 7 binnenmeer. Het zeewater raakte daardoor verzadigd. Na verloop van tijd 8 ontstonden na elkaar verschillende vaste stoffen. Deze stoffen zakten naar de 9 bodem zodat zoutlagen werden gevormd. Uiteindelijk bleven er lagen calciet, 10 gips en steenzout achter. De lagen ontstonden steeds in dezelfde volgorde: 11 calciet als onderste laag, gips daar bovenop en steenzout als bovenste laag.

1 In een kolencentrale wordt steenkool verbrand om elektriciteit op te wekken. 2 Bij deze verbranding ontstaat zogenoemd rookgas. Dit rookgas bevat onder 3 andere zwaveldioxide en stikstofoxides. Deze stoffen zijn schadelijk voor het 4 milieu. Het zwaveldioxide wordt verwijderd door het in contact te brengen met 5 kalksteen. De stikstofoxides worden uit het rookgas gehaald door een 6 zogenoemde DeNOx installatie. In deze installatie reageren stikstofoxides met 7 ammoniak tot stikstof en water. Om deze reactie te laten verlopen is in de 8 installatie een katalysator aanwezig.

Rabarber is een groente met een zure smaak. Rabarber wordt bijna altijd gekookt gegeten. De zure smaak wordt voornamelijk veroorzaakt door de aanwezigheid van oxaalzuur. Vanwege de zure smaak wordt vaak suiker toegevoegd. Suzanne en Bart bedenken de volgende onderzoeksvraag: treedt suiker daarbij als base op? Daarom doen ze het volgende onderzoek. − Ze snijden een rabarberstengel in stukjes en koken deze met wat water. − Ze proeven een beetje van de gekookte rabarber: inderdaad nogal zuur! − Ze bepalen de pH van de gekookte rabarber. De pH blijkt 3 te zijn. − Ze voegen een schep suiker toe en proeven opnieuw: niet zuur meer. − Ze bepalen de pH van de gekookte rabarber waaraan de suiker is toegevoegd. De pH blijkt 3 te zijn.

Bepaalde gistsoorten kunnen gebruikt worden bij de bereiding van verschillende voedingsmiddelen. Gist gebruikt daarbij glucose als voedsel en zet dit om tot alcohol en koolstofdioxide. De niet-kloppende reactievergelijking van dit vergistingsproces is: C H O → … C H O + … CO 6 12 6 2 6 2 Bij de bereiding van wijn is het ontstaan van alcohol belangrijk, de koolstofdioxide laat men meestal ontsnappen. Bij de bereiding van brooddeeg is het ontstaan van koolstofdioxide juist van belang. Koolstofdioxide zorgt ervoor dat het deeg rijst. Bij het bakken van het brood ontsnapt de alcohol uit het brooddeeg.