bij dit examen
Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen
− Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
− Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
− Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.
opgave 1Neanderthalers
1 In voormalige kampen van Neanderthalers zijn 2 zwarte brokjes gevonden. Wetenschappers 3 denken dat deze brokjes werden gebruikt als 4 een hulpmiddel bij het maken van vuur. 5 De brokjes blijken voornamelijk te bestaan uit 6 MnO . Uit experimenten blijkt dat houtschaafsel 2 7 eerder en sneller brandt wanneer MnO eraan 2 8 is toegevoegd. Dit zou komen doordat bij 9 verhitting MnO wordt omgezet tot Mn O en 2 3 4 10 zuurstof.
11pTot welke soort stoffen behoort MnO2?
tot de halogenen
tot de legeringen
tot de metalen
tot de ontleedbare stoffen
22pGeef de rationele naam van MnO2. Maak hierbij gebruik van een Romeins
cijfer.
31pGeef een argument waarom MnO2 geen katalysator genoemd mag
worden bij deze experimenten (regels 6 tot en met 10).
42pGeef de vergelijking van de omzetting van MnO2 (regels 9 en 10).
51pIn Mn3O4 komen twee soorten mangaanionen voor: Mn2+ en Mn3+.
Wat is de verhouding Mn2+: Mn3+ in Mn3O4?
1: 2
2: 1
2: 3
3: 2
3: 4
4: 3
62pIn een laboratorium kan zuurstofgas dat bij een reactie ontstaat, met een
proefje worden aangetoond.
Beschrijf de uitvoering van dit proefje en geef de daarbij behorende
waarneming(en).
Noteer je antwoord als volgt:
handeling(en): …
waarneming(en): …
71pGeef aan waarom de gevormde zuurstof invloed heeft op het verloop van
de verbranding.
opgave 2Witte stof
De klas krijgt een huiswerkopdracht:
bedenk hoe je kunt onderzoeken of de
witte stof die jullie hebben gekregen
natriumcarbonaat óf natriumfosfaat is.
Salty en Salin overleggen over deze
huiswerkopdracht. Hun overleg is
hiernaast weergegeven.
De volgende les voeren ze hun proeven
uit. Ze maken een oplossing van de witte
stof en vullen daarna twee reageerbuizen
met deze oplossing.
Proef 1: Aan de eerste reageerbuis wordt
een oplossing van koper(II)nitraat
toegevoegd. Er ontstaat een neerslag.
Proef 2: Aan de tweede reageerbuis
voegen ze een oplossing van zwavelzuur
toe. Ze zien geen reactieverschijnselen.
Salty en Salin trekken uit hun resultaten
twee conclusies:
− De witte stof is natriumfosfaat.
− Het neerslag bij proef 1 bestaat dus uit koper(II)fosfaat.
Deze conclusies zijn inderdaad juist.
81pUit welk type deeltjes bestaat de witte stof?
uit atomen
uit ionen
uit moleculen
91pWelke kleur heeft een oplossing van koper(II)nitraat?
blauw
bruin
geel
kleurloos
102pGeef de formules van de twee soorten ionen die aanwezig zijn in een
oplossing van zwavelzuur.
113pGeef de vergelijking van de neerslagreactie die plaatsvindt bij proef 1.
122pSalty legt uit waarom proef 1 ongeschikt is om te bepalen welke stof de
witte stof is. Ze maakt daarbij onderstaande tabel. Deze tabel is nog
onvolledig, twee gegevens ontbreken.
Geef de ontbrekende gegevens
en leg aan de hand daarvan uit
waarom proef 1 ongeschikt is.
Noteer je antwoord als volgt:
X:...
Y:...
uitleg: …
131pProef 2 is voldoende om te weten welke stof de witte stof is. Als de witte
stof natriumcarbonaat was, zou het zuur ermee reageren. Salty en Salin
zouden dan een reactieverschijnsel waarnemen.
Welke waarneming zouden Salty en Salin doen?
Er ontstaat een vaste stof.
Het mengsel gaat bruisen.
De kleur verandert.
Er ontstaat rook.
Het mengsel wordt helder.
opgave 3Methylcyclohexaan
Een alternatief voor fossiele brandstoffen is waterstof. Dit gas kan uit
water worden verkregen door middel van elektrolyse. Gassen kunnen
minder gemakkelijk opgeslagen en vervoerd worden dan vloeistoffen.
Maar het vloeibaar maken van waterstof kost veel energie. Daarom is
bedacht om waterstof te laten reageren met de vloeistof tolueen (C7H8).
Hierbij ontstaat methylcyclohexaan (C7H14), dat ook vloeibaar is.
De reactievergelijking voor de vorming van methylcyclohexaan is
hieronder onvolledig weergegeven. De formule van waterstof en de
bijbehorende coëfficiënt ontbreken.
Uit methylcyclohexaan worden waterstof en tolueen vervolgens weer
volledig vrijgemaakt. De waterstof wordt daarna gebruikt als brandstof.
Het tolueen kan worden hergebruikt. Deze cyclus van chemische
processen, opslag en vervoer is hieronder vereenvoudigd weergegeven.
141pGeef de naam van een fossiele brandstof.
151pAan welke van de volgende milieueffecten dragen de
verbrandingsproducten van fossiele brandstoffen bij?
I aan het versterkt broeikaseffect
II aan de aantasting van de ozonlaag
alleen
I
alleen II
beide:
I en II
geen van beide
161pWelke van de stoffen methylcyclohexaan en tolueen is een koolwaterstof?
alleen methylcyclohexaan
alleen tolueen
beide: methylcyclohexaan en tolueen
geen van beide
171pMet hoeveel moleculen waterstof kan een molecuul tolueen maximaal
reageren?
Maak gebruik van de vergelijking van reactie 1.
1
2
3
4
5
6
181pIn welk van de blokken I, II en III vindt een ontleding plaats?
alleen in
I
alleen in II
alleen in III
in
I en II
in
I en III
in II en III
191pBij welke van de pijlen a, b, c en d hoort het bijschrift methylcyclohexaan?
bij a en b
bij a en c
bij a en d
bij b en c
bij b en d
bij c en d
In ruimte III wordt tolueen (C H ) weer vrijgemaakt en hergebruikt om 7 8 waterstof te binden. Per molecuul methylcyclohexaan komt 1 molecuul tolueen vrij. De molecuulmassa van methylcyclohexaan (98 u) is bijna net zo groot als die van tolueen. De vervoerde massa wordt dus maar voor een klein percentage bepaald door het gewenste waterstofgas.
202pLaat met een berekening zien dat 4,7 ton tolueen vrijkomt uit 5,0 ton
methylcyclohexaan.
212pBereken hoeveel massaprocent van het vervoerde methylcyclohexaan
wordt vrijgemaakt als waterstofgas. Neem aan dat 4,7 ton tolueen vrijkomt
uit 5,0 ton methylcyclohexaan.
opgave 4Parfum
Parfum is een heldere vloeistof die geurstoffen en alcohol bevat. De geurstoffen kunnen worden verkregen uit bloemblaadjes door er stoom door te leiden. Hieronder is een vereenvoudigde opstelling voor dit proces afgebeeld. De stoom trekt de geurstoffen uit de bloemblaadjes in de kolf. De stoom met geurstoffen wordt vervolgens door een koeler geleid. In de koeler vindt een faseovergang plaats. De opgevangen vloeistof vormt in het opvangvat twee lagen. De onderste laag bestaat voornamelijk uit water. De bovenste laag bevat de geurstoffen.
221pWelk soort mengsel is parfum?
231pWelk soort proces vindt plaats in de kolf?
een neerslagreactie
een neutralisatie
een thermolyse
een scheiding
een verbranding
241pHet koelwater passeert de stoom met geurstoffen. Als gevolg van het
temperatuurverschil wordt warmte overgedragen, waardoor de gewenste
koeling plaatsvindt.
Het koelwater stroomt van beneden naar boven.
Door welke van de volgende redenen gaat het koelen dan beter?
I Dan vult de koeler zich helemaal met water en blijft niet gedeeltelijk
gevuld met lucht.
II Als het koelwater bovenin wordt ingeleid, wordt de stoom onder in de
koeler mogelijk niet meer voldoende gekoeld.
alleen
I
alleen II
beide:
I en II
geen van beide
251pWelk van onderstaande begrippen past bij de vloeistoffen in het
opvangvat?
bezinksel
destillaat
filtraat
neerslag
residu
261pNa enige tijd vormen de vloeistoffen in het opvangvat twee lagen. Dit is
het gevolg van een verschil in twee stofeigenschappen.
Welke twee stofeigenschappen zijn dat?
dichtheid en kookpunt
dichtheid en oplosbaarheid
dichtheid en smeltpunt
kookpunt en oplosbaarheid
kookpunt en smeltpunt
oplosbaarheid en smeltpunt
Bij het maken van parfum wordt de vloeistoflaag die de geurstoffen bevat gemengd met alcohol. De geurstoffen blijven langer op de huid achter dan de alcohol. Er zijn 40.000 bloemblaadjes nodig om 50 mL parfum te maken die 25 volumeprocent geurstof bevat.
271pGeef de formule van alcohol.
281pDe geurstoffen zijn te ruiken wanneer deze uit de parfum zijn verdampt.
Welke fase hebben de geurstoffen in dat geval?
gas
vast
vloeibaar
291pEen andere parfum bevat maar 20 volumeprocent geurstoffen.
Hoeveel mL van deze parfum kan worden gemaakt uit
40.000 bloemblaadjes?
minder dan 50 mL
meer dan 50 mL maar minder dan 100 mL
meer dan 100 mL
opgave 5Airbag
1 Een airbag beschermt een inzittende van een auto bij 2 een botsing. Bij een botsing treedt een mechanisme in 3 werking waardoor een ontleding van een vaste stof 4 plaatsvindt en de airbag zich opblaast. Bij de ontleding 5 vindt gasvorming plaats en komt warmte vrij. In airbags 6 wordt bijvoorbeeld natriumazide (NaN ) of 3 7 guanidinenitraat (CH N O ) gebruikt. Beide stoffen 6 4 3 8 vormen bij ontleding onder meer stikstofgas (N ). 2
301pWat draagt bij aan het opblazen van de airbag (regels 4 en 5)?
I de gasvorming
II de warmte
alleen
I
alleen II
beide:
I en II
geen van beide
311pNatriumazide is een zout dat bestaat uit natriumionen en azide-ionen.
Wat is de formule van het azide-ion?
A N3–
B N32–
C N33–
D N3+
E N32+
F N33+
322pGeef de formule van stof X.
333pDe molecuulmassa van CH6N4O3 is 122 u.
Bereken hoeveel liter
N2 maximaal kan ontstaan uit 83 gram CH
6N4O3.
Neem aan dat 1,0 L N2 een massa heeft van 1,4 gram.
343pBij de ontleding van guanidinenitraat ontstaan behalve stikstofgas ook
koolstof en waterdamp.
Geef de vergelijking van de ontleding van guanidinenitraat.
Ga verder op de volgende pagina.
opgave 6Tetra
Tetra is de triviale naam voor een bepaalde chloorverbinding. De naam verwijst naar het Griekse telwoord voor het aantal chlooratomen in een molecuul van deze stof. Tetra kan worden gebruikt om vlekken te verwijderen die slecht oplosbaar zijn in water.
351pHoeveel chlooratomen bevat een molecuul tetra?
1
2
3
4
De productie van tetra kan vereenvoudigd worden beschreven in drie
stappen:
− stap 1: Uit methaan en chloor ontstaat een mengsel van verschillende
stoffen (mengsel A). Een daarvan is waterstofchloride.
− stap 2: Waterstofchloride wordt verwijderd met behulp van extractie.
Hierbij ontstaat zoutzuur. De overige stoffen lossen niet op in
zoutzuur. Van deze stoffen zijn enkele gegevens vermeld in
onderstaande tabel.
− stap 3: Ten slotte wordt tetra van de overige stoffen gescheiden met
behulp van destillatie. Tetra is hierbij het residu.
In onderstaand blokschema zijn de drie stappen vereenvoudigd
weergegeven.
361pGeef de formule van methaan.
371pGeef het verband tussen het kookpunt en de molecuulmassa door de
volgende zin juist aan te vullen. Maak gebruik van de informatie in de
tabel.
Hoe …(1)… de molecuulmassa, hoe...(2)… het kookpunt.
Kies 'groter' of 'kleiner' (1) en 'hoger' of 'lager' (2).
Noteer je antwoord als volgt:
1: ….
2: ….
381pGeef de naam van stof X die wordt toegevoegd in stap 2 (blok II).
391pNa stap 2 blijven er stoffen over.
Welke van onderstaande stoffen is bij kamertemperatuur gasvormig?
CH
3Cl
CH
2Cl
2
CHCl
3
CCl
4 401pDoor welk verschil in stofeigenschap is tetra het residu bij stap 3?
door het verschil in
deeltjesgrootte
dichtheid
kookpunt
oplosbaarheid
smeltpunt
opgave 7pH-kleurencirkel
1 Universeel-indicator-papier wordt geleverd met een 2 kleurencirkel. Bij elke kleur hoort een andere pH-waarde. 3 Door een druppel vloeistof op het indicator-papier te 4 brengen, krijgt het papier een bepaalde kleur. Door deze 5 kleur te vergelijken met de kleuren van de kleurencirkel 6 wordt de pH van de vloeistof bepaald. 7 Charlotte wil een kleurencirkel bij rodekoolsap maken. 8 Rodekoolsap (kookvocht van rodekool) heeft bij verschillende pH-waarden 9 een andere kleur. Ze kookt daarom gesneden rodekool in water totdat de 10 kleur van het kookvocht niet meer verandert. Daarna scheidt ze het 11 gevormde rodekoolsap met behulp van een zeef. Het paarsblauwe 12 rodekoolsap vangt ze op in een erlenmeyer. Vervolgens maakt ze een 13 reeks oplossingen van pH = 1 tot en met pH = 14. Aan elke oplossing voegt 14 ze een klein beetje rodekoolsap toe en ze bekijkt de kleur van het 15 mengsel.
411pOm sneller rodekoolsap met dezelfde concentratie kleurstof te krijgen,
moet Charlotte de bereidingswijze aanpassen.
Welke van de volgende aanpassingen is in dat geval de beste?
de rodekool minder klein snijden en meer water gebruiken
de rodekool minder klein snijden en minder water gebruiken
de rodekool nog kleiner snijden en meer water gebruiken
de rodekool nog kleiner snijden en minder water gebruiken
421pWelke scheidingsmethoden gebruikt Charlotte (regels 9 tot en met 12)?
eerst adsorberen en daarna extraheren
eerst adsorberen en daarna filtreren
eerst extraheren en daarna adsorberen
eerst extraheren en daarna filtreren
eerst filtreren en daarna adsorberen
eerst filtreren en daarna extraheren
Om de reeks oplossingen te maken krijgt Charlotte van haar docent een oplossing van salpeterzuur en een oplossing van natriumhydroxide. De zure oplossing, die 6,30 mg salpeterzuur per mL bevat, heeft pH = 1. Charlotte neemt steeds een beetje van de oplossing en voegt voldoende water toe. Zo maakt ze vijf oplossingen van pH = 2 tot en met pH = 6. Met de oplossing van natriumhydroxide maakt ze zeven oplossingen: van pH = 8 tot en met pH = 14. Ook zet ze een vloeistof met pH = 7 klaar.
431pGeef de naam van het negatieve ion in een oplossing van salpeterzuur.
441pDoor 1 mL van de oplossing met pH = 1 te mengen met 9 mL water, kreeg
Charlotte een oplossing met pH = 2.
Bereken hoeveel mg salpeterzuur is opgelost in 1 mL oplossing met
pH = 2.
451pCharlotte maakt de basische oplossingen door te verdunnen met water.
Moet ze beginnen met de oplossing met pH = 8 of met de oplossing met
pH = 14?
met de oplossing met pH = 8
met de oplossing met pH = 14
het maakt niet uit met welke oplossing Charlotte begint
Charlotte voegt een klein beetje rodekoolsap toe aan elke oplossing. Hierdoor verandert steeds de kleur. Ze neemt aan dat het sap geen invloed heeft op de pH. Met kleurpotlood geeft ze de gevonden kleuren in de kleurencirkel (zie afbeelding hiernaast) aan. Charlotte gebruikt vervolgens haar kleurencirkel voor een onderzoekje. Ze voegt een beetje rodekoolsap toe aan een oplossing van keukenzout, aan een oplossing van soda (Na CO ) en aan azijn. Ze 2 3 vergelijkt daarna de kleur die elke vloeistof heeft gekregen met de kleuren op haar kleurencirkel en leest de bijbehorende pH-waarden af: pH = 3, pH = 7 en pH = 11.
461pWelke kleur krijgt rodekoolsap volgens Binas bij pH = 14?
473pGeef de vergelijking van het oplossen van soda in water. Vermeld ook de
toestandsaanduidingen.
481pWelke van onderstaande eigenschappen heeft soda?
Soda kan
afstaan.
opnemen.
OH
– afstaan.
OH
– opnemen.
491pCharlotte heeft verschillende pH-waarden afgelezen.
Welke van de drie onderzochte vloeistoffen heeft pH = 7?
de oplossing van keukenzout
de oplossing van soda
de azijn
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
