Eindexamen economie vwo 2001 tijdvak 1 (economie 1)

opgave 1Opgave 1

Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees voor een oplopende inflatie ontstaan. Er werden maatregelen voorgesteld om de beschikbare arbeidsreserve aan te spreken; van de beroepsgeschikte bevolking is namelijk een deel niet beschikbaar voor de arbeidsmarkt. De arbeidsmarktgegevens in tabel 1 illustreren dat. tabel 1 arbeidsmarktgegevens 1990 1995 (× 1000 personen) beroepsgeschikte bevolking * 10.228 10.498 10.604 beroepsbevolking 6.063 6.596 werkzame beroepsbevolking 5.644 6.063 * alle Nederlanders tussen de 15 en 65 jaar In de tekst is er sprake van een toenemend personeelstekort. Uit tabel 1 is af te leiden dat er sprake is van werkloosheid.

Leg uit hoe er sprake kan zijn van een toenemend personeelstekort als er tegelijkertijd werkloosheid is.

Geef twee oorzaken waardoor de beroepsbevolking kleiner is dan de beroepsgeschikte bevolking.

opgave 2Opgave 2

Zorgen voor de bankpresident? Nederlanders besteedden in de jaren 1996-1998 fors. Zoals tabel 2 laat zien is de totale geldhoeveelheid in die periode sterk gegroeid.Tegenover de groei van de totale geldhoeveelheid stond een groei van de productie.Toch maakte de president van de centrale bank zich zorgen over de vraag of hij de centrale doelstelling van de bank (prijsstabiliteit) wel kon realiseren. tabel 2 (miljoenen euro’s) 1996 1997 1998 chartaal geld 17.363 18.997 18.506 giraal geld 83.593 ........... 107.243 totale geldhoeveelheid 100.956 ........... 125.749 nationaal product 340.827 360.735 381.013

Teken op de bijlage bij deze opgave de lijn die de groei van het nationaal product zodanig weergeeft dat die vergeleken kan worden met de groei van de totale geldhoeveelheid. Geef de berekeningen. In 1997 bedroeg het aandeel van de chartale geldhoeveelheid in de totale geldhoeveelheid 17,33%.

opgave 3Opgave 3

Winstmarge industrie onder druk? De industrievakbonden stellen bij het arbeidsvoorwaardenoverleg voor een komend jaar een looneis van 3%. Deze looneis is onder andere gebaseerd op de volgende gegevens: stijging van de kosten van levensonderhoud stijging van de arbeidsproductiviteit in de industrie 1,75% stijging van de verkoopprijzen in de industrie De industriewerkgevers vinden de looneis te hoog en willen niet verder gaan dan behoud van koopkracht. Ze pleiten voor een gematigde loonontwikkeling omdat de winstmarge (= winst per product) toch al onder druk zou staan. Daarbij verwijzen ze naar een rapport over de Nederlandse economie waarin de volgende ontwikkelingen worden gesignaleerd: De arbeidsproductiviteitsgroei in de Nederlandse industrie blijft achter bij het landelijk gemiddelde. De arbeidsproductiviteitsgroei in de Nederlandse industrie blijft achter bij die in de industrie in het buitenland. Door de sterke economische groei in de Verenigde Staten van Amerika stijgt de koers van de Amerikaanse dollar ten opzichte van de euro.

Is het in de tekst genoemde arbeidsvoorwaardenoverleg gericht op het bereiken van een CAO of op het bereiken van een Centraal Akkoord? Licht het antwoord toe. In het rapport over de Nederlandse economie worden drie ontwikkelingen gesignaleerd.

Kies één van deze drie ontwikkelingen en beschrijf hoe daardoor de winstmarge in de Nederlandse industrie onder druk kan komen te staan.

Zal het inwilligen van de looneis van de vakbonden leiden tot een lagere winstmarge in de Nederlandse industrie? Verklaar het antwoord met een berekening aan de hand van de verstrekte gegevens.

figuur 1 De Verenigde Staten van Amerika (VS) waren in de tweede helft van de jaren negentig het trekpaard van de Europese economie. De groei in de VS was hoger dan die in Europa zodat de Amerikaanse economie een sterke internationale uitstraling had. Figuur 1 illustreert dat. De dollar wist zich goed te handhaven. Dat kwam door het internationale kapitaalverkeer waarbij renteverschillen een rol hebben gespeeld.

Mocht op grond van figuur 1 en afgezien van het kapitaalverkeer een daling of een stijging van de dollarkoers ten opzichte van de euro worden verwacht? Verklaar het antwoord.

opgave 5Opgave 5

Pak een fiets Fietsfabrikant Lynx NV brengt een nieuw type fiets op de Europese markt onder de naam Wapiti. De bedrijfsleiding van Lynx heeft zich aanvankelijk ten doel gesteld een zo groot mogelijk aantal van deze fietsen te verkopen, echter zonder verlies te maken. Daartoe is de verkoopprijs vastgesteld op 1.000. In figuur 2 zijn gegevens over kosten en opbrengsten van Wapiti weergegeven. figuur 2

Bereken de totale constante kosten voor Wapiti. De eigenaren van Lynx willen echter dat er winst wordt gemaakt. Daarom besluit de bedrijfsleiding bij nader inzien de fiets aan te bieden voor de prijs van 1.250.

Bereken de totale winst die Lynx maakt bij de prijs van 1.250. Lynx krijgt het verzoek van het Amerikaanse bedrijf BikeFit om eenmalig 2.000 Wapiti’s te leveren. BikeFit wil per fiets 1.100 betalen. Omdat BikeFit enkele speciale aanpassingen wil, gaat uitvoering van deze order in totaal 1.275.000 aan extra variabele kosten met zich meebrengen. De bedrijfsleiding van Lynx wil de order alleen uitvoeren als deze extra winst oplevert.

opgave 6Opgave 6

Japan kampt met recessie en deflatie In de laatste jaren van het vorige decennium kampte Japan met een recessie die in 1998 met een negatieve groei van het nationaal product een dieptepunt bereikte. Een in 1998 gestart omvangrijk stimuleringsprogramma had slechts in beperkte mate resultaat. In tabel 3 is de macro-economische ontwikkeling in Japan weergegeven. tabel 3 1995 1996 1997 1998 1999 2000 volume nationaal product 1 1,5 5,1 1,4 -2,8 0,5 prijspeil consumptie 1 -0,5 0,1 1,4 0,4 -0,3 -0,5 volume consumptie 1 2,1 2,9 1,0 -1,1 volume export 1 5,4 6,3 11,6 -2,3 werkloosheid 2 3,1 3,4 3,4 4,1 5,0 5,3 overheidstekort 3 3,6 4,3 3,4 6,1 7,8 8,0 bedrijfsinvesteringen 3 16,8 17,2 17,5 15,8 14,8 14,3 rente (%) 3,4 3,1 2,4 1,5 1,8 1,8 1 mutatie in procenten ten opzichte van het voorafgaande jaar 2 in procenten van de totale beroepsbevolking 3 in procenten van het nationaal product

In welk jaar of in welke jaren is er in Japan blijkens tabel 3 sprake geweest van deflatie? Typerend voor Japan is volgens analisten de internationaal gezien hoge investeringsquote. Ook tijdens de recessie blijft die opvallend hoog.Volgens deze analisten is het effect van die hoge investeringsquote op de productiecapaciteit een oorzaak van de Japanse deflatie.

Leg uit hoe de hoge investeringsquote volgens de analisten de deflatie heeft veroorzaakt. In Japan is er sprake geweest van oppotting. Sommige analisten stellen dat die oppotting de oorzaak van de deflatie is.Anderen stellen dat die oppotting juist het gevolg is van de deflatie.

Leg uit dat oppotting het gevolg van deflatie kan zijn. Oppotting kan behalve deflatie diverse andere oorzaken hebben.

opgave 7Opgave 7

Elektriciteitsmarkt vrij? Elektriciteit wordt in Nederland geleverd door elektriciteitsbedrijven die nu nog elk in een bepaald gebied een monopoliepositie hebben.Als de overheidsplannen doorgaan, worden deze monopolieposities vanaf 2003 doorbroken. Bedrijven en particulieren kunnen dan gaan kiezen van welk elektriciteitsbedrijf zij hun stroom willen betrekken. Zij kunnen dan desgewenst ook steeds van leverancier veranderen. Figuur 3 verstrekt gegevens over het elektriciteitsverbruik in Nederland. figuur 3 elektriciteitsverbruik in 1999 aandeel milieuvriendelijke elektriciteit in het totale elektriciteitsverbruik (verwachting overheid) 10 10 kleinverbruikers grootverbruikers % 38% 33% 8 7 6 5 4 middelgrootverbruikers 29% Totaal elektriciteitsverbruik: 95 miljoen kilowattuur per dag 0 Aantal middelgrootverbruik aansluitingen: 55.000 grootverbruik 650 kleinverbruik 6,7 miljoen

Bereken het elektriciteitsverbruik in kilowattuur per dag per kleinverbruikeraansluiting in 1999. Sommige economen stellen dat bij een vrije elektriciteitsmarkt een daling van de elektriciteitsprijs mag worden verwacht.Andere economen verwachten dan echter een stijging van de elektriciteitsprijs.

Geef voor beide opvattingen een verklaring. Iemand stelt dat de overheid verwacht dat het verbruik van milieuvriendelijk opgewekte elektriciteit in 2020 twintig keer zo groot is als in 2000.

Is die bewering juist? Licht het antwoord toe. De overheid meent dat bij een vrije elektriciteitsmarkt het aandeel van milieuvriendelijk opgewekte elektriciteit zal groeien. Critici menen dat een vrije elektriciteitsmarkt de kans daarop juist kleiner maakt.

Geef een verklaring voor de opvatting van de critici. Let op: de laatste opgave van dit examen staat op de volgende pagina.

opgave 8Opgave 8

Dijkdoorbraak in de polder? Het ’poldermodel’, de afspraak tussen overheid, werkgevers en werknemers om de lonen te matigen in ruil voor winst, lastenverlichting en werkgelegenheid, staat onder druk. Nederlandse werknemers willen profiteren van de hoge economische groei. Mede daardoor stijgen de loonkosten per product in Nederland sinds 1998 sneller dan die in de overige landen van de Europese Unie. Sommige economen zien daarin een bedreiging van de Nederlandse werkgelegenheid.Voor het behoud van werkgelegenheid pleiten zij voor maatregelen gericht op een vergaande verkleining van het begrotingstekort om zodoende de lasten voor het bedrijfsleven te verlagen en de bedrijfsinvesteringen te bevorderen.