Eindexamen economie vwo 2004 tijdvak 1 (economie 1,2)

opgave 1Opgave 1

Achter de schermen van de groei

In de tabellen 1 en 2 staat een zevental gegevens over de economische ontwikkeling van

Nederland in de laatste drie decennia van de vorige eeuw.

tabel 1

1971 1980 1981 1990 1991 2000 1 beroepsbevolking ( × 1.000 personen) 5.139 5.437 5.481 6.013 6.096 7.495 2 werkgelegenheid ( × 1.000 personen) 5.072 5.243 5.174 5.594 5.696 7.240 3 werkgelegenheid ( × 1.000 arbeidsjaren) 4.831 4.916 4.850 5.203 5.273 6.512 4 werkloze beroepsbevolking (%) … 3,6 5,6 7,0 6,6 3,4 5 reële arbeidsproductiviteit per arbeidsjaar (1970=100) 103,5 135,4 137,8 170,0 171,3 197,0

tabel 2

gemiddelde % verandering per jaar 1971 – 1980 1981 – 1990 1991 – 2000 6 reëel nationaal product 2,9 2,2 2,7 7 reële loonkosten per arbeidsjaar 3,1 − 0,1 0,8

12p

Bereken het percentage voor de werkloze beroepsbevolking in 1971.

22p

Laat zien, met een vergelijking van de gegevens in de regels 2 en 3, welke ontwikkeling de

stijging van de werkloze beroepsbevolking in de periode 1981-1990 heeft afgeremd.

Terugkijkend op de laatste drie decennia van de vorige eeuw trekt een econoom in 2001 een

aantal conclusies. Daarbij betrekt hij ook de loonmatiging die hij omschrijft als de situatie

waarbij een beperkte loonstijging leidt tot een daling van de reële loonkosten per eenheid

product.

conclusie 1

In de periode 1971-1980 werd de economische groei vooral veroorzaakt door een groei van

de arbeidsproductiviteit en nauwelijks door een groei van het arbeidsvolume.

conclusie 2

In de periode 1981-1990 was er sprake van loonmatiging.

conclusie 3

In het laatste decennium van de vorige eeuw was de forse banengroei de motor achter de

economische groei.

32p

Is conclusie 1 juist? Verklaar het antwoord met een berekening op basis van tabel 1.

42p

Geef de onderbouwing voor conclusie 2, door gegevens uit tabel 1 en tabel 2 te combineren.

52p

Leg uit op welke manier een forse banengroei zowel oorzaak als gevolg kan zijn van

economische groei.

opgave 2Opgave 2

If you can’t beat them, join them De laatste jaren is de verkoop van muziek-cd’s teruggelopen en is de bedrijfstak voor geluidsdragers, door het gebruik van internet, sterk veranderd. Via het internet kan de consument muziekbestanden verkrijgen tegen marginale kosten die lager zijn dan de gemiddelde aanschafprijs van een muziek-cd in de detailhandel. Tabel 3 en figuur 1 geven informatie over dit deel van de markt voor muziek. tabel 3 marktresultaten van muziek-cd’s in de detailhandel (verandering in % ten opzichte van voorgaand jaar) 2002 2003 gemiddelde prijs 2,0% 2,5% totale omzet − 4,1% − 8,0% totale afzet − 6,0% ........ Uit tabel 3 is af te leiden dat in 2002 de prijselasticiteit van de vraag naar muziek-cd’s –3 bedroeg. figuur 1 bedrijfskolom van muziek-cd’s en muziekbestanden muziekbestanden Een econoom die onderzoek heeft verricht naar deze markt doet twee uitspraken: uitspraak 1 “De kruiselingse prijselasticiteit van de vraag naar muziekbestanden voor de prijs van muziek-cd’s is zeer groot.” Mede op basis van deze constatering stelt hij: uitspraak 2 “Ik verwacht voor deze markt op korte termijn fusies tussen (ketens van) detailhandelaren en aanbieders van internetdiensten.”

→ Hoe noemen we een samengaan van detailhandelaren en aanbieders van internetdiensten in de bedrijfskolom? Kies uit de volgende begrippen: integratie, differentiatie, specialisatie, parallellisatie.

opgave 3Opgave 3

Made in China

China probeert al geruime tijd haar contacten met de rest van de wereld te verbeteren.

Terwijl in het verleden de Chinese economie gekenmerkt werd door grote overheidsinvloed

en een bureaucratisch budgetmechanisme, doet de laatste jaren de markt steeds meer haar

intrede.

In dit kader past ook het vanaf 1986 nagestreefde lidmaatschap van de

wereldhandelsorganisatie WTO. De Chinese regering verwacht grote voordelen van het

lidmaatschap van deze vrijhandelsorganisatie. Om deze voordelen te inventariseren is het

van belang te kijken naar de structuur van de economie van China.

De Chinese productiestructuur in hoofdlijnen

soort ondernemingen kenmerken ‘ INTERNATIONALISTS ’ ‘ NATIONALISTS ’ ‘ LOCALISTS ’ 1 soort producten consumptiegoederen (o.a. kleding, speelgoed en voedingsmiddelen) landbouwproducten (o.a. rijst, tarwe, vlees); kapitaalgoederen (o.a. chemie, machines); duurzame consumptiegoederen (o.a. auto’s) kapitaalgoederen (o.a. kunstmest, bouwmaterialen, ijzer en staal, landbouwmachines, kleine transportmiddelen) 2 afzetmarkt vooral buitenland vooral binnenland uitsluitend binnenland, meestal lokaal/regionaal 3 arbeidsproductiviteit gemiddeld tot hoog laag zeer laag 4 productiefactoren vooral arbeidsintensieve productie; relatief veel hoog opgeleide werknemers sterk gemechaniseerde productie met voor westerse maatstaven hoge arbeidsintensiteit arbeidsintensieve productie 5 productieomvang grootschalig grootschalig kleinschalig 6 financiering particulier, deels buitenlands kapitaal vooral door de staat; klein deel binnenlands bankkapitaal particulier, met omvangrijke steun van lokale/regionale overheid 7 overige kenmerken het hogere personeel bij deze ondernemingen heeft vaak een opleiding in het buitenland gehad − belangrijke toeleveranciers voor de ‘nationalists’; weinig concurrentie door zeer gebrekkige binnenlandse verkeersinfrastructuur

Nu het lidmaatschap van China in de WTO bereikt is wordt de minister van Economische

Zaken van China regelmatig gevraagd de voor- en nadelen voor de Chinese ondernemingen

te schetsen.

Stel jij krijgt de opdracht hiervoor een tekst te maken.

108p

Schrijf een betoog waarin je laat zien welke gevolgen het WTO-lidmaatschap kan hebben

voor de Chinese economie.

Vermeld in dit betoog voor elk van de drie soorten ondernemingen in China twee voordelen

óf twee nadelen óf een voordeel en een nadeel van het WTO-lidmaatschap.

a De ‘internationalists’

b De ‘nationalists’

c De ‘localists’

d Vermeld verder in het betoog één van de volgende keuze-aspecten:

Een gevolg van het WTO-lidmaatschap voor:

1 de arbeidsmarkt in China;

2 de kapitaalmarkt in China;

3 het transformatieproces in China van bureaucratisch budgetmechanisme naar

marktmechanisme.

Aanwijzingen:

• De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.

• Gebruik voor het betoog 170 woorden; een afwijking van 25 woorden is toegestaan.

opgave 4Opgave 4

Keynesiaanse shocktherapie Na een periode van economische groei kan in een economie een neergang optreden. Zo’n neergang is soms het gevolg van een externe schok. In zo’n situatie kan de overheid ingrijpen en proberen de economie weer in goede banen te leiden. Aan de hand van onderstaand kortetermijnmodel kunnen de gevolgen van deze externe schok en het effect van overheidsbeleid worden geanalyseerd: C = c(Y – B) + Co C (Co) = (autonome) particuliere consumptie I = Io I (Io) = (autonome) particuliere investeringen O = Oo O (Oo) = (autonome) overheidsbestedingen B = bY B = belastingontvangsten E = Eo E (Eo) = (autonome) export lopende rekening M = mY M = import lopende rekening EV = C + I + O + E – M EV = effectieve vraag Y = EV Y = nationaal inkomen b = marginale belastingquote Alle bedragen luiden c = marginale consumptiequote in miljarden euro’s. m = marginale importquote In tabel 5 staan voor de exogene en endogene grootheden van het model de waarden in drie situaties: • de oorspronkelijke situatie, vóór de externe schok; • variant 1, de veranderde situatie na de schok zonder ingrijpen van de overheid; • variant 2, de veranderde situatie na de schok met ingrijpen van de overheid. oorspronkelijk variant 1 variant 2 overige gegevens C 300 ...... ...... • De inkomensmultiplier van de c 0,8 0,75 0,75 autonome bestedingen bedraagt Co 20 20 20 oorspronkelijk 1,18 (afgerond). b 0,3 0,3 0,3 • In variant 1 en variant 2 bedraagt Io 35 30 33 deze multiplier 1,13 (afgerond). Oo 150 150 170 • In de oorspronkelijke situatie zijn Eo 220 200 200 de belastingontvangsten even hoog M 205 ...... ...... als de overheidsbestedingen. m 0,41 0,41 0,41 • In variant 1 en variant 2 is er Y 500 ...... ...... sprake van een overheidstekort. tabel 5

→ Geef een verklaring voor de lagere marginale consumptiequote én een verklaring voor de lagere autonome particuliere investeringen bij variant 1 in vergelijking met de oorspronkelijke situatie.

→ Toon aan dat in variant 1 het evenwichtsinkomen 452 is. Over variant 2 zegt de minister van Financiën: “Ingrijpen door de overheid prima, maar dan wel met een zodanige verhoging van de overheidsbestedingen dat het overheidstekort niet groter wordt dan 20 miljard euro.”

→ Is de verhoging van de autonome overheidsbestedingen, zoals die uit tabel 5 is af te leiden voor variant 2, aanvaardbaar voor deze minister? Verklaar het antwoord met een berekening. In een commentaar op dit overzicht van drie situaties wordt gesteld dat het ingrijpen van de overheid op langere termijn ook remmend kan werken op verder herstel van de economie na de externe schok.

opgave 5Opgave 5

Vals plat In een land wordt een wijziging van het stelsel voor de inkomstenbelasting overwogen. Het onderzoeksbureau van één van de grote politieke partijen in dit land presenteert een voorstel onder de naam ‘Schijvenstelsel’. Van dit stelsel zijn in tabel 6 de hoofdlijnen weergegeven. Een aantal belastingdeskundigen komt met een ander voorstel: de zogenoemde ‘Vlaktaks’ (zie tabel 7). Beide stelsels beperken zich uitsluitend tot het inkomen uit arbeid. tabellen tabel 6: ‘Schijvenstelsel’ schijf van belastbaar inkomen belasting- tarief belastingheffing over totaal van de schijven € 0 t/m 15.000 32,5% € 4.875 € 15.001 t/m € 30.000 37,5% € 10.500 € 30.001 t/m € 48.000 42% € 18.060 vanaf € 48.001 52% • Voor personen de mogelijkheid te voeren. met een inkomen bepaalde kosten uit arbeid bestaat als aftrekpost op • Alle belastingplichtigen meer heffingskortingen totale belastingheffing). hebben (= korting recht op één of op de te betalen 6 en 7 belasting op inkomen uit arbeid: 35% van het belastbaar inkomen. • Er zijn geen aftrekposten. • Er zijn geen heffingskortingen. Op basis van nadere analyse voorspelt het onderzoeksbureau de mate waarin de aftrekposten van het ‘Schijvenstelsel’ gebruikt zullen worden door de verschillende inkomensgroepen in het land. Deze voorspelling is weergegeven in figuur 2. Alle ontvangers van bruto-inkomens zijn verdeeld in 10 even grote groepen, gerangschikt van laagste bruto-inkomens (deciel 1) naar hoogste bruto-inkomens (deciel 10). figuur 2 gemiddeld bedrag aan aftrekposten in procenten van het gemiddeld bruto-inkomen 25 % van het 22 20 bruto-inkomen 17 18 20 15 14 13 12 10 8 5 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 inkomensgroep (deciel)

De minister van Financiën vreest dat de belastinginkomsten bij de ‘Vlaktaks’ lager zullen zijn dan bij het ‘Schijvenstelsel’. De minister van Sociale Zaken wil graag een belastingstelsel dat de regering de mogelijkheid biedt om via de inkomstenbelasting nivellerende inkomenspolitiek te voeren.

→ Zal de minister van Sociale Zaken kiezen voor het ‘Schijvenstelsel’ of voor de ‘Vlaktaks’? Verklaar het antwoord. Om te beoordelen hoe in het ‘Schijvenstelsel’ de hoogte van de belastingaanslag, vóór aftrek van de heffingskortingen, zich verhoudt tot de hoogte van het belastbaar inkomen kan de gemiddelde belastingdruk bepaald worden. In figuur 2 geldt dat voor deciel 4 het gemiddelde bruto-inkomen € 17.000 is, terwijl dat voor deciel 10 gemiddeld € 60.000 is.

→ Toon met een berekening aan dat deze gemiddelde belastingdruk in deze beide decielen vrijwel gelijk is. Een econoom, die de discussie rond de keuze voor een nieuw belastingstelsel volgt, geeft de voorkeur aan het stelsel ‘Vlaktaks’. Maar hij stelt wel voor om aan dat stelsel één algemene heffingskorting toe te voegen, in de vorm van een vast bedrag van € 2.000 voor elke belastingplichtige.

→ Heeft deze toevoeging van een algemene heffingskorting aan het stelsel ‘Vlaktaks’ een nivellerend, een denivellerend of géén effect op de secundaire inkomensverdeling? Verklaar het antwoord. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 6Opgave 6

In deze opgave staat de naam Euroland voor de groep EMU-landen die in 2002 de chartale euro heeft ingevoerd. De spin in het web De wisselkoers van de euro speelt een belangrijke rol in de wereldeconomie en neemt in het economische systeem van Euroland een centrale plaats in. In figuur 3 wordt een model van de economie van Euroland getoond. Elke pijl geeft een positief of negatief verband weer tussen twee economische grootheden (ceteris paribus). figuur 3 8 effectieve Met behulp van figuur 3 kan verklaard worden dat inflatie in Euroland zowel kosteninflatie als bestedingsinflatie kan zijn. Om de doelstelling van prijsstabiliteit te realiseren gebruikt de Europese Centrale Bank (ECB) haar rentetarieven.

→ Beschrijf twee manieren waarop uit figuur 3 kosteninflatie af te leiden is. Noem in beide beschrijvingen het nummer van de gebruikte pijl.

→ Beschrijf op basis van figuur 3 hoe de ECB haar rentebeleid inzet om in tijden van hoogconjunctuur de prijsstabiliteit in Euroland te handhaven. Noem in de beschrijving de nummers van de gebruikte pijlen én vermeld of er sprake is van een positief of van een negatief verband. Een vakbondsleider in Euroland doet op basis van dit model de volgende uitspraak: “Een koersdaling van de euro ten opzichte van de dollar heeft als positief effect dat de werkloosheid in Euroland zal dalen.”