opgave 1Opgave 1
Wie wordt er beter van de bonus-malus?
Het gezin Walker heeft verzekeringen lopen bij twee verschillende
commerciële verzekeringsmaatschappijen.
Voor de verzekering tegen autoschade heeft het gezin gekozen voor
verzekeringsmaatschappij CarSure. De verzekering voor ziektekosten is
afgesloten bij verzekeringsmaatschappij ZekerGezond.
Beide maatschappijen maken gebruik van een bonus-malussysteem zoals
weergegeven in onderstaande tabel.
bonus-maluspercentages ten opzichte van de basispremie
De basispremie is constant.
Een verzekerde die in een jaar eenmaal een claim indient, daalt in het
volgende jaar één trede in bovenstaand systeem. Bij twee claims of meer
daalt de verzekerde het volgende jaar twee treden. De percentages
korting en boete gelden ten opzichte van de basispremie behorend bij
trede 1. Als de verzekerde gedurende een jaar niets claimt, stijgt hij het
volgende jaar één trede en betaalt hij een lagere premie.
De vereniging ‘Vervoer Veilig’ toont zich voorstander van het gebruik van
dit bonus-malussysteem door CarSure, met het argument dat dit leidt tot
veiliger verkeer.
12pLeg dit argument van de vereniging ‘Vervoer Veilig’ uit.
Klantenorganisatie Het Ziekenboegje maakt daarentegen bezwaar tegen
toepassing van het bonus-malussysteem in de zorg.
22pWelk bezwaar zou de klantenorganisatie maken? Licht dit bezwaar toe.
Het gezin Walker is al een aantal jaren voor medische kosten bij
ZekerGezond verzekerd, en is inmiddels op trede 6 ingeschaald. Het
contract met de verzekering loopt nog drie jaar.
De premie voor deze verzekering voor het gezin Walker, na aftrek van
korting, bedraagt € 252 en het eigen risico voor het gezin is € 100.
Het gezin heeft dit jaar een claim ter waarde van € 180 voor een
medische behandeling die het overweegt in te dienen. Daarbij gaat het uit
van de verwachting dat zich in de komende drie jaren geen verdere
schadegevallen zullen voordoen.
34pLaat met een berekening zien of het voor het gezin Walker voordelig of
nadelig is als het deze € 180 claimt bij ZekerGezond.
Het gezin Walker overweegt beide verzekeringen onder te brengen bij een
niet-commerciële verzekeringsmaatschappij, omdat de premies daar op
dit moment lager zijn. De oudste dochter heeft twijfels of het gezin
daarmee in de komende jaren ook goedkoper uit zal blijven. Zij is bang
dat zo’n verzekeraar minder op de kosten let en minder efficiënt werkt.
Haar vader meent dat ze daar niet zo bang voor hoeft te zijn.
42pGeef een verklaring waarom de hoogte van de totale verzekeringspremie
die het gezin Walker moet betalen zou kunnen dalen, als het beide
verzekeringen onderbrengt bij een niet-commerciële maatschappij.
52pLeg het standpunt van de vader uit.
opgave 2Opgave 2
Reputaties op het spel
Kredietbeoordelingbureau’s (KB’s) beoordelen de kredietwaardigheid van
investeringsprojecten waarvoor bedrijven krediet vragen.
Bij het toekennen van financiering door banken (in deze opgave de
aanbieders van krediet), zijn in dit verband twee stappen te
onderscheiden:
− allereerst moet het bedrijf dat krediet vraagt een beoordeling krijgen
van een KB over de kredietwaardigheid van het investeringsproject;
− vervolgens beslist de bank, of die op basis van de beoordeling van
een KB tot financiering van het investeringsproject overgaat.
Uiteindelijk moet in de praktijk blijken of het project succesvol is en de
financiering het verwachte rendement oplevert.
KB’s zijn particuliere ondernemingen die streven naar maximale winst. In
2009 bleek dat KB’s in veel gevallen te positief waren geweest over de
kredietwaardigheid van investeringsprojecten. De KB’s leden vervolgens
reputatieschade.
Een journalist heeft in een economisch tijdschrift een artikel geschreven
over een mogelijk verband tussen de betrouwbaarheid van beoordelingen
door KB’s en het ontstaan van reputatieschade. Hij heeft daartoe een
model uitgewerkt voor de markt van kredietbeoordelingen. Het model is
gebaseerd op een aantal uitgangspunten (zie bron 1) en figuur 1.
De journalist stelt dat KB’s geneigd kunnen zijn hun reputatie op het spel
te zetten door te gemakkelijk een positieve kredietbeoordeling te geven.
62pBeargumenteer het standpunt van de journalist. Gebruik hiervoor bron 1
en figuur 1.
De journalist stelt dat het model tekortschiet om een uitspraak over de
ontwikkeling van de reputatie van een KB te doen. Hij verwacht dat deze
reputatie zich ontwikkelt zoals in figuur 2 is gegeven: “Opgelopen
reputatieschade heeft effect op toekomstige inkomsten van een KB. Bij de
afweging tussen de kans op reputatieschade en het afgeven van een
positieve kredietbeoordeling, weegt een KB daarom de inkomsten op
korte termijn af tegen verwachte inkomsten op lange termijn.”
72pVerklaar waardoor in figuur 2 na afloop van fase I een omslag te
verwachten is naar fase II.
Om te voorkomen dat er in de toekomst stelselmatig te positieve
kredietbeoordelingen worden verstrekt zijn maatregelen vereist.
Drie mogelijke maatregelen worden genoemd:
a KB’s worden door kredietvragende bedrijven vooraf betaald voor een
af te geven beoordeling.
b KB’s worden aansprakelijk gesteld voor kredietaanbod dat niet
succesvol blijkt te zijn.
c Niet het kredietvragende bedrijf maar de bank betaalt voor de diensten
van KB’s en de beoordeling wordt openbaar gemaakt.
In een reactie in het economenblad wijst een lezer al deze voorstellen af:
“Maatregel a zal weinig helpen om het probleem op te lossen. Bij
maatregel b en c bestaat er een wezenlijke kans dat de markt voor het
beoordelen van krediet helemaal instort.”
82pBeargumenteer de mening van de lezer over voorgestelde maatregel a.
92pBeargumenteer de mening van de lezer over één van de voorgestelde
maatregelen b of c.
bron 1
uitgangspunten a KB’s krijgen van het kredietvragende bedrijf alléén een vergoeding als er krediet wordt aangeboden voor het investeringsproject. b Investeringsprojecten krijgen een positieve beoordeling van hun kredietwaardigheid, als de kans op een succesvolle financiering op minstens 70% wordt geschat, en negatief bij een lagere geschatte kans. c Succesvolle financiering betekent dat rente en aflossing voor het krediet volledig worden voldaan conform de afspraken. d Bij een beoordeling van de kredietwaardigheid van een investeringsproject < 70% zullen banken geen krediet aanbieden. e Bij het contact tussen een KB en een kredietvragend bedrijf is de opbouw van vertrouwen en reputatie in de loop der tijd belangrijk. f KB’s hebben slechts in beperkte mate inkomsten uit andere activiteiten, zoals het verstrekken van financiële adviezen.
figuur 1
figuur 2 ontwikkeling reputatie van een KB
opgave 3Opgave 3
Faalt de markt of faalt de overheid?
In een Europees land is de productie van varkensvlees verantwoordelijk
voor ongeveer een kwart van de totale uitstoot van broeikasgassen door
de landbouw. Varkensvlees vormt een belangrijk onderdeel van het
dagelijks menu van de inwoners.
Tot nog toe is de prijsvorming op de markt voor varkensvlees door de
overheid vrij gelaten, maar de minister van Natuur maakt bezwaar tegen
de hoge negatieve externe effecten door de veroorzaakte
broeikasgassen. De minister vraagt een onderzoeksbureau de
binnenlandse markt van varkensvlees te bestuderen en dit marktfalen in
kaart te brengen. Het onderzoeksbureau hanteert onderstaand model,
waarin wordt aangenomen dat de producenten van varkensvlees
rechtstreeks aan de consumenten leveren.
QV = −1,5P + 18 QV = gevraagde hoeveelheid (× mln kilo)
P = prijs in euro’s per kilo varkensvlees
QA = aangeboden hoeveelheid (× mln kilo)
hoeveelheid (x 1 miljoen kilo)
Het bureau kwantificeert het verband tussen de productie van
varkensvlees en de totale omvang van de negatieve externe effecten
(NEE) als volgt:
NEE = negatieve externe effecten (mln euro’s)
Q = afzet varkensvlees (× mln kilo’s)
Het onderzoeksbureau stelt: “In de evenwichtsprijs van 6 euro in het
model zijn externe effecten niet meegenomen.”
102pZou de prijs hoger of lager moeten zijn als externe effecten worden
geïnternaliseerd? Licht het antwoord toe.
113pBereken de totale welvaartsbijdrage van de markt voor varkensvlees,
uitgaande van de omvang van het totale surplus en de negatieve externe
effecten.
De minister van Natuur stelt zich ten doel de negatieve externe effecten
van de productie van varkensvlees te beperken tot 9 miljoen euro. Om dit
te bereiken wil zij een vaste producentenheffing per kilo varkensvlees
invoeren. Een van de politieke partijen heeft kritiek op dit voorstel. Zij pleit
daarom voor het beïnvloeden van de betalingsbereidheid van de
consumenten van varkensvlees.
122pToon met een berekening aan dat de voorgestelde vaste heffing 3 euro
per kilo moet zijn om de doelstelling van de minister te realiseren.
132puitwerkbijlageTeken in de uitwerkbijlage hoe de vraag- en aanbodfuncties komen te
liggen na invoering van de genoemde heffing. Arceer in de figuur de
opbrengst van de overheid uit de heffing.
Onder druk van de genoemde politieke partij ziet de minister af van het
invoeren van de vaste producentenheffing. In plaats daarvan start zij een
informatiecampagne tegen het gebruik van varkensvlees, om de
betalingsbereidheid te verminderen. Ga ervan uit dat als gevolg van de
campagne bij elke prijs de vraag in gelijke mate afneemt.
142puitwerkbijlageTeken in de uitwerkbijlage de nieuwe marktsituatie als door deze
campagne de betalingsbereidheid zoveel afneemt, dat de doelstelling van
de minister alsnog wordt gerealiseerd.
opgave 4Opgave 4
Patatje oorlog
In het dorpje Noordheim zijn twee snackbars gevestigd: Van Vliet en
Jonker. Tussen beide snackbars is tot nu toe sprake van een
stilzwijgende afspraak om de prijzen van hun meest verkopende product,
Vlaamse friet, niet te wijzigen.
Van Vliet overweegt om de frietprijzen toch met 5% te verlagen om zijn
omzet te laten groeien. Hij gaat er in eerste instantie van uit dat Jonker
hetzelfde overweegt. Van Vliet stelt een matrix op om zijn strategie te
kunnen bepalen.
152pIs er in de analyse van Van Vliet sprake van een gevangenendilemma?
Verklaar je antwoord.
Jonker waarschuwt Van Vliet dat een prijsverlaging door beide snackbars
ten koste kan gaan van de winst, ondanks de verwachte hogere omzet.
Hij doet Van Vliet de belofte, dat hij zijn prijzen niet zal verlagen, als
Van Vliet dat ook niet doet. Als Van Vliet zijn prijsverlaging toch doorzet,
dreigt Jonker echter zijn prijzen met 10% te verlagen.
Van Vliet vraagt een bevriende econoom een marktonderzoek uit te
voeren naar te verwachten omzetcijfers. De econoom concludeert dat
Van Vliet ten onrechte van een statische spelsituatie is uitgegaan. Op
basis van de voorstellen van Jonker stelt hij een spelboom op (zie figuur
op de volgende pagina). Hij gaat ervan uit dat de prijselasticiteit van de
vraag naar Vlaamse friet voor beide snackbars −1,5 bedraagt.
Overwegingen die niet in de spelboom aan de orde komen worden buiten
beschouwing gelaten.
162pToon met een berekening aan dat bij punt A een weekomzet van
5.106,25 euro wordt behaald door Van Vliet.
171pIs bovenstaande dreiging van Jonker van een prijsdaling van 10%
geloofwaardig? Verklaar je antwoord.
181pLeg uit dat op basis van de spelboom het voor Van Vliet niet aannemelijk
is dat Jonker zijn belofte zal houden om zijn prijs gelijk te houden.
Gegeven de verwachte omzetcijfers zal Van Vliet niet gemakkelijk door de
belofte van Jonker overtuigd worden. Toch wil Jonker een prijzenslag
voorkomen. Hij wil via zelfbinding zijn bedoelingen geloofwaardig maken.
192pBedenk een manier hoe Jonker zelfbinding kan toepassen om zijn belofte
om zijn prijzen gelijk te houden geloofwaardig te maken. Licht deze
manier toe.
spelboom Van Vliet en Jonker (omzet in euro’s per week)
opgave 5Opgave 5
Spoor Weg
De overheid van een land wil een snelle treinverbinding (STV) tussen de
twee grootste steden van het land. Volgens de overheid is dit goed voor
de economische ontwikkeling van het land en de twee steden in het
bijzonder.
Het bedrijf Spoor&Weg (SW) maakt bekend met de overheid een contract
gesloten te hebben. SW gaat de railinfrastructuur ontwikkelen, bouwen en
na oplevering gedurende dertig jaar beheren, voor in totaal 3 miljard euro.
INHOUD CONTRACT: contractafspraak 1 SW ontwerpt en bouwt de railinfrastructuur. Na vijf jaar wordt deze opgeleverd aan de overheid. contractafspraak 2 Na oplevering beheert SW deze railinfrastructuur gedurende dertig jaar. contractafspraak 3 Voor de ontwikkeling, de bouw en het beheer betaalt de overheid dertig jaar lang een vergoeding van 100 miljoen euro per jaar, vanaf het begin van de exploitatie. In elk jaar dat de railinfrastructuur minder dan 98% van de tijd operationeel blijkt te zijn, wordt het bedrag lager. contractafspraak 4 De overheid zorgt voor stations en een goede aansluiting op het wegennet.
Tijdens een nieuwsuitzending over het tekenen van het contract geeft
econoom Houtdorp commentaar: “Met dit contract zullen de kosten voor
de overheid uit de hand lopen, omdat sprake is van een principaal-
agentprobleem. Bovendien, als de bouw al een eind gevorderd is, zou SW
opnieuw kunnen gaan onderhandelen over de vergoeding. De overheid
heeft in zo’n geval een zwakke positie.”
202pBeschrijf het principaal-agentprobleem dat Houtdorp noemt en verklaar
hoe dit tot extra kosten zou kunnen leiden voor de overheid.
De minister van Verkeer reageert op het commentaar van Houtdorp.
Hij zegt dat er helemaal geen sprake zal zijn van extra kosten. Er is wel
een principaal-agentrelatie, maar door het contract is er geen principaal-
agentprobleem.
212pOp welke van de vier contractafspraken doelt de minister? Licht je
antwoord toe.
Bovendien, zo stelt de minister, zal SW er wel voor waken gedurende het
bouwproject opnieuw te gaan onderhandelen over het contract, want dan
ontstaat er voor SW een berovingsprobleem.
222pVerklaar hoe hier voor SW een berovingsprobleem kan ontstaan.
De minister en Houtdorp zijn het ook niet eens over de externe effecten
van de STV. De minister zegt: “Positieve externe effecten zijn voor de
overheid reden geweest om een belangrijke financiële bijdrage te leveren
aan de STV. Hieruit ontstaan voor de overheid in de toekomst bovendien
extra inkomsten.” Houtdorp brengt daar tegen in: “Ik zie andere externe
effecten van treinverkeer die vooral leiden tot extra overheidsuitgaven.”
De presentator eindigt deze discussie met de opmerking dat beide heren
gelijk hebben wat betreft de financiële gevolgen van de externe effecten
van de STV en onderbouwt deze mening met een uitleg.
232pSchrijf een uitleg die de presentator gegeven kan hebben. De uitleg moet
passen binnen de gegeven context.
Gebruik daarbij ongeveer 60 woorden.
opgave 6Opgave 6
Loon naar studeren Twee leerlingen, Mounir en Thomas, maken een profielwerkstuk over beloningsverschillen op de arbeidsmarkt in Nederland. De vraag naar arbeid wordt gedefinieerd als het aantal bezette arbeidsplaatsen en het aantal vacatures. Het aanbod van arbeid is gelijk aan het aantal bezette arbeidsplaatsen en het aantal werklozen. Mounir en Thomas willen het opleidingsniveau van het aanbod van arbeid en het door werkgevers gevraagde opleidingsniveau voor verschillende banen in hun onderzoek betrekken. Ze bestuderen een rapport van een onderzoeker, waarin drie opleidingsniveaus worden onderscheiden. Onderstaande tabel en de figuren 1 tot en met 4 op pagina 15 komen uit dit rapport. voorbeelden van banen per vereist opleidingsniveau vereist opleidingsniveau voorbeeld van banen laag opgeleid VMBO verkoopassistenten winkels bedieningspersoneel horeca huishoudelijk personeel gemiddeld opgeleid MBO handelaren machine operators onderhoudsmonteurs hoog opgeleid HBO/WO managers ingenieurs ict-ontwikkelaars Uit figuur 1 en figuur 2 kan worden opgemaakt dat de groep gemiddeld opgeleide werklozen groter is dan de groep lager opgeleide werklozen.
Toon dit voor het jaar 2011 aan met behulp van een berekening op basis van (geschatte) waarden uit beide genoemde figuren. Bij bespreking van de figuren valt het Mounir en Thomas op dat door de veranderde verhoudingen tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt de verschillen in beloning groter zijn geworden. Mounir zegt dat het uiteenlopen van de relatieve beloningsniveaus in de periode 2005-2011 zoals in figuur 3 is te zien, kan worden verklaard uit de gegevens over werkloosheid over diezelfde periode in figuur 2.
Thomas merkt op dat de beloningen van hoogopgeleiden in deze periode relatief hard stijgen. Hij denkt dat dit het resultaat is van twee tegengestelde ontwikkelingen. 1 De ontwikkelingen in figuur 1 hebben een remmend effect op het niveau van beloning van hoogopgeleiden, maar 2 de technologische ontwikkeling heeft in deze periode blijkbaar een effect op de verhouding tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt bij hoogopgeleiden die het effect van ontwikkeling 1 meer dan compenseert.
Verklaar de relatief snelle stijging van de beloningen van hoogopgeleiden met behulp van de twee tegengestelde ontwikkelingen die Thomas ziet. De onderzoeker schrijft in zijn rapport dat de kansen op de arbeidsmarkt voor laagopgeleide mensen niet onder druk staan. De werkgelegenheid voor hoogopgeleiden ontwikkelt zich gunstig, hetgeen via de bestedingen op zijn beurt weer een positief effect heeft op de arbeidskansen voor laagopgeleiden.
Leg uit hoe de onderzoeker tot deze conclusie komt. In hun conclusie schrijven Mounir en Thomas dat ze verwachten dat na 2011 de ongelijkheid in beloningen tussen de verschillende opleidingsniveaus zal afnemen als gevolg van verandering in de keuzes die jonge mensen zullen maken in de loop van hun opleiding op het gebied van ruilen over de tijd. Bij hun argumentatie gebruiken ze figuur 4.
figuur 1 aandeel in het aanbod van figuur 2 werkloosheid in arbeid in procenten arbeidsaanbod per opleidingsniveau 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 figuur 3 ongelijkheid in beloning figuur 4 extra beloning per tussen opleidingsniveaus* 70 60 hbo 50 40 30 20 10 0 1995 2000 2005 2011 * De deelstreepjes in de legenda duiden op een verhouding van beloning tussen de opleidingsniveaus. ** Het relatieve loonverschil op basis van brutolonen ten opzichte van het laagste opleidingsniveau (ongeschoold).
