bronnen

Eindexamen economie vwo 2026, tijdvak 1

opgave 1Opgave 1 Solo

Monopolist Solo is een rederij die personen vervoert per boot tussen
verschillende Indonesische eilanden. De directeur overweegt vanwege het
milieu de vervuilende diesel te vervangen door een schonere, duurdere
biobrandstof. In figuur 1 zijn de kosten en opbrengsten van Solo
geschetst.
Figuur 1 Kosten en opbrengsten van Solo in 2025
figuur bij de opgave
GO = −2Q + 100
MKdiesel = 16 (x 1.000)
MKbio = 24 (x 1.000)
GO is de prijs van een ticket in roepia (x 1.000)
12p
Leg uit dat het gebruik van diesel leidt tot maatschappelijke kosten. Ga in
je antwoord in op een voorbeeld van maatschappelijke kosten van het
gebruik van diesel.
Solo streeft naar maximale winst en behaalt deze bij het gebruik van
diesel bij een prijs van 58.000 roepia per ticket. De winst is dan 690.000
roepia.
22p
Bereken de totale vaste (constante) kosten.
De directeur kiest vanwege sociale normen voor biobrandstof. De stijging
van de marginale kosten leidt tot een nieuwe prijs. Solo streeft nog steeds
naar maximale winst.
33p
Bereken de procentuele prijsstijging van een ticket door de keuze voor
biobrandstof.
Als gevolg van de keuze voor biobrandstof verandert het totale surplus bij
winstmaximalisatie.
42puitwerkbijlage
Arceer in figuur 1 van de uitwerkbijlage de vlakken die deze verandering
van het totale surplus bij winstmaximalisatie weergeven.
Rederij Laman ziet winstkansen en zal in 2026 toetreden door te varen
met biobrandstof. Laman heeft drie strategieën om toe te treden tot de
markt (zie spelboom 1). Vanwege deze concurrentie verwacht Solo
minder winst te behalen en overweegt weer op diesel te gaan varen.
Spelboom 1 Winsten in roepia (x 1.000) in het jaar 2026
figuur bij de opgave
De winst van Solo zal in 2027 dalen als gevolg van de speluitkomst in
2026.
52p
Geef aan:
− wat de speluitkomst is in 2026;
− dat de winst van Solo in 2027 zal dalen als gevolg van het afwijken
van de sociale norm.

opgave 2Opgave 2 Geld in de markt

In deze opgave gaat het bij de rente altijd om de geldmarktrente.
De geldmarktrente is de rente op kortlopende leningen. Op de geldmarkt
bieden pensioenfondsen en banken geld aan. Overheden vragen om geld
als zij kortlopende leningen afsluiten om investeringen in publiek kapitaal
te financieren. Ook gezinnen zijn vragers op de geldmarkt.
62p
Leg uit welk effect een hoge tijdsvoorkeur van gezinnen heeft op de rente.
72p
Leg uit dat investeringen in publiek kapitaal kunnen leiden tot een hogere
structurele economische groei. Ga in je antwoord in op een voorbeeld van
publiek kapitaal.
Ook de centrale bank heeft invloed op de geldmarktrente. Een econoom
maakt een model van de geldmarkt (zie figuur 2) en analyseert de
gevolgen van het ingrijpen van de centrale bank.
Figuur 2 Geldmarkt
figuur bij de opgave
A0 = aanbod voordat de centrale bank ingrijpt
A1 = aanbod nadat de centrale bank ingrijpt
V = vraag naar geld
Door de lagere rente na het ingrijpen van de centrale bank dalen de rente-
inkomsten op opgebouwd vermogen door gezinnen.
81p
Is het opgebouwde vermogen een stroomgrootheid of een
voorraadgrootheid? Geef een argument voor je keuze.
De effectiviteit van het monetaire beleid kan worden gemeten door de
rente-elasticiteit. De rente-elasticiteit meet hoe sterk de vraag naar geld
reageert als gevolg van een renteverandering.
Gebruik figuur 2.
92p
Bereken de rente-elasticiteit als gevolg van het ingrijpen van de centrale
bank.
Uit onderzoek blijkt dat de effectieve ondergrens van de nominale rente
geen 0%, maar −0,5% is. Ondanks deze negatieve nominale rente kunnen
consumenten toch besluiten hun spaargeld bij een bank aan te houden.
101p
Beargumenteer dat consumenten hun spaargeld bij een bank aanhouden
ondanks een negatieve nominale rente.

opgave 3Opgave 3 Beleid

In 2026 heeft een land het stelsel van inkomstenbelasting hervormd.
Hierbij is het progressieve stelsel vervangen door een vlaktaks zonder
heffingskortingen. Het tarief van deze vlaktaks is gelijk aan het
gemiddelde landelijke tarief in 2025.
112p
Leg uit dat de hervorming van het stelsel van inkomstenbelasting leidt tot
een denivellering van de secundaire inkomens.
Door de denivellering neemt het consumentenvertrouwen af, waardoor de
bestedingen dalen. Een econoom analyseert dit met het IS-MB-GA model.
Figuur 3 IS-MB-GA model
figuur bij de opgave
De IS-curve geeft het dalend verband weer tusen de reële rente en het
inkomen.
122p
Leg dit dalend verband tussen de reële rente en het inkomen uit.
In periode 1 verschuift de IS-curve naar IS1. De econoom neemt aan dat
de centrale bank met één rentestap de economie terugbrengt naar de
potentiële productie (Y*).
133puitwerkbijlage
Geef de aanpassing van de economie weer over de tijd.
Doe het als volgt:
− Teken in figuur 3 van de uitwerkbijlage de nieuwe MB-curve (MB1) en
GA-curve (GA1) van periode 1.
− Vul in de tabel in de uitwerkbijlage de reële rente (r) en de inflatie (π)
in na de renteaanpassing.
De econoom is van mening dat de overheid altijd de bestedingen moet
verhogen in een situatie van onderbesteding. Deze extra bestedingen
kunnen op twee manieren worden gefinancierd:
a het verhogen van het tarief van de vlaktaks;
b het uitgeven van nieuwe staatsobligaties.
142p
Leidt een hoger tarief van de vlaktaks tot een kleinere of grotere
multiplier? Leg je keuze uit.
Er is sprake van onderbesteding. Daarom streeft de overheid naar een
toename van het bbp. Ga uit van een situatie van een lage inflatie en een
lage rente.
152p
Vind jij dat de overheid nieuwe staatsobligaties moet uitgeven om de extra
bestedingen te financieren? Leg je keuze uit.

opgave 4Opgave 4 Kappen met kappen

In Zuid-Amerika verdwijnt door houtkap steeds meer tropisch regenwoud.
Een econoom maakt een model en onderzoekt de houtkap voor een
gedeelte van het tropisch regenwoud. De econoom gaat uit van een
aantal aannames:
− Al het gekapte hout is van dezelfde kwaliteit en wordt grotendeels
geëxporteerd naar de Verenigde Staten en Europa.
− Een werkend systeem van eigendomsrechten voor dit gedeelte van het
tropische regenwoud ontbreekt.
Gebruik bovenstaande tekst.
162p
Leg met behulp van twee kenmerken uit van welke marktvorm er sprake is
bij kaphout.
De econoom voegt een aantal aannames over de houthakkers toe aan het
model:
− De gemiddelde variabele kosten zijn voor alle houthakkers en per
eenheid gekapt hout gelijk.
− Houthakkers ontvangen nu een marktprijs die hoger is dan de
variabele kosten per eenheid product.
− Houthakkers hebben alleen de keuze om minder hout te kappen of
meer hout te kappen.
De econoom concludeert: “Op basis van de aannames over de
houthakkers, heeft iedere houthakker een dominante strategie waardoor
op termijn een suboptimaal Nash-evenwicht ontstaat.”
172p
Leg de conclusie van de econoom uit.
De econoom maakt een nieuw model (zie figuur 4). De econoom stelt een
collectieve aanbodlijn op bestaande uit twee segmenten: A1 en A2.
Figuur 4 Model kaphout in 2026
figuur bij de opgave
V: Qv = 7 – 0,02P V = vraag kaphout als % van het tropisch regenwoud A 1 • P = 100 A = aanbod kaphout als % van het tropisch regenwoud A 2 • Qa = 6% bij (0% ≤ Q ≤ 6%) P = De gemiddelde opbrengst van kaphout per m² tropisch regenwoud in $
181p
Geef een verklaring voor het horizontale verloop van de aanbodlijn van
segment A1.
De totale omvang van het tropisch regenwoud is 700 miljoen hectare aan
het begin van 2026. Het tropisch regenwoud zal zonder houtkap jaarlijks
groeien met 2,2% per jaar. De werkelijke jaarlijkse verandering van het
tropisch regenwoud in procentpunten is het groeipercentage minus het
gekapte hout in procenten. Ga uit van het marktevenwicht.
192p
Bereken met hoeveel hectare het tropisch regenwoud krimpt in 2026.
De econoom wil de gevraagde hoeveelheid kaphout laten afnemen en
stelt voor om een heffing te introduceren op de koop van hout. Hierdoor
zal de vraag naar kaphout in het model 1,8% worden als percentage van
het tropisch regenwoud.
202p
Bereken de hoogte van de heffing per m² in dollars.

opgave 5Opgave 5 Australië

Australië produceert en exporteert delfstoffen zoals steenkool en aardgas.
De prijzen van deze delfstoffen worden op de wereldmarkt bepaald en
hangen samen met de stand van de (gemiddelde) conjunctuur in de
wereld. De productie van delfstoffen in Australië is zeer prijsinelastisch.
Een econoom stelt: “Een hoogconjunctuur in de rest van de wereld heeft,
via de prijselasticteit van de productie van delfstoffen, een zwak effect op
de werkgelegenheid in de delfstoffenmarkt in Australië.”
212p
Leg de stelling van de econoom uit.
In Australië is sprake van loonrigiditeit.
222p
Leg uit dat hogere exportprijzen voor delfstoffen leiden tot een lagere
arbeidsinkomensquote.
Een econoom analyseert de economie van Australië in 2023 met behulp
van een kringloopmodel (zie figuur 5). De pijlen zijn geldstromen.
Figuur 5 Kringloopmodel Australië (2023)
figuur bij de opgave
De getallen zijn in miljarden Australische dollars.
B = belastingen
C = particuliere consumptie
E = export van goederen en diensten
I = bedrijfsinvesteringen
M = import van goederen en diensten
O = overheidsbestedingen
S = particuliere besparingen
Y = nationaal inkomen
(vervangingsinvesteringen en afschrijvingen blijven buiten beschouwing)
In het kringloopmodel staan de pijlen tussen gezinnen, banken en
bedrijven gegeven. De richting van de pijlen tussen buitenland, banken en
overheid (pijlen 1 en 3) zijn nog onbekend.
233p
Geef:
− de berekening van de vier ontbrekende waarden in figuur 5;
− aan in welke richting de pijlen bij 1 en 3 lopen.
Australië heeft in 2023 een positief saldo op de betalingsbalans.
242p
Leg uit welk effect dit positieve saldo, via de valutamarkt, heeft op de
internationale concurrentiepositie van Australië.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 6Opgave 6 De prijs van woningbezit

In Nederland hebben veel huishoudens een woning gekocht met een
hypothecaire lening. Dit is een leenvorm waarbij de woning als onderpand
dient. De Nederlandsche Bank (DNB) is toezichthouder op de
hypotheekmarkt en onderzoekt daarom de koopwoningmarkt (zie tabel 1).
Tabel 1 Gegevens onderzoek Nederlandse koopwoningmarkt
  begin 2021 eind 2022 hypotheekrente (looptijd 10 jaar) 1,80% 4,05% inkomenstoets van DNB 5,7 4,4 totale hypotheekschuld (in miljarden €) € 740,1 € 797,6 totale hypotheekschuld (in % van het bbp) 93 83         2021 2022 reële groei bbp Nederland 4,9% 4,5%
De inkomenstoets is een eis van DNB. Een inkomenstoets van 5,7
betekent dat huishoudens een maximale hypotheek kunnen krijgen van
5,7 keer hun primair inkomen.
252p
Leg uit welk effect een hoogconjunctuur heeft, via de inkomenstoets, op
de koopwoningprijzen.
Stelling: “Bij een hogere hypotheekrente stijgt het risico van wanbetaling.
Hierdoor verlaagt DNB de inkomenstoets.”
262p
Leg de stelling uit.
273p
Bereken op basis van tabel 1 de inflatie in de periode begin 2021 tot eind
2022.
Bij de aanschaf van een woning met een hypothecaire lening verplichten
banken de huishoudens een woonhuisverzekering af te sluiten. Deze
verzekering dekt onverwachte schade aan woningen, bijvoorbeeld
waterschade als gevolg van stormen.
282p
Leg uit of er averechtse selectie kan optreden bij een
woonhuisverzekering voor huizenkopers met een hypothecaire lening.
292p
Leg uit of er sprake kan zijn van moral hazard na het afsluiten van een
woonhuisverzekering.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.