opgave 1Opgave 1 Wetenschappelijke verklaringswijzen
De schrijver Godfried Bomans voert in zijn bundel Nieuwe buitelingen op ironische wijze
de heer Dijkstra op, die geprobeerd heeft aan te tonen dat de aarde geen bol is, maar een
plat vlak.
De heer Dijkstra is een man naar mijn hart.
Men begrijpe mij wel: ik zeg niet, dat heer Dijkstra gelijk heeft. De ontzaglijke kennis, die
nodig is om in te zien dat de aarde een pannenkoek is, ontbreekt mij ten enenmale. Nog
minder zou ik durven beweren, dat we weer terug naar de bol moeten. Dergelijke
vraagstukken liggen ver buiten het bereik van eenvoudig besnaarde geesten als de mijne.
Ik zie slechts toe en bewonder. Eén ding echter is mij duidelijk: dat de aarde, hetzij plat,
hetzij rond, een man als Dijkstra heeft voortgebracht. De vorm kan mij niet schelen. Ik kijk
naar het resultaat. En het resultaat is Dijkstra. Als hij had gezegd, dat de aarde een driehoek
is (een opvatting, waar ik persoonlijk toe neig), had dit niet het minste verschil gemaakt.
Waar het mij om gaat, is dit: dat plotseling, te Hilversum, een Fries opstaat die iets zegt,
waar nog niemand aan gedacht heeft. Originaliteit, in welke vorm ook, valt immer toe te
juichen. En welke astronomische verdiensten dit boek ook heeft, één kwaliteit staat vast: het
is oorspronkelijk. Het is dit wellicht in die mate, dat het eigenwijs kan worden genoemd.
Daar houd ik van. De wereld dankt haar vooruitgang uitsluitend aan eigenwijze mensen. Als
een beschaving - gelijk nu - geen voortgang maakt en zelfs achteruitboert, dan komt dit
omdat het aantal eigenwijzen zienderogen afneemt. Als het slecht gaat, kan het alleen beter
worden door lieden, die menen het beter te weten. Zij zijn de gist in de kleffe oliebol van
onze samenleving. Tot dezulken nu behoort de heer Dijkstra. Hij zal achteraf misschien
blijken geen Galileï, Newton of Einstein te zijn. Maar hij is uit hun hout gesneden.
bron: Godfried Bomans, Nieuwe buitelingen, 1957
13p
Zou de Weense Kring de uitspraak dat de aarde plat is een zinvolle wetenschappelijke
uitspraak vinden?
Licht toe welke voorwaarde de Weense Kring zou stellen aan de aard van een zinvolle
wetenschappelijke uitspraak over de vorm van de aarde. Leg met een concreet voorbeeld uit
hoe men een dergelijke uitspraak kan toetsen.
24p
Zou Popper de uitspraak dat de aarde plat is een wetenschappelijke hypothese vinden?
Geef een toelichting op je antwoord waarbij je ingaat op wat Popper onder
’wetenschappelijkheid’ verstaat.
In zijn boek Over dieren bekritiseert Aristoteles de „eerste filosofen die in vroeger tijd
hebben nagedacht over de natuur.” Tegenwoordig staan deze denkers bekend als de
Ionische natuurfilosofen. Aristoteles schrijft over hen het volgende.
Zo laten zij hun wereld ontstaan, en op vergelijkbare wijze bespreken ze het ontstaan van
planten en dieren. De maag bijvoorbeeld en ieder lichaamsdeel dat voedsel en reststoffen
opneemt, zou ontstaan zijn doordat water in het lichaam rondstroomde, de neusgaten
doordat de adem zich hierdoor een weg baande. De grondstoffen van materiële lichamen
zijn lucht en water: deze denkers laten allemaal de natuur bestaan uit deze twee materiële
elementen.
Als evenwel de mens en de dieren en hun lichaamsdelen op natuurlijke wijze ontstaan, zou
men van vlees, bot, bloed en alle andere homogene delen zowel als van de heterogene
delen als gezicht, hand en voet, moeten zeggen hoe het komt dat elk daarvan is zoals het is:
welk vermogen schuilt daaronder? Het volstaat niet te zeggen waaruit ze elk bestaan,
bijvoorbeeld uit vuur en aarde.
bron: Aristoteles, Over dieren, 640 b 8 – 23
32p
In hoeverre zou men op grond van tekst 2 bij de natuurfilosofen al kunnen spreken van een
vorm van wetenschappelijk denken?
Geef in de toelichting op je antwoord aan welk demarcatiecriterium voor
wetenschappelijkheid jij hanteert.
Binnen de wetenschap maakt men tegenwoordig vaak gebruik van zogenaamde
’intentionele verklaringen’. Zo is in de geschiedenis een intentionele verklaring een
verklaring van historische gebeurtenissen door middel van de motieven en bedoelingen van
de personen. En in de psychologie gebruikt men motieven en bedoelingen wel om menselijk
handelen te verklaren.
44p
Kunnen volgens jou intentionele verklaringen wetenschappelijk genoemd worden?
Beargumenteer je antwoord en leg uit welk demarcatiecriterium voor wetenschap
je hanteert.
opgave 2Opgave 2 Wetenschap en waarneming
„Elektronen zijn geen biljartballen.” De Amerikaanse wetenschapsfilosoof Ernan McMullin
geeft bij deze uitspraak de volgende uitleg: „Elektronen zijn geen gewone materiële
entiteiten. Ze hebben geen individuele identiteit, noch een continuïteit door de tijd heen. De
wetenschappelijke onderzoeker construeert elektronen. Hij ontwerpt een theorie die hem zal
vertellen wat elektronen eigenlijk zijn.”
Binnen de wetenschapsfilosofie is het sinds de Weense Kring gebruikelijk observationele
termen van niet-observationele of theoretische termen te onderscheiden. ’Elektron’ is een
voorbeeld van een theoretische term.
52p
Wat wordt verstaan onder theoretische termen en waarom vormden deze termen voor de
verificatie, zoals aanvankelijk geëist door de Weense Kring, een probleem?
Volgens McMullin is de ontwikkeling van een begrip als ’elektron’ alleen te begrijpen als
we aannemen dat de verbeelding daarbij een belangrijke rol speelt. Hempel wees al eerder
op het belang van de verbeelding bij wetenschappelijk onderzoek. Hij noemde verlangens,
mystieke belangstelling en dromerijen als voedingsbodem voor de verbeelding van de
wetenschappelijk onderzoeker.
64p
Welke rol speelt de verbeelding volgens Hempel bij wetenschappelijk onderzoek?
Maak tevens duidelijk waarom een resultaat dat met hulp van de verbeelding bereikt wordt,
niet bereikt kan worden met logisch redeneren.
De zeventiende-eeuwse astronoom Galileo Galilei heeft een belangrijke aanzet gegeven tot
de aanvaarding van het inzicht dat niet de aarde maar de zon het middelpunt vormt van ons
zonnestelsel. Om allerlei redenen wensten velen in die dagen vast te houden aan de oude
opvatting.
In een toneelstuk dat Bertolt Brecht aan deze controverse wijdt, krijgt Galilei bezoek van
enkele aristotelische geleerden. De astronoom is van mening dat zijn gasten slechts door
zijn telescoop hoeven te kijken om van zijn gelijk overtuigd te raken. Zij weigeren echter te
kijken.
Zij zijn van mening dat het eenvoudig niet zo kan zijn als Galilei beweert.
De opvatting van de geleerden dat kijken door de telescoop niet bewijst dat Galilei gelijk
heeft met zijn beweringen, is niet zo onzinnig is als op het eerste gezicht misschien lijkt.
Deze opvatting kan immers worden gerechtvaardigd met een beroep op de visie van de
Amerikaanse wetenschapsfilosoof Quine over onderdeterminatie.
74p
Maak duidelijk hoe met een beroep op Quines onderdeterminatie de houding van de
aristotelische geleerden verdedigd kan worden.
Leg in je antwoord duidelijk uit wat onder ’onderdeterminatie’ wordt verstaan.
Wittgenstein bleek niet in de eerste plaats bewogen te worden door betrokkenheid bij de
status van de wetenschappen. Zijn aandacht ging allereerst uit naar de voorwaarden voor
zinvol taalgebruik. Zijn gedachten hierover vatte hij samen in zijn zogenaamde
afbeeldingstheorie van de taal. Wittgenstein realiseerde zich, blijkens de Tractatus, de
beperkingen van de wetenschappelijke methode en terminologie. Dit werd aanvankelijk
door de Weense Kring met wie hij in contact stond, over het hoofd gezien. Gevolg was dat
deze Kring zich bij de verdediging van zijn logisch-positivistische gedachtegoed, beriep op
Wittgenstein. „Wat in de taal uitdrukbaar is, zijn de banale feiten van de empirische
wetenschappen.” (Buskes blz. 13). Dit mag voor de Weense Kring een belangrijke
vaststelling zijn geweest, voor Wittgenstein was het dat niet.
84p
Omschrijf kort wat de afbeeldingstheorie van Wittgenstein inhoudt en geef aan welke
radicale consequentie deze theorie heeft voor de betekenis van beweringen die in de
filosofie worden gedaan.
opgave 3Opgave 3 Historische feiten en verklaringen
Rond de laatste eeuwwisseling woedde er in Nederland een discussie over het belang van
het leren van feiten in het geschiedenisonderwijs. Voor een filosoof roept dit de vraag op:
wat zijn historische feiten?
De Nederlandse historicus Johan Huizinga had zich zo’n honderd jaar geleden ook al
beziggehouden met de vraag naar de status van historische feiten. Hij zag het als de taak
van de historicus om een beeld te scheppen van een historisch tijdperk, waarbij de
historicus zelf een selectie moest maken uit de veelheid van alle gegevens die mogelijk een
rol hadden gespeeld.
Geen van deze gegevens is in de stof van het verleden onmiddellijk gegeven op de wijze,
waarop de feiten der natuur in de kosmos gegeven of bewaard zijn. Ook wanneer de vraag
uitgaat naar een blote opeenvolging van gebeurtenissen, naar het leven van personen of het
ontstaan en vergaan van steden of staten, dan is de vraag, welke personen of
gemeenschappen het betreft, en welke van hun daden en lotgevallen men begeert te kennen
altijd reeds bepaald door een maatstaf van wetenswaardigheid, die de historicus a priori
aanlegt.
Terwijl de natuurwetenschappen alle tezamen in den grond rekenschap trachten te geven
van elk natuurfeit dat zich kan voordoen, is de geschiedenis er nimmer op uit, elk kenbaar
feit uit het verleden in haar stelsel van kennis te betrekken. Het totale gebeuren van een
vroegere tijd is nimmer haar object.
bron: J. Huizinga, uit verzameld werk deel VII, ’De wetenschap der geschiedenis’
In de bovenstaande tekst over geesteswetenschappen en natuurwetenschappen geeft
Huizinga een eigen visie op de voornaamste verschillen tussen deze laatste en de
geschiedkunde, een ’geesteswetenschap’.
92p
Noem de twee verschillen die Huizinga in tekst 3 maakt tussen de natuurwetenschappen en
de geschiedkunde.
Gezien in het licht van wetenschapsfilosofische theorieën, is Huizinga’s visie in tekst 3 op
de gang van zaken bij de beoefening van natuurwetenschappen naïef te noemen.
Een heel ander voorbeeld van een naïeve opvatting van wetenschapsbeoefening was te
vinden bij sommige aanhangers van het logisch positivisme. Hoewel de
wetenschapsfilosoof Carl Hempel zelf positivistisch georiënteerd was, richtte hij zich tegen
de uitgangspunten van de „eng inductivistische opvatting van wetenschappelijk onderzoek”.
Zijn bezwaren tegen dit „eng inductivisme” halen het verschil dat Huizinga hier maakte
tussen de natuur- en de geesteswetenschappen onderuit.
Hempel geeft vier bezwaren tegen het „eng inductivisme”, en geeft voor elk bezwaar
argumenten. Het eerste bezwaar gaat over „het verzamelen van alle feiten”.
104p
Geef de twee belangrijkste redenen waarom volgens Hempel geen enkele wetenschap ’alle
feiten’ verzamelt.
Huizinga ruimde voor de taak van de geschiedwetenschap een speciale plaats in: het gaat
volgens hem niet om het verzamelen van -historische- feiten op zich, maar de historicus
moet met deze feiten het een en ander doen.
Volgens de 19e-eeuwse historicus Droysen begint de geschiedkundige zelfs pas met zijn
eigenlijke werk nadat hij heeft vastgesteld wat er gebeurd is: je kunt hem zien als een
detective, die op grond van de verzamelde feiten een misdrijf gaat oplossen.
114p
Wat is volgens Droysen de taak van de historicus, en welke rol speelt het onderscheid
tussen ’vorm’ en ’idee’ hierin?
Volgens de filosoof Dilthey is het onderscheid tussen de natuurwetenschappen en de
geesteswetenschappen niet zozeer dat ze zich op verschillende soorten objecten richten,
maar dat deze wetenschappen elk een specifieke verhouding tot hetgeen onderzocht wordt
met zich mee zouden brengen.
Bijvoorbeeld de mens, door Dilthey „het feitencomplex mensheid” genoemd, kan zowel
door een exacte wetenschapper, als door een geesteswetenschapper onderzocht worden.
124p
Waardoor onderscheiden volgens Dilthey de natuurwetenschappen zich van de
geesteswetenschappen?
Leg dit uit aan de hand van de wijze waarop elk van beide het „feitencomplex mensheid”
benadert.
Zoals ook Chris Lorenz beschrijft, zijn logisch positivisten niet te spreken over de
werkwijze van veel historici. Onder andere Hempel vond dat ook historische verklaringen
wetmatig opgevat moesten worden, terwijl hermeneutische historici menen dat dat
onmogelijk is. Dit roept, opnieuw, de vraag op naar de status van historische feiten, of de
objectiviteit van historische kennis.
134p
Hoe kan een hermeneutische historicus zich tegen deze eis van de logisch positivisten
verdedigen?
Belicht beide standpunten in je antwoord.
