opgave 1Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie
Aan het begin van een uitzending van het televisieprogramma Pauw & Witteman
(oktober 2009) wordt de aanwezigen aan tafel gevraagd of ze geloven dat God
bestaat. Er ontstaat een discussie waarin de presentatoren Jeroen Pauw en
Paul Witteman verweten wordt zich arrogant en badinerend uit te laten ten
aanzien van gelovigen.
Onder de genodigden aan tafel is schrijver Kluun, verantwoordelijk voor het
essay van de maand van de spiritualiteit, dat verscheen onder de titel ‘God is
gek. De dictatuur van het atheïsme’. Het essay gaat uit van een onderzoek
waaruit is gebleken dat slechts 14% van alle Nederlanders zegt absoluut níet in
een God of hogere macht te geloven of zegt overtuigd atheïst te zijn.
In het essay gaat Kluun op zoek naar zijn persoonlijke antwoord op de vraag:
“Hoe kun je als weldenkend mens geloven in God, de menselijke ziel of leven na
de dood?”
In aanloop naar het schrijven van dit essay mailt Kluun Nederlandse
opiniemakers, wetenschappers en filosofen met de vraag of God bestaat. Pauw
en Witteman beantwoorden de vraag of God bestaat met een stellig ‘Nee’.
Zou de middeleeuwse aartsbisschop Anselmus van Canterbury in staat zijn
geweest te reageren, dan zou hij de vraag of God bestaat met een stellig ‘Ja’
hebben beantwoord, wellicht inclusief bewijsvoering. Hoewel hij zou toegeven
dat het mogelijk is dat dwazen het bestaan van God toch nog ontkennen.
13pHoe is het volgens Anselmus mogelijk dat Pauw en Witteman het bestaan van
God ontkennen?
Maak in je antwoord duidelijk waarom God volgens Anselmus noodzakelijk in de
werkelijkheid bestaat, en waarom dit alleen voor God geldt.
Voor zijn onderzoek klopt Kluun ook aan bij hoogleraar wijsbegeerte Herman
Philipse en hoogleraar biofysica Cees Dekker. Beide hoogleraren voerden eind
2008 een polemiek in NRC Handelsblad over de stelling van toenmalig minister-
president Balkenende dat geloof en wetenschap veel dichter bij elkaar staan dan
wordt gedacht. In zowel geloof als wetenschap zou het volgens Balkenende om
een zoektocht naar een waarheid gaan die we nooit helemaal te pakken krijgen,
maar die er wel is.
Philipse huldigt het standpunt dat alleen de wetenschap de maat der dingen is.
Hij reageert op de opvatting van Dekker dat er geen werkelijk conflict is tussen
geloof en natuurwetenschap. Philipse schrijft:
Premoderne debatten over wetenschappelijke kennis en religieuze waarheden
verschillen van hedendaagse debatten, zoals het debat tussen Philipse en
Dekker. Toch werden ook in de premoderne tijd dit soort standpunten
ingenomen over de verhouding tussen de filosofische rede en religieus geloof,
zoals de standpunten van Thomas van Aquino, van Al Farabi en van Averroës.
23pLeg uit met welk premodern standpunt dat van Philipse het meest overeenkomt,
het standpunt van Thomas van Aquino, van Al Farabi of van Averroës?
Leg ook uit met welk van deze drie premoderne standpunten dat van Dekker het
meest overeen komt.
Geef daarbij aan waarin premoderne debatten over de verhouding tussen
wetenschappelijke kennis en religieuze waarheden verschillen van de moderne
debatten.
Philipse vervolgt zijn betoog met de uitleg van wat volgens hem het verschil is
tussen wetenschap en religie:
Dekker op zijn beurt reageert door te stellen dat wetenschappelijk onderzoek
nog nooit heeft aangetoond dat centrale christelijke geloofswaarheden onjuist
zijn, en dat het onduidelijk is hoe zulk onderzoek dat zou kunnen doen. Dekker
schrijft:
35pWelke bron van kennis vind jij betrouwbaarder, die waar Philipse zich op beroept
of die waar Dekker aanspraak op maakt?
Betrek in je antwoord de vier bronnen waarop een beroep kan worden gedaan
bij het verwerven van kennis.
Geef per bron aan hoe kritiek op de betrouwbaarheid ervan mogelijk is.
Nadat Philipse heeft geconcludeerd dat religieus geloof door de
wetenschappelijke vooruitgang ongeloofwaardig is geworden, gaat hij in op het
probleem van de interpretatie van religieuze teksten:
In de loop van de geschiedenis zijn verschillende standpunten over de status
van religieuze teksten en uitspraken ingenomen, waaronder de kritische positie
van de filosoof Immanuel Kant.
Kant formuleerde risico’s ten aanzien van het religieus geloof dat zou kunnen
vervallen tot intolerant dogmatisme, en ten aanzien van het atheïsme dat zou
kunnen leiden tot onrust die de maatschappelijke orde ondermijnt.
Op de eerder door schrijver Kluun gestelde vraag of God bestaat, zou Kant
antwoorden dat de praktische rede niet zonder het idee van het bestaan van
God kan. Uit de notie van het hoogste goed volgt volgens Kant immers het
postulaat van het bestaan van God.
42pWaarom kan de praktische rede volgens Kant niet zonder religie en de daarmee
verbonden postulaten?
Leg je antwoord uit en geef aan hoe Kant argumenteert dat uit de notie van het
hoogste goed het postulaat van het bestaan van God volgt.
Ten slotte gaat Philipse in zijn betoog in op het voormalig geloof van Dekker in
de Intelligent Designtheorie. Deze theorie voert God aan als intelligent
ontwerper en verantwoordelijke voor de schepping en de complexiteit van de
natuur. Volgens Philipse heeft de wetenschap de hypothese van een intelligent
ontwerp helemaal niet nodig:
Om wetenschap van pseudowetenschap te onderscheiden en religieuze
uitspraken van het kennisdomein uit te sluiten, hanteerden de logisch empiristen
het verificatiecriterium.
Dit criterium werd door anderen echter te streng bevonden, omdat daarmee ook
wetenschappelijke wetten betekenisloos worden. In het verlengde hiervan had
de Amerikaanse filosoof Willard Quine kritiek op wat hij noemde ‘de twee
dogma’s van het empirisme’, en volgens hem kunnen religieuze uitspraken wel
degelijk een praktische rol spelen. Maar het is te betwijfelen of Quine ook
positief zou hebben geantwoord op de vraag van Kluun of God bestaat.
53pLeg uit of Quine het met Philipse en Dekker eens zou zijn dat het beter is de
Intelligent Designtheorie te verlaten.
Geef daarbij aan welke rol religieuze uitspraken volgens Quine kunnen spelen
en geef aan hoe deze rol te verklaren valt vanuit zijn holistische opvatting van
betekenis.
In het essay ‘God is gek’ haalt Kluun ook de hedendaagse Canadese filosoof
Charles Taylor aan. Hij citeert uit het interview, getiteld ‘Religie gaat nooit weg’,
dat Taylor gaf aan de Volkskrant in 2009.
Taylor is naast filosoof praktiserend katholiek en ook hij keert zich tegen
atheïsten die ervan overtuigd zijn dat wetenschap religie overbodig maakt. In het
interview zegt Taylor dat religie altijd weer zal opduiken en dat er nieuwe
vormen van religie zullen ontstaan waar we nu nog geen weet van hebben.
Volgens Taylor geloven atheïsten dat modernisering onvermijdelijk tot
secularisering leidt en dat godsdienst een constant, onveranderlijk verschijnsel
is, terwijl ze voortdurend van karakter verandert. Vandaar dat de ontdekking dat
God niet dood is volgens hem zo veel angst wekt: de seculiere mens is zijn
zorgeloze toekomstbeeld kwijt.
De seculariseringsthese waarnaar Taylor hier verwijst, is afkomstig van
Durkheim en Weber. Durkheim stelt dat religie zowel een speculatieve als een
ceremoniële (rituele en bindende) functie heeft en dat deze functie gevaar loopt
in de huidige samenleving.
64pBen jij het met Durkheim eens dat deze ceremoniële functie van religie gevaar
loopt in de huidige samenleving?
Beargumenteer je antwoord en leg Durkheims opvatting uit.
Geef aan de hand van voorbeelden uit de huidige Nederlandse samenleving een
argument vóór en een argument tégen deze opvatting van Durkheim.
opgave 2Opgave 2 Religieus recht
Geregeld wordt in de media gediscussieerd over de vraag of in Nederland delen
van de sharia of islamitische wetgeving moeten worden ingevoerd. In sommige
andere Westerse landen, zoals Canada en het Verenigd Koninkrijk is al sprake
van een vorm van shariarechtspraak. Sommige moslims in Nederland zouden de
sharia graag toegepast zien op het gebied van zaken uit het burgerlijk recht
zoals huwelijk, nalatenschap en voogdij. In Nederland hebben ook joden en
katholieken hun eigen wetgeving en rechtspraak.
Voor alle duidelijkheid: shariarechtbanken zijn er niet in Nederland,
shariabemiddeling op vrijwillige basis, door bijvoorbeeld geestelijken, komt wel
voor.
De arabist en jurist Maurits Berger, hoogleraar Islam in de Westerse wereld,
schrijft met enige regelmaat over de sharia en de verhouding tussen islam en
democratie. Hij stelt in het begin van onderstaand artikel in NRC Handelsblad
dat er in Nederland helemaal geen sprake is van shariarechtbanken. En
vervolgt:
tekst 6
Maar stel dat de rechtbanken er wel zouden zijn. Men zegt dan te vrezen voor parallelle vormen van conflictbeslechting in Nederland. Maar die bestaan al. Is dat verboden? Neen. Is het wenselijk? Daarover zijn de meningen verdeeld, maar het is wel onderdeel van onze democratische rechtsstaat. In West-Europese landen is immers altijd al sprake van twee systemen: rechtbanken die uitspraak doen over de wet, en andere geschillencommissies die door mensen op basis van vrijwilligheid worden gebruikt. Het gaat dan om arbitrage (zoals in de bouw), mediation (zoals bij echtscheidingen) of religieuze rechtbanken (zoals katholieken en joden die hebben). […] Dus zelfs áls de moslimgemeenschap in Nederland shariarechtbanken zou willen, kan hun dat moeilijk ontzegd worden. Want katholieken en joden hebben ook hun eigen rechtbanken. Deze vrijheid van religie heeft wel grenzen. Steniging, uithuwelijken van minderjarigen, handen afhakken: uitvoering van deze testamentische en koranische regels is absoluut verboden. bron: Maurits Berger: Er is hier helemaal geen shariarechtbank, NRC Handelsblad, 8 juli 2009
Moslims kunnen een beroep doen op gelijke behandeling: joden en katholieken
hebben een vorm van religieuze wetgeving en rechtspraak. Anderen kunnen
daartegenin brengen dat dit zal leiden tot cultuurrelativisme.
72pLeidt het toestaan van dergelijke wetgeving en rechtspraak tot
cultuurrelativisme?
Beargumenteer je antwoord op basis van tekst 6 en maak duidelijk wat onder
‘cultuurrelativisme’ wordt verstaan.
Berger schrijft in hetzelfde artikel over de verhouding tussen shariabemiddeling
en de Nederlandse rechtspraak het volgende:
tekst 7
Maar religieuze rechtbanken gaan vooral over kwesties van huwelijksrecht voor volwassenen. Als die zich vrijwillig willen onderwerpen aan religieuze regels die bijvoorbeeld de ongelijkheid van man en vrouw stellen, dan is dat hun religieuze vrijheid […] Het naast elkaar bestaan van wereldlijke en religieuze rechtspraak leidt vaak tot begripsverwarring. In het geval van een shariarechtbank, bijvoorbeeld, zal de vraag of polygamie is toegestaan in de islam bevestigend worden beantwoord. Dat betekent niet dat het ook mag volgens de nationale wet van het land waar men woont. Maar als men een vraag voorlegt aan een religieus instituut krijgt men ook een religieus antwoord. […] Het is dan van tweeën één: of de moslims wordt toegestaan hetzelfde te doen wat hun religieuze collega’s al eeuwen doen, of het gehele systeem van religieuze rechtspraak moet ontmanteld worden. Het gaat er dus niet om dat moslims iets typisch islamitisch doen wat op eigen merites beoordeeld moet worden. Nee, zij volgen de begane paden van de maatschappij waarin zij leven en moeten dus naar nationaal geldende maatstaven beoordeeld worden. bron: Maurits Berger: Er is hier helemaal geen shariarechtbank, NRC Handelsbl
In een geseculariseerde samenleving is er een scheiding tussen kerk en staat.
Secularisten zouden kunnen stellen dat deze scheiding van kerk en staat in
gevaar komt als religieuze gemeenschappen een eigen wetgeving en
rechtspraak wordt gegeven.
De Duitse filosoof Habermas stelt dat religieuze gemeenschappen zullen blijven
bestaan - ook in het publieke domein - maar dat ze zich wel rationeel moeten
kunnen rechtvaardigen. Hiertoe formuleert hij een aantal voorwaarden aan
religie in de openbaarheid. Eén daarvan is het erkennen van het gezag van de
wetenschappen.
84pBeredeneer aan de hand van zowel tekst 6 als tekst 7 in hoeverre
shariabemiddeling voldoet aan de andere voorwaarden die Habermas stelt.
Geef daarbij ook een punt van kritiek op de benadering van Habermas.
Of er in een rechtstaat ruimte is voor religieuze wetgeving hangt ondermeer af
van de vorm van secularisering of secularisme die er heerst in die rechtstaat. In
dit opzicht wijkt de situatie zoals we die in Nederland kennen af van de situatie
in Frankrijk.
93pBeredeneer waarom religieuze wetgeving in Nederland meer ruimte kan krijgen
dan in Frankrijk. Baseer je antwoord zowel op een beschrijving van de
Nederlandse situatie als op een beschrijving van de Franse situatie.
De Nederlandse schrijfster Nahed Selim is het niet met Maurits Berger eens. Zij
vindt dat de sharia in Nederland wel is ingevoerd en dat dat een slechte zaak is:
tekst 8
Zelfs als uitspraken van imams in achterkamers van moskeeën worden gedaan, met toestemming van de gelovigen, vind ik dat Nederland ze niet zou mogen toelaten. Dat katholieken en joden ook religieuze regels praktiseren, zoals Berger stelt, moeten ze zelf weten. Volgens hun regels hoeven afvalligen en homo’s waarschijnlijk niet onthoofd te worden en ongehoorzame vrouwen niet door hun mannen geslagen. Want alles in de sharia discrimineert vrouwen: trouwen met een niet-moslim mag van de sharia niet, scheiden mag niet, tenzij met toestemming van haar man. Van zijn kant mag de man, wanneer hij maar wil, de vrouw verstoten. Zelfs een smsje waarin staat: “ik verstoot je” is voldoende (volgens de shariarechtbank in Maleisië). Maar als de man binnen drie maanden van mening verandert, dan mag hij zijn ex-vrouw terugnemen, tot drie keer toe. De ouderlijke macht ligt altijd bij de vader: de moeder mag voor de kinderen zorgen, maar hij neemt de beslissingen. In islamitische landen zijn er duizenden scheidingszaken die meer dan tien jaar wachten zonder beslissing van de shariarechtbank. Dat zijn uiteraard scheidingsaanvragen van vrouwen. De mannen hebben in de meeste islamitische landen niet eens
Selim verzet zich tegen de macht die de geestelijken zullen verkrijgen met het
toestaan van bemiddeling op grond van de sharia.
Shariabemiddeling zou als een vorm van pastorale macht beschouwd kunnen
worden die geestelijken ten deel valt.
Pastorale macht is volgens Foucault zowel totaliserend als individualiserend.
Volgens Foucault zijn vormen van verzet van wezenlijk belang bij de analyse
van de betrokken macht. Hij noemt drie van dergelijke vormen van verzet.
103pTot welke van de drie vormen van verzet die Foucault noemt, moet volgens jou
het verzet van Selim worden gerekend?
Beredeneer je antwoord op basis van tekst 8 en leg uit of volgens jou de
shariabemiddeling een vorm van pastorale macht is.
Nahed Selim vervolgt haar pleidooi tegen de invoering van de sharia in
Nederland en staat in dit opzicht dus tegenover Maurits Berger:
tekst 9
Moskeeën die doen aan shariarechtspraak moeten dicht. De minister beweert dat daarvoor geen rechtsgrond bestaat, maar volgens mij is die er wel degelijk: het arrest van het Europees Hof in Straatsburg (13-02-2003). Dat arrest stelt dat shariarechtspraak in strijd is met de principes van democratie. Het lijkt mij sterk dat Nederland, met dit arrest in de hand, niet een paar moskeeën kan verbieden, aangezien deze de sharia daadwerkelijk invoeren. Het arrest van het Europees Hof staat boven uitspraken van Nederlandse rechtbanken. De toegeeflijkheid van de politiek tegenover de fundamentalistische moslims moet stoppen, ook ter wille van de gematigde moslims. De getto’s moeten niet geïnstitutionaliseerd worden door parallelle rechtspraak toe te staan. bron: Nahed Selim: De sharia wordt in Nederland al volop toegepast, NRC Handelsblad, 8 juli 2009
Uit tekst 8 en 9 wordt duidelijk dat Nahed Selim het oneens is met het betoog
van Maurits Berger in tekst 6 en 7.
In dit verband rijst de vraag of de overheid wel als taak heeft het al of niet
toestaan van shariabemiddeling door geestelijken te bepalen. John Locke
schrijft over deze vraag in zijn ‘Brief over tolerantie’.
Daarnaast is het de vraag in hoeverre het problematisch is wanneer de
voorstanders van shariabemiddeling hun standpunt onderbouwen met een
beroep op de gebruiken uit de traditie van hun gemeenschap.
Voorstanders van shariabemiddeling kunnen echter stellen dat arbitrage in
bijvoorbeeld huwelijkszaken een privékwestie is en niet tot het publieke domein
behoort.
Dit leidt tot de vraag of privékwesties wel zo duidelijk van publieke kwesties te
scheiden zijn en waar die scheidslijn dan precies ligt.
114pMet wie ben jij het eens, met het betoog van Maurits Berger in tekst 6 en 7 of
met het betoog van Nahed Selim in tekst 8 en 9?
Geef een beargumenteerde eigen mening en betrek in je antwoord
achtereenvolgens: a) de problematiek van een beroep op traditie, b) de
problematiek rond het onderscheid privé-publiek en c) de vraag of John Locke
de overheid de verantwoordelijkheid zou geven om de sharia toe te staan of te
verbieden.
opgave 3Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is
Hoogleraar filosofie en literatuur Ger Groot schrijft in NRC Handelsblad dat het
niet langer de functie van religie is om één sluitende visie op de wereld te
bieden. In zijn artikel ‘Godsdienst beschermt de mens tegen de pretentie van de
wetenschap alles te kunnen verklaren’ schrijft Groot dat volgens hem bij het
verhaal van de wetenschap ook een tweede verhaal hoort, dat van de religie,
waarin een visie op de wereld pas betekenis kan krijgen.
Groot zet hier religie als zingeving tegenover wetenschap.
123pOp welke twee manieren kun je vanuit zingevingsvragen religies analyseren?
Leg uit welke manier je herkent in tekst 10.
Volgens de opvatting van Groot is het tegenwoordig de taak van religie, ná het
proces van modernisering, om het individu tegen het gewicht van de
wetenschap te beschermen. Over de status van religie en de wijze waarop
modernisering tot een verlies van religieuze waarden kan leiden, kun je een
modernistisch, gematigd modernistisch of religieus conservatief standpunt
innemen.
Toch lijkt Groot niet zomaar in één van de drie mogelijke standpunten onder te
brengen. Op elk van deze standpunten zou hij vanuit zijn opvatting kritiek
kunnen geven.
133pWelke kritiek zou Groot kunnen geven op achtereenvolgens het modernistische,
het gematigd modernistische en op het religieus conservatieve standpunt
omtrent de status van religie?
Hoewel Groot zegt dat hij geen religieus mens is, heeft hij wel een vermoeden
waarin de vreugde van de gelovige schuilt: voor de gelovige is de hemel echt,
omdat zijn ervaring dat is. Iedereen kent ogenblikken waarop hij zich boven het
eigen leven uitgetild weet en een rijkdom ervaart die zijn eigen krachten ver te
boven lijkt te gaan. Zoiets geldt bijvoorbeeld voor artistieke ervaringen.
Toch zijn dergelijke ervaringen volgens Groot niet voldoende voor onze zin- en
betekenisgeving. Artistieke en religieuze ervaringen lijken weliswaar op elkaar
maar toch is er volgens Groot een duidelijk verschil. Met betrekking tot artistieke
ervaringen stelt hij dat religie geen kunst is, geen nabootsing, maar echt. In zijn
kunstextase stijgt de luisteraar, kijker of lezer wel boven zichzelf uit, maar hij
komt niet aan in een wereld waarin zich een geheel andere dimensie opent.
De gelovige ervaart dat transcendente echter wel, zegt Groot:
Een week later reageert Hendrik Spiering, zelf redacteur van NRC Handelsblad,
op het artikel van Groot door een stuk in de krant te zetten. Dat diepe woordloze
ervaringen de basis vormen van religie, daar is Spiering het mee eens. Maar ze
kunnen volgens hem tegelijkertijd ook heel anders begrepen worden.
Groot en Spiering bespreken verschillende vormen van menselijke ervaring,
zoals de artistieke en de religieuze, naast of tegenover de wetenschappelijke
rede.
De fenomenologische filosofen verklaarden alle ervaring tot fundamenteel en
onherleidbaar.
143pWelke tekst drukt volgens jou de onherleidbaarheid van de ervaring volgens de
fenomenologie beter uit, tekst 11 van Groot of tekst 12 van Spiering?
Baseer je argumentatie op beide teksten en leg uit wat de onherleidbaarheid van
ervaring volgens de fenomenologen inhoudt.
Een klein half jaar na de discussie tussen Groot en Spiering schrijft
literatuurwetenschapper Marjoleine de Vos in haar column over de Portugese
dichter Alberto Caeiro (pseudoniem voor Fernando Pessoa). Volgens De Vos is
Caeiro een anti-metafysische dichter, die er steeds weer op wijst dat we gewoon
moeten kijken naar de wereld zoals die zich voordoet en niet gaan zitten
speculeren over zin of innerlijke samenhang.
De Nederlander Rutger Kopland is volgens haar ook zo’n dichter.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Met deze laatste zin verwijst De Vos naar een gedicht van de antimetafysische
dichter Caeiro.
De Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein zou zich in de bezwaren tegen
metafysische uitspraken en verklaringen wel hebben kunnen vinden.
Wittgensteins eerste werk ‘Tractatus logico philosophicus’ eindigt immers met de
beroemde stelling dat je over datgene waarover je niet kunt spreken, moet
zwijgen. Metafysische uitspraken gaan over dat waarover je volgens
Wittgenstein niet zinvol kunt spreken.
Wittgensteins latere kritiek op het essentialisme komt tot uitdrukking in zijn
opvatting van de familiegelijkenissen. Het probleem van het essentialisme doet
zich bijvoorbeeld voor bij het definiëren van religie, wanneer we de betekenis
van religie willen vastleggen.
152pLicht aan de hand van tekst 13 toe dat het vastleggen van de betekenis van
religie kan leiden tot essentialisme.
Leg vervolgens uit hoe de filosoof Charles Taylor gebruik maakt van
Wittgensteins privétaalargument om kritiek te leveren op het idee dat de
individuele ervaring onherleidbaar is.
Het afkeuren van metafysische uitspraken en verklaringen door Caeiro, Kopland
en Wittgenstein wordt ook gedeeld door de logisch empiristen van de Weense
Kring. Toch zouden de anti-metafysische dichters het niet in elk opzicht met het
gebruik van het verificatieprincipe van de logisch empiristen eens zijn geweest.
De Amerikaanse filosoof William James hanteert een ander principe: het
pragmatische betekenisprincipe. Op basis daarvan stelt hij dat religie wordt
gerechtvaardigd door de behoefte eraan.
164pIs de laatste zin van tekst 13 in die context op te vatten als een metafysische
uitspraak, een morele uitspraak, als beide of als geen van beide?
Geef in je argumentatie aan welk oordeel de logisch empiristen vellen en welk
oordeel James velt, enerzijds over metafysische uitspraken en anderzijds over
morele uitspraken.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
![De gelovige drukt zich uit in een vocabulaire dat spreekt over een hem overstijgende realiteit […] die méér is dan alleen een extrapolatie van zijn eigen verlangen. Hij meent zich opgenomen te weten in een…](fx/fig-p12-50-233-e47ba7f3.webp)
