opgave 1Opgave 1 Vrije wil op de weg
Op 19 februari 2011 reed een Volkswagen Golf in de bebouwde kom van
een stad een Daihatsu aan. De bestuurder van de Golf reed met grote
snelheid heel dicht op zijn voorganger en probeerde in te halen op een
kruising met een verkeersheuvel. Bij het inhalen kwam hij op de
linkerweghelft terecht en kon hij door zijn hoge snelheid niet meer op tijd
terugsturen. Net op dat moment kwam van links de Daihutsu de weg op.
De Golf reed de Daihatsu frontaal aan, waardoor de bestuurster van de
Daihatsu op slag dood was.
De bestuurder van de Golf was al eens bestraft voor het rijden van
80 kilometer per uur in de bebouwde kom. Daarvoor is hem toen een
verkeersboete en een verkeerseducatiecursus opgelegd.
Een jaar na dit ongeluk staat in dagblad Trouw een artikel waarin de
weduwnaar van de doodgereden vrouw zijn beklag doet. De weduwnaar
schrijft met welke gevoelens hij achtergebleven is:
tekst 1
Een straf na een dodelijk verkeersongeluk door roekeloos rijden moet een correctieve straf zijn. Wanneer de dader niet snapt waar het over gaat of alle oorzaken en gevolgen ontkent − dit is het geval in deze zaak − dan gaat er van de gevraagde straf niets correctiefs uit. Wat volgt is alleen maar rancune, zowel bij de veroorzaker als bij de nabestaanden. Mijn vrouw laat vier kinderen (met partners) achter, en drie kleinkinderen. Wat mij nu, achteraf, het meest steekt is dat de dader vindt dat hij geen schuld heeft. Hij zal de definitieve straf (wat er vandaag of later in hoger beroep dan ook uitkomt) altijd als onrechtvaardig blijven zien. Als dat idee bij hem niet weggenomen kan worden, en hij zich onschuldig blijft voelen, ja zelfs door zijn advocaat wordt gesterkt in die gedachte, zullen wij als nabestaanden een leven lang, ook een onbevredigend gevoel aan de gehele affaire overhouden. Een straf die als onvoldoende wordt ervaren, blijft frustreren. Voor ons zal het nooit genoegdoening geven. Roekeloos rijgedrag valt niet te snappen. bron: Trouw, 6 maart 2012
In tegenstelling tot de weduwnaar zou de filosoof Derk Pereboom van
mening zijn dat de Golfbestuurder geen straf verdient.
Peereboom is een harde incompatibilist.
14pGeef met twee citaten uit tekst 1 aan welke twee redenen voor
strafvervolging je in deze tekst herkent.
Leg uit welke reden de weduwnaar volgens de argumentatie van
Pereboom kan gebruiken om de bestuurder ter verantwoording te roepen
en welke reden de weduwnaar daarvoor niet kan gebruiken.
De woede van de weduwnaar zou je kunnen zien als morele woede.
Volgens Pereboom is morele woede een belangrijk deel van ons morele
leven en veronderstelt het geloof in de vrije wil. Tegelijkertijd kunnen
uitingen van morele woede schadelijke gevolgen hebben.
23pWaarom veronderstelt de morele woede van de weduwnaar geloof in de
vrije wil van de Golfbestuurder? Beargumenteer je antwoord met een
verwijzing naar tekst 1.
Welk nadeel van morele woede is te herkennen in tekst 1?
Leg ten slotte uit dat volgens Pereboom het harde incompatibilisme het
leven van de weduwnaar juist zou kunnen verrijken.
De brief van de echtgenoot stond op de dag waarop de rechtszaak
plaatsvond in de krant. Omdat de Golfbestuurder vindt dat hij onschuldig
is, vraagt zijn advocaat vrijspraak:
tekst 2
Het causale verband ontbreekt tussen het mogelijke bumperkleven van verdachte en het ontstaan van het ongeval. Voorts zijn er geen omstandigheden aan te wijzen waaruit kan worden afgeleid dat anderszins sprake zou kunnen zijn geweest van een aanmerkelijke schuld van verdachte. Het feit dat de verdachte heeft ingehaald, terwijl dit gelet op de omstandigheden achteraf niet mogelijk bleek te zijn, levert geen schuld op in de zin van artikel 6 van de Wegenverkeerswet 1994. bron: rechtspraak.nl
De bestuurder van de Golf vindt dat hij onschuldig is. De advocaat claimt
dat ook: de betrokken personen waren op het verkeerde moment op de
verkeerde plaats. Pech voor de vrouw die bij het ongeluk overleed en voor
hemzelf.
Immanuel Kant vond echter dat geluk of pech niet van invloed mochten
zijn op de morele beoordeling van iemands daden. Volgens Kant gaat het
om de intenties. Iedereen is verantwoordelijk voor zijn of haar eigen
daden, wat de gevolgen ook zijn.
De rechter die deze zaak onder zich heeft, lijkt ook in een ander opzicht
een navolger van Kant te zijn, want zij heeft de volgende overwegingen
om haar uitspraak te motiveren dat de Golfbestuurder verantwoordelijk is
voor zijn handelen:
tekst 3
In de onderhavige zaak was sprake van omstandigheden waarin verdachte
een verkeerde keuze heeft gemaakt. Allereerst was er geen objectieve
aanleiding voor verdachte om in te halen. Zijn voorgangster reed ongeveer
50 km/u, de ter plekke toegestane maximumsnelheid. Vervolgens is verdachte
kort achter zijn voorgangster gaan rijden ter voorbereiding op de
voorgenomen inhaalmanoeuvre. Hierdoor heeft hij beperkt zicht gehad op het
weggedeelte dat hij nodig had om de inhaalmanoeuvre uit te voeren.
Vervolgens heeft hij getracht zijn voorgangster in te halen, door een abrupte
stuurbeweging naar links te maken. Hij heeft dit gedaan met een aanzienlijk
hogere snelheid, waarmee hij zijn mogelijkheden heeft ingeperkt om snel en
adequaat te reageren op onverwachte verkeerssituaties. Verdachte heeft zijn
inhaalactie aldus ondernomen op een wijze die, gelet op de hiervoor
genoemde omstandigheden, volstrekt onverantwoord was.
Op grond van het voorgaande is de rechtbank, anders dan de raadsman,
van oordeel dat verdachte wel schuld heeft in de zin van artikel 6 van de
Wegenverkeerswet 1994. Een automobilist heeft onder meer de bijzondere
zorgplicht zijn rijgedrag voldoende aan de situatie op de weg aan te passen.
Verdachte heeft ter terechtzitting verklaard dat hij ter plaatse bekend was en
wist dat er dwarsverbindingen met de parallelwegen aanwezig waren. Met die
kennis had verdachte zijn gedrag dienen aan te passen aan de
omstandigheden die daartoe op dat moment aanleiding gaven. Dat er sprake
zou kunnen zijn van eventuele medeschuld van het slachtoffer doet aan
voornoemd oordeel niet af. De rechtbank verwerpt het verweer van de
raadsman.
bron: rechtspraak.nl
De rechter houdt de Golfbestuurder verantwoordelijk voor zijn daden.
33pLeg met behulp van het onderscheid tussen de fenomenale wereld en de
noumenale wereld uit dat de rechter in haar uitspraak inderdaad aansluit
bij de gedachtegang van Kant.
Leg met verwijzing naar tekst 3 uit wat Kant bedoelt met de fenomenale
wereld en wat Kant bedoelt met de noumenale wereld.
In een rechtszaak zijn er twee partijen en een onafhankelijke rechter. Er
komen dus drie actoren of spelers aan het woord: de advocaat van de
verdachte (of raadsman), de officier van justitie en de rechter.
De officier van justitie vertelt tijdens de zitting waarvoor iemand terecht
moet staan. Vervolgens ondervraagt de rechter de verdachte over de
zaak. De advocaat van de verdachte en de officier krijgen de gelegenheid
om vragen te stellen. Daarna houdt de officier van justitie zijn requisitoir:
een betoog waarin hij vertelt wat hij van de zaak vindt en een straf eist.
Dat kan een boete, een taakstraf of een celstraf zijn.
De rechter heeft de Golfbestuurder in dit geval een gevangenisstraf van
zes maanden opgelegd.
Stel je voor dat de Golfbestuurder in hoger beroep zou gaan en een
andere advocaat zou nemen die een andere strategie volgt. Deze
advocaat zou de vormen van ‘moral luck’ die Nagel onderscheidt als
verzachtende omstandigheden kunnen aanvoeren.
43pWelke drie van de vier vormen van moral luck van Nagel zou de advocaat
voor de Golfbestuurder kunnen aanvoeren?
Beargumenteer je antwoord met behulp van de inleiding van deze opgave,
tekst 2 en tekst 3.
Met betrekking tot het bestaan van de vrije wil zijn er verschillende
opvattingen mogelijk afhankelijk van de onderliggende theorie: het
determinisme, het compatibilisme en het libertarisme.
Stel je voor dat jij de rechter bent die in dat hoger beroep een uitspraak
moet doen. Om voor jezelf duidelijk te maken welke uitspraak je als
rechter zou kunnen doen, maak je een overzicht met drie verschillende
uitspraken in deze zaak.
Bij elke uitspraak ga je uit van een andere opvatting van vrije wil. Het
determinisme bespreek je daarbij niet apart, maar koppel je aan de visie
van Hume.
Als rechter beroep je je dus op de volgende drie opvattingen: het
compatibilisme van Hume, het conditioneel compatibilisme en het
libertarisme.
53pBeargumenteer van elk van deze drie opvattingen over het bestaan van
de vrije wil of jij die geschikt vindt om tot een veroordeling van de
Golfbestuurder te komen.
opgave 2Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid
‘Studeer, slaap, maak muziek, stress niet, maak vrienden, geniet aanzien,
drink niet, zweet, speel en kies je ouders met zorg’.
Dit zijn volgens de Nederlandse hoogleraar psychiatrie René Kahn de tien
geboden voor ons brein. In zijn gelijknamige boek uit 2011 geeft de
hoogleraar adviezen hoe we het beste voor onze hersenen kunnen
zorgen. Het boek beslaat tien hoofdstukken, één hoofdstuk voor elk
gebod. Overigens wordt het tiende gebod met een knipoog gegeven; over
wie je ouders zullen zijn, heb je ook volgens Kahn niet zoveel te zeggen.
In een recensie van dit boek wordt het vermogen besproken om bewust
onze hersenen te veranderen door middel van ons gedrag. Dit vermogen
wordt ‘neuroplasticiteit’ genoemd. In een recensie van het boek wordt de
opvatting van Kahn besproken:
De aanmoediging van Kahn om bewust invloed uit te oefenen op onze
hersenen lijkt een reactie op de bestseller Wij zijn ons brein van de
Nederlandse arts en hersenwetenschapper Dick Swaab.
Discussies in de hersenwetenschap raken snel aan het filosofische
lichaam-geestprobleem. In deze discussie worden standpunten
ingenomen vanuit onder andere het dualistisch epifenomenalisme,
het monistisch epifenomenalisme en de identiteitstheorie.
63pTot welke van deze drie stromingen kan de opvatting van Kahn, zoals
beschreven in de inleiding en tekst 4, niet behoren?
Beargumenteer je antwoord voor elk van de drie stromingen.
In de genoemde recensie wordt over Swaabs bestseller het volgende
geschreven:
In tekst 5 wordt kritiek geleverd op een mechanistische visie op de
menselijke geest. Deze kritiek kan ook worden begrepen vanuit het
onderscheid tussen elektrische impulsen van onze hersenen en de
persoonlijke ervaring of beleving die we hebben.
René Descartes hanteert in zijn filosofie een mechanistische visie op het
lichaam en de hersenen.
73pBeargumenteer dat Descartes het eens zou zijn met kritiek op een
mechanistische visie op de menselijke geest.
Geef in je argumentatie het twijfelexperiment van Descartes weer en leg
uit hoe dit experiment leidt tot een onderscheid in twee substanties.
Het besproken boek van Kahn volgt op andere boeken die ook uitgaan
van het belang van neuroplasticiteit. Zo wordt in Je bent niet je brein van
de Amerikaanse onderzoeker en psychiater Schwartz en Gladding het
idee van verantwoordelijkheid voor ons brein uitgewerkt tot een
psychologische zelfhulpmethode.
Deze zelfhulpmethode zou bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden bij een
drankverslaving die zich uit als een geestelijke en lichamelijke behoefte
aan alcohol. Om controle te krijgen over de slechte gewoonten en
ongezonde gedachten die horen bij een drankverslaving, moet je volgens
de auteurs de misleidende boodschappen van je brein doorzien en
vaststellen dat deze niets te maken hebben met wie je werkelijk bent. Zo
kun je door ‘zelfgestuurde neuroplasticiteit’ de aandacht van je geest
gebruiken om de fysieke structuur van je brein te veranderen en van een
drankverslaving af te komen.
Centraal daarbij staat volgens de auteurs het bewuste gebruik van de vrije
wil dat in het boek zelfbeschikking wordt genoemd. Zij veronderstellen
daarbij dat we onze hersenen hebben en niet onze hersenen zijn.
Hoewel het idee van zelfgestuurde neuroplasticiteit als zelfhulpmethode
ten tijde van het leven van Descartes niet bekend was, laat zijn filosofie
tot op zekere hoogte toe dit idee te begrijpen en te beschrijven.
Descartes maakt in zijn filosofie een onderscheid tussen de acties en de
passies van de ziel en bij beide maakt hij weer een onderverdeling.
84pLeg de acties en de passies van de ziel en de twee onderverdelingen uit
door deze toe te passen op de hierboven beschreven zelfhulpmethode.
Gebruik voor de toepassing van de onderverdeling van de passies van de
ziel het voorbeeld van de drankverslaafde.
De auteurs van het boek Je bent niet je brein noemen het vermogen tot
vrije wil of zelfbeschikking, met een verwijzing naar de experimenten van
hersenonderzoeker Benjamin Libet, ook wel het vetorecht. Daarbij
veronderstellen ze dat de begrippen ‘vrije wil’, ‘zelfbeschikking’ en
‘vetorecht’ dezelfde betekenis hebben:
In het boek geven de auteurs in een tussenzinnetje toe dat de betekenis
van wat Libet ontdekte − en dat zij als basisidee van hun zelfhulpmethode
gebruiken − onder filosofen en hersenwetenschappers nog steeds
onderwerp van discussie is.
93pDenk jij dat het bewuste gebruik van een vrije wil, zoals beschreven in
tekst 6, mogelijk is? Geef in je antwoord zowel een argument voor als een
argument tegen op basis van Libets experiment.
Beargumenteer vervolgens of jij, op basis van het door jou ingenomen
standpunt, wel of niet ‘je brein bent’.
In de psychiatrische literatuur, waartoe ook de boeken De tien geboden
voor het brein en Je bent niet je brein behoren, is er behalve de discussie
over zelfbeschikking als vetorecht ook discussie over de grenzen aan
zelfbeschikking. In deze discussie wordt zelfbeschikking vaak aangeduid
als ‘wilsbekwaamheid’ en het ontbreken ervan als ‘wilsonbekwaamheid’.
Wilsbekwaamheid speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol wanneer een
psychiater een patiënt gedwongen wil behandelen, dat wil zeggen zonder
instemming van de patiënt. In dat geval moet een patiënt wilsonbekwaam
of ontoerekeningsvatbaar zijn verklaard.
Filosofe Neelke Doorn vindt dat het begrip ‘wilsbekwaamheid’ in de
psychiatrie op onbevredigende wijze wordt gehanteerd. In haar boek uit
de reeks Psychiatrie & Filosofie probeert ze aan de hand van de filosofie
van Peter Strawson een zinvoller begrip van zelfbeschikking of
wilsbekwaamheid te ontwikkelen:
Doorn verbindt haar ideeën over zelfbeschikking of wilsbekwaamheid,
zoals gebruikt in het vakgebied van de psychiatrie, aan morele
verantwoordelijkheid.
Ook bij Strawson zijn de wil en verantwoordelijkheid aan elkaar
verbonden. Strawson maakt een onderscheid tussen twee houdingen.
103pBeargumenteer aan de hand van ‘menselijke levenssamenhang’ in tekst 7
dat Strawson een zinvolle invulling kan geven aan wilsbekwaamheid.
Beargumenteer daarna waarom de objectiverende houding van Strawson
de zinvolle invulling van wilsbekwaamheid kan ondermijnen.
Beargumenteer ten slotte met een afweging van de vorige twee
argumenten of jij het eens bent met Doorns stellingname in tekst 7.
Om beter te begrijpen wat zelfbeschikking of wilsbekwaamheid betekent,
gaat Doorn ook in op de vraag wat de vrije wil inhoudt. Volgens haar
verwijst de vrije wil naar een psychische realiteit die niet meer als
vanzelfsprekend wordt aangenomen in een tijd waarin de wereld steeds
meer in natuurwetenschappelijke termen beschreven wordt.
Daarom is er volgens haar in de praktijk van de psychiatrie een beter
begrip nodig van wat vrijheid en wilsbekwaamheid inhouden. Psychiaters
moeten immers kunnen rechtvaardigen waarom zij de ene persoon
wilsonbekwaam verklaren en gedwongen behandelen, terwijl ze dit bij een
andere persoon niet doen. Doorn schrijft:
De benadering die Doorn voorstaat met betrekking tot wilsbekwaamheid
in de psychiatrie, lijkt een geesteswetenschappelijke te zijn. Dit blijkt
onder meer uit haar nadruk op het belang van levenssamenhang (tekst 7).
Het begrip ‘levenssamenhang’ speelt ook een belangrijke rol in het werk
van filosoof Wilhelm Dilthey. Hij bakende de geesteswetenschappen af
van de natuurwetenschappen en verklaarde de hermeneutiek als eigen
onafhankelijke methode van de geesteswetenschap. De hermeneutische
cirkel staat daarbij tegenover de empirische cyclus die kenmerkend is
voor de natuurwetenschappelijke aanpak.
Wanneer je psychiater wilt worden, waarvoor je eerst geneeskunde moet
studeren, heb je een natuurwetenschappelijke achtergrond nodig. Zo
wordt bijvoorbeeld als eis aan het middelbare schooldiploma gesteld dat
je dit hebt behaald met het profiel Natuur & Gezondheid of met het profiel
Natuur & Techniek.
113pKan het begrip ‘wilsbekwaamheid’ volgens jou beter worden benaderd
vanuit de natuurwetenschap of vanuit de geesteswetenschap?
Beargumenteer je antwoord met een uitleg en toepassing van de
hermeneutische benadering of met een uitleg en toepassing van de
empirische cyclus.
opgave 3Opgave 3 Zelfverwerkelijking in het wild
In 1845 trok de toen achtentwintigjarige Amerikaanse schrijver Henry
David Thoreau zich terug in een zelfgebouwde hut aan het Waldenmeer in
Massachusetts. Hij wilde als een kluizenaar leven − weg van het volgens
hem kunstmatige leven in de maatschappij. Over zijn beslissing schrijft hij
in zijn boek Walden or Life in the Woods uit 1854, dat de beschaving onze
huizen heeft verbeterd, maar niet in gelijke mate de mensen heeft
verbeterd die erin wonen.
Thoreau had moeite met de maatschappij, omdat hij zijn medemensen
eerst hard zag ploeteren voor hun inkomen en daarna hun geld zag
uitgeven aan luxeproducten. Ze waren volgens Thoreau bezig met zaken
die in een echt, authentiek leven niet nodig zijn: met macht, status en
prestige. Al van kinds af aan droomde hij ervan om in een hutje aan het
Waldenmeer te gaan wonen, hij wilde onafhankelijk zijn. In zijn boek staat
het volgende over zijn redenen om uit de bewoonde wereld weg te
trekken:
Thoreau laat in zijn boek zien dat hij zijn eigen identiteit wil scheppen in
plaats van dat aan de maatschappij over te laten.
Ook de filosoof John Stuart Mill noemt het scheppen van een eigen
identiteit een noodzakelijk bestanddeel van welzijn. Daarnaast geeft hij in
zijn boek Over Vrijheid drie redenen voor het idee dat je actief betrokken
moet zijn bij de vorming van je eigen karakter.
123pZijn de drie redenen die Mill noemt voor de actieve betrokkenheid bij de
vorming van het eigen karakter van toepassing op Thoreau?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van elk van de drie redenen van
Mill, tekst 9 en de inleiding bij tekst 9.
Thoreau zag mensen kiezen voor het leven dat anderen ook hadden.
Volgens hem werden werknemers door het maatschappelijk systeem
slaven die veel van hun vrijheid inleverden. Zij waren niets meer dan een
radertje in een geheel. Tegenover materiële rijkdom en een burgerlijk
bestaan, stelde Thoreau de rijkdom van de geest. Aan het eind van
Walden schrijft Thoreau:
Thoreaus stijl en zoektocht doen soms denken aan het werk van de
Duitse denker Friedrich Nietzsche. Nietzsche schrijft in zijn werk Voorbij
Goed en Kwaad over zijn bewondering voor mensen die zich verzetten
tegen het volgen van een kuddemoraal.
Thoreau zou iemand kunnen zijn waarvoor Nietzsche bewondering zou
hebben.
133pWaaruit blijkt dat Thoreau een nietzscheaanse moraal nastreeft?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van tekst 9, tekst 10 en de
inleiding bij tekst 9 en aan de hand van een uitleg van de begrippen
instrumentele en intrinsieke waarde.
Toen zijn broer in 1842 aan de ziekte tetanus stierf, was dit een
traumatische ervaring voor Thoreau. Twee jaar na deze ingrijpende
gebeurtenis koos Thoreau voor een kluizenaarsbestaan in het bos en liet
daarmee al zijn zekerheden achter.
Jean Paul Sartre schrijft in zijn essay Existentialisme is een humanisme
over het maken van keuzes, waarbij hij de begrippen ‘radicale keuze’ en
‘mauvaise foi’ (kwade trouw) introduceert.
143pWanneer zou Sartre dit handelen van Thoreau beoordelen als mauvaise
foi en wanneer zou het volgens Sartre een uiting zijn van een radicale
keuze?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een uitleg van de begrippen
‘radicale keuze’ en ‘mauvaise foi’ en aan de hand van Sartres visie op de
samenhang tussen vrijheid en verantwoordelijkheid.
Thoreau inspireerde veel mensen met zijn ideeën over vrijheid en de
natuur. Zo’n honderdvijftig jaar na Thoreau, in 1992, trekt de dan
vierentwintigjarige Chris McCandless − die zichzelf Alexander Supertramp
noemt − de wildernis van Alaska in.
Hij heeft weinig uitrusting bij zich, maar in zijn rugzak zit wel Thoreaus
Walden or Life in the Woods.
McCandless’ leven is verfilmd in Into the Wild. Tekst 11 is een bespreking
van die film.
tekst 11
Vlak na het behalen van zijn universitair diploma knipt hoofdpersonage
Christopher McCandless zijn identiteitskaart door en schenkt al zijn spaargeld
− 24 000 dollar − aan een goed doel. Zo wil hij op zijn 22ste de band
doorknippen met zijn ouders en hun wereldje van ‘valse zekerheid en materiële
overvloed’. Zijn ouders hadden voor hun briljante zoon een nog briljantere
carrière in gedachten. Hij denkt daar zelf anders over. Voor hem zijn carrières
‘een uitvinding van de 20ste eeuw’.
Hij is ervan overtuigd dat je eerst alles moet loslaten om helemaal vrij te
kunnen zijn. Vrij om zichzelf te ontdekken, te ontplooien en echt te leven. Alles
wat hij daarvoor meent nodig te hebben, is natuur en literatuur. De titel van het
eerste hoofdstuk van deze film luidt ‘Mijn Eigen Geboorte’. Christopher neemt
zelfs een nieuwe naam aan: ‘Alexander Supertramp’. Vrij vertaald: de
‘superzwerver’.
De wereld blijkt al snel gecompliceerder dan de mooie woorden van poëten en
romanciers. Al reizend ontdekt hij de barsten in de werkelijkheid en zichzelf. Zo
blijkt dat hij niet in staat is zich langdurig aan anderen te binden.
Telkens wanneer hij op het punt staat tot een hechte band te komen met
iemand, gaat hij er − letterlijk − voor dag en dauw vandoor. Net zoals hij deed
ten aanzien van zijn ouders en zijn zus. Telkens zonder een enkel bericht na te
laten.
Alexander is weliswaar ‘altijd al een geboren avonturier’, zoals zijn zus zegt,
maar hij is evenzeer op de vlucht. In zijn puberjaren kwam hij tot de ontdekking
− buiten medeweten van zijn ouders om − dat hij eigenlijk een bastaardzoon is.
Deze ontdekking gooide zijn gehele identiteitsgevoel overhoop, ‘als een rivier
die plots omhoog begint te stromen’.
Daarom probeert hij zo hartstochtelijk een nieuwe, eigen identiteit op te
bouwen.
naar: filmbespreking.be
De filosoof Harry Frankfurt, is het eens met Sartre dat een mens erop
gericht is zichzelf te verwerkelijken, maar hij verschilt van opvatting met
Sartre hoe mensen dit doen.
Frankfurts analyse van eerste- en tweede-orde-verlangens zou je kunnen
opvatten als een kritiek op Sartres idee van radicale keuze.
152pGeef aan de hand van tekst 11 een voorbeeld van eerste- en tweede-
orde-verlangens die Alexander zou kunnen hebben.
Leg in de uitleg van je voorbeeld uit wanneer Alexander volgens Frankfurt
uit vrije wil zou kiezen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
Net als Harry Frankfurt heeft ook Charles Taylor kritiek op Sartres idee
van radicale keuze. Sartres eigen voorbeeld van een student die een
keuze moet maken tussen vechten voor zijn vaderland of zorgen voor zijn
moeder, is, volgens Taylor, juist in tegenspraak met het idee van radicale
keuze.
Tegenover het idee van radicale keuze stelt Taylor de begrippen ‘zwakke
en sterke zelfevaluatie’ en ‘zelfinterpretatie’.
Taylor zou zijn kritiek ook aan de hand van het verhaal van Alexander
kunnen uitleggen.
164pVerwerkelijkt Alexander zichzelf volgens Taylor?
Beargumenteer je antwoord met behulp van een zwakke en sterke
zelfevaluatie en van een zelfinterpretatie van Alexander die je maakt naar
aanleiding van tekst 11.
Geef vervolgens de kritiek die Taylor heeft op Sartres idee van radicale
keuze aan de hand van het verhaal van Alexander met een verwijzing
naar tekst 11.
Hoewel Sartre en Taylor het oneens zijn over de manier waarop een mens
zichzelf zou kunnen verwerkelijken, geloven zij wel dat zelfverwerkelijking
mogelijk is.
Er zijn echter ook sceptici die ervan overtuigd zijn dat zelfverwerkelijking
een typisch westerse misvatting is, zoals de filosofen John Gray en John
Doris. Op basis van modern psychologisch onderzoek verwerpen zij het
hele idee van zelfverwerkelijking.
173pDenk jij dat Alexander zichzelf verwerkelijkt?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van de definitie van vrije wil als
zelfverwerkelijking, de vier aspecten van zelfverwerkelijking, tekst 11 en
de kritiek van Gray en Doris op het idee van zelfverwerkelijking.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
