Eindexamen filosofie vwo 2021, tijdvak 3

Leg met het verband tussen de orde in de samenleving en de menselijke

ziel uit dat er in Plato’s ideale staat geen plaats is voor hebzucht.

Geef vervolgens met Poppers kritiek op Plato een argument tegen de

uitbanning van hebzucht uit de samenleving.

Aristoteles onderscheidt verschillende soorten deugden.

Geef Aristoteles’ onderscheid tussen ethische en dianoëtische deugden

weer.

Leg vervolgens met hebzucht als voorbeeld uit dat volgens Aristoteles:

− ethische deugden dianoëtische deugden vooronderstellen, en

− dianoëtische deugden ethische deugden vooronderstellen.

Door hedendaagse psychologen wordt onderzocht hoe hebzuchtig

mensen zijn. Zij definiëren hebzucht als een onverzadigbaar verlangen

naar meer. Om hebzucht vervolgens meetbaar te maken stelden zij een

‘hebzucht-schaal’ op. Die schaal bestaat uit zeven stellingen waarop

gescoord kan worden van 1 (zeer mee oneens) tot 5 (zeer mee eens):

Volgens Aristoteles heeft iemand die deugdzaam is ‘ware vriendschap

met zichzelf’.

Leg met een voorbeeld uit tekst 1 uit dat iemand met een hoge score op

de hebzucht-schaal volgens Aristoteles geen ‘ware vriendschap met

zichzelf’ kan hebben.

Uit het onderzoek blijkt dat er tussen verschillende beroepsgroepen een

verschil is in de mate van hebzucht. Een van de onderzoekers, Marcel

Zeelenberg, licht de resultaten toe:

De onderzoekers spreken zich niet expliciet uit over de gevolgen van

hebzucht voor de samenleving als geheel. Toch kan je uit tekst 2 met de

neo-klassieke (economische) opvatting argumenten halen voor de stelling

‘hebzucht heeft een positief effect op de samenleving’.

Geef een argument voor deze stelling met tekst 2 en de neo-klassieke

(economische) opvatting.

Volgens Alisdair MacIntyre wordt onze tijd gekenmerkt door een morele

leegte en is een actualisering van het deugdbegrip nodig om die leegte

tegen te gaan.

Beargumenteer met tekst 2 of jij het eens bent met MacIntyre dat een

actualisering van het deugdbegrip nodig is.

Volgens tekst 2 wordt de beroepskeuze van mensen mede bepaald door

hun mate van hebzucht.

Volgens Jeremy Bentham wordt het handelen van mensen altijd bepaald

door het nutsprincipe, ook als iemand zich niet laat leiden door hebzucht.

Immanuel Kant heeft kritiek op de utilitaristische opvatting van moraal.

Leg uit dat ook mensen die zich bij hun beroepskeuze niet laten leiden

door hebzucht, volgens Bentham wel geleid worden door het nutsprincipe.

Leg vervolgens Kants kritiek op het nutsprincipe uit, met:

− zijn opvatting van de goede wil, en

− een voorbeeld uit tekst 2.

Filosoof Jeroen Linssen heeft bestudeerd hoe de waardering van

hebzucht in de loop van de geschiedenis is veranderd. Volgens hem is

een belangrijke omslag in het denken over hebzucht gekomen met Adam

Smith. Linssen zegt over Smith:

Linssen vat in tekst 3 hebzucht of eigenbelang bij Smith op als ‘pakken

wat je pakken kan’.

Leg met Smiths opvatting van de markt uit welke kritiek kan worden

gegeven op Linssens uitleg van eigenbelang bij Smith.

Sommige mensen keren zich af van het idee dat het goede leven

onlosmakelijk verbonden zou zijn met geld verdienen en consumeren. De

stroming van het minimalisme bijvoorbeeld, krijgt steeds meer aanhang.

Minimalisten stellen dat een betekenisvol leven niet te vinden is in nog

meer spullen:

De huidige samenleving kan getypeerd worden als een

prestatiemaatschappij. Volgens sommigen leiden de problemen van de

prestatiemaatschappij tot de paradox van de verwerkelijking van de

vrijheid.

Geef weer wat de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid inhoudt.

Beargumenteer vervolgens met tekst 4 of het minimalisme volgens jou

een oplossing kan bieden voor deze paradox in de prestatiemaatschappij.

De minimalisten gaan ervan uit dat het ‘bewuster besteden’ van je geld

bijdraagt aan het goede leven. Volgens hen kan deze invulling van het

goede leven via de vrije markt gerealiseerd worden.

Beargumenteer of jij het eens bent met deze invulling van het goede leven

van de minimalisten, met:

− een opvatting over de samenhang tussen hebzucht en de vrije markt,

en

− de dimensie ‘zin’ van het goede leven.

Geef weer wat dit onderscheid inhoudt met betrekking tot het goede

leven.

Leg vervolgens met dit onderscheid uit of Alfred eerder aansluit bij de

opvatting over het goede leven van het communitarisme of die van het

liberalisme.

Alfred heeft met zijn werk voor de spoorwegmaatschappij altijd zijn gezin

kunnen onderhouden.

Volgens Georg Hegel voorzien individuen in een burgerlijke maatschappij

niet direct, maar indirect in hun eigen behoeften. De twee grondprincipes

van de burgerlijke maatschappij, algemeenheid en bijzonderheid,

manifesteren zich in arbeid.

Leg met het voorbeeld van Alfred uit dat volgens Hegel het algemeen

belang gediend wordt door:

− de inwerking van het bijzondere op het algemene, en

− de inwerking van het algemene op het bijzondere.

Alfred heeft in zijn jonge jaren als amateurscheikundige een ontdekking

gedaan waarop hij een octrooi heeft. Een groot farmaceutisch bedrijf wil

dit octrooi nu van hem kopen omdat deze ontdekking nodig is voor de

ontwikkeling van een nieuw medicijn ‘CorrectAll’.

Gary, Alfreds oudste zoon, dringt er bij zijn vader op aan een heel hoog

afkoopbedrag te vragen voor dit octrooi. Maar tot woede van Gary is

Alfred niet geïnteresseerd in geld en laat hij zich met een schijntje

afschepen, terwijl zijn vader juist nu door dementie en parkinson meer

zorg nodig heeft en hij de uitgebreide zorgverzekering niet meer kan

betalen.

Gary zelf handelt in aandelen bij een grote bank en omarmt de neoliberale

marktlogica. Hij beschouwt zichzelf om die reden als de gecorrigeerde

versie van zijn vader.

Volgens Karl Marx staat de vrije markt op gespannen voet met het goede

leven.

Leg deze opvatting van Marx uit, met:

− de rol die kapitaal volgens Marx speelt, en

− Marx’ opvatting over privébezit van productiemiddelen.

Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met Marx’ opvatting dat de

vrije markt op gespannen voet staat met het goede leven, met:

− het voorbeeld van Gary en zijn vader, en

− jouw standpunt over het begrenzen van de neoliberale marktlogica.

Behalve Gary zijn er nog twee kinderen in het gezin: Chip en Denise.

Zoon Chip heeft het minst geslaagde leven. Hij is ontslagen als docent

aan de universiteit, hij is verlaten door zijn vriendin, hij blijft maar

correcties aanbrengen in een nooit afkomend, slecht filmscenario en hij zit

tot over zijn oren in de schulden bij zijn zus Denise. In zijn zoektocht naar

een goed leven, laat hij zich in met een kerel die vanuit Litouwen

Amerikaanse investeerders oplicht. Tussen de gangsters in Litouwen

denkt Chip na over de Amerikaanse vrije markt:

In tekst 6 heeft het verschil tussen Amerika en Litouwen te maken met de

rol van instituties.

Leg uit in welke situatie uit tekst 6 Marx’ kritiek op instituties te herkennen

is: in die van Amerika of in die van Litouwen.

Het begrip ‘instituties’ kan op verschillende manieren gedefinieerd

worden, afhankelijk van de vooronderstellingen waar je van uitgaat.

Beargumenteer of instituties volgens jou de persoonlijke vrijheid inperken

of juist mogelijk maken, met:

− een definitie van het begrip ‘harde institutie’ of een definitie van het

begrip ‘zachte institutie’,

− een vooronderstelling waarop die definitie is gebaseerd, en

− een passend voorbeeld.

De moeder van het gezin, Enid, is verbitterd over haar eigen leven en

vooral over de levens van haar man en kinderen. In elk gesprek dat ze

met haar man en kinderen heeft, probeert ze hun gedrag te corrigeren.

Haar verongelijkte gevoel is op een dieptepunt als ze van een arts een

pilletje voorgeschreven krijgt met de naam Aslan. Het pilletje blijkt een

illegale, verslavende, xtc-achtige drug te zijn die Enid liefdevol stemt. Ze

wordt er vergevend en medelevend van ten aanzien van haar man, haar

kinderen en het leven.

Leg uit:

− wat de christelijke liefde (agapè) als hoogste theologale deugd

inhoudt, en

− in welk opzicht Camus aansluit bij de christelijke agapè en in welk

opzicht hij deze bekritiseert.

Leg vervolgens uit dat het Aslan-pilletje binnen het christendom geen

werkelijke zin kan geven.

Aan het eind van de roman beseft Enid, als ze is losgekomen van haar

verslaving aan het Aslan-pilletje, dat ze ook gelukkig kan zijn zonder dat

haar kinderen en zijzelf perfect in het succesvolle plaatje passen dat ze

altijd voor ogen heeft gehad.

De titel van de roman De correcties verwijst naar hoe de vijf personages

proberen om hun leven te leiden. Bij tegenslag en mislukkingen proberen

ze onmiddellijk zichzelf en anderen te verbeteren en bij te sturen. Het doel

van de personages is een maatschappelijk succesvol, financieel

onafhankelijk en persoonlijk geslaagd leven.

Martha Nussbaum onderscheidt twee strategieën om met onze menselijke

kwetsbaarheid om te gaan.

Leg uit bij welke van deze twee strategieën de ‘correcties’ in Franzens

roman het best aansluiten.

Beargumenteer vervolgens met Enids besef en een afweging van deze

twee strategieën of de ‘correcties’ volgens jou noodzakelijk zijn voor het

goede leven.

Geef een overeenkomst tussen het mensbeeld van Freud en het

mensbeeld in de vernistheorie.

Om te ontdekken of de vernistheorie klopt, onderzoekt Bregman in zijn

boek de situatie op Paaseiland. Dit is een klein eiland in de Stille Oceaan

dat ooit vol stond met ‘moai’, massieve stenen beelden van gigantische

hoofden. De geschiedenis van Paaseiland staat bekend als een voorbeeld

van een samenleving in verval.

Volgens sommige onderzoekers leefden op Paaseiland ooit 15.000

mensen. De productie van de moai zou echter steeds verder zijn

opgevoerd door een machtig stamhoofd. Dit vereiste zo veel hout voor het

vervoer dat de grond erodeerde, de landbouw stagneerde en de

eilandbewoners honger leden. Hierop brak er een burgeroorlog uit.

Volgens John Lockes opvatting over het doel van staten schoot de staat

van het stamhoofd op Paaseiland tekort. Bij de oprichting van een staat

doen mensen volgens Locke afstand van twee vermogens.

Geef deze twee vermogens weer.

Leg vervolgens uit welk opgegeven vermogen maakt dat het stamhoofd

op Paaseiland volgens de opvatting van Locke tekort is geschoten.

Onderzoekers beschrijven de burgeroorlog op Paaseiland als een oorlog

van allen tegen allen. Volgens sommige filosofen zou dit ook het kenmerk

zijn van een natuurtoestand.

De natuurtoestand is volgens Locke geen situatie van totale

bandeloosheid.

Leg met Lockes idee van de natuurwet uit dat volgens Locke de

natuurtoestand geen situatie van totale bandeloosheid is.

Beargumenteer vervolgens of jij het met Locke eens bent dat een

natuurtoestand niet noodzakelijk vervalt in een oorlog van allen tegen

allen.

Volgens de onderzoekers leefden de Paaseilanders in eerste instantie in

een vruchtbaar paradijs, waar alles in overvloed aanwezig was. Het ging

pas mis toen het staatshoofd de productie van de moai opvoerde en als

zijn eigen prestigeproject ging zien.

Bregman is het niet met de onderzoekers eens en denkt dat het verslepen

van de moai als een ‘collective work event’ moet worden gezien, een

gezamenlijk ritueel om mensen bij elkaar te brengen. Tweehonderd jaar

lang werd er elk jaar een moai geplaatst.

Menselijke verlangens kunnen op verschillende manieren een rol spelen

in een samenleving. Plato en Aristoteles onderscheiden in dit verband

‘thymos’ (emotionele bezieling) en ‘epithumia’ (lustvol verlangen).

Leg het begrip ‘epithumia’ uit met het voorbeeld van de Paaseilanders in

het vruchtbare paradijs.

Leg vervolgens het begrip ‘thymos’ uit met het voorbeeld van het

‘collective work event’.

Volgens Bregman kun je de uitputting van de natuur op Paaseiland lezen

als een verhaal over de situatie in onze moderne maatschappij.

Bruno Latour denkt dat de aarde aan een dergelijke uitputting kan

ontsnappen door een ecologische transitie. Volgens Latour moeten we

daarvoor wel afstappen van het subject-objectschema.

Leg met het begrip ‘netwerk’ uit wat er volgens Latour mis is met het

subject-objectschema.

Leg vervolgens met een voorbeeld uit wat een ecologische transitie

inhoudt.

Beargumenteer tot slot met dit voorbeeld en het begrip ‘netwerk’ of we

volgens jou moeten afstappen van het subject-objectschema, zoals Latour

stelt, om een ecologische transitie te kunnen bereiken.

Na onderzoek concludeert Bregman dat het verval van Paaseiland niet te

wijten is aan een oorlog en dat de ontbossing het gevolg is van een

rattenplaag.

Toch is het verhaal van de egoïstische eilandbewoners die hun eigen

beschaving vernietigden eindeloos vaak herhaald. En dit negatieve

mensbeeld heeft volgens Bregman een heel schadelijk gevolg, het

nocebo-effect:

Leg met het verhaal over het verval van Paaseiland uit dat een nocebo-

effect kan optreden omdat de mens zich tot zichzelf-in-de-wereld

verhoudt.

Bregman stelt dat we de dominante diersoort op aarde zijn geworden door

onze vriendelijkheid. Door natuurlijke selectie is die eigenschap steeds

verder geëvolueerd en is sociaal gedrag genetisch verankerd. Mensen

hebben een buitengewoon vermogen om van elkaar te leren en

vergeleken met onze verre voorouders hebben we zachte, jeugdige

gelaatstrekken gekregen. Homo sapiens is volgens Bregman ‘homo

puppy’ geworden, een vriendelijk huisdier.

Als het mensbeeld ‘homo puppy’ juist is, dan heeft dit wellicht gevolgen

voor hoe we de zin van het leven beschouwen. Het humanisme en het

anti-humanisme zijn voorbeelden van levensbeschouwingen.

Beargumenteer met het idee van de ‘homo puppy’ of jij het eerder eens

bent met het humanisme of met het anti-humanisme.