opgave 2Opgave 2 Afrofuturisme
Afrofuturisme is een stroming in kunst, literatuur, film en muziek. Daarin
worden Afrikaanse tradities en mystiek gecombineerd met technologische
sciencefiction en fantasy.
De afrofuturistische kunstenaar Rashaad Newsome heeft voor zijn
kunstwerk Being een digitale figuur gecreëerd. Deze artificiële intelligentie
(AI) kan de rol aannemen van een West-Afrikaanse verhalenverteller en
coach, een danser en een historicus. Newsome roept met dit kunstwerk
vragen op over mensbeelden.
Volgens Andy Clark zijn mensen natural-born cyborgs.
72pLeg dit mensbeeld van Clark uit. Ga daarbij in op zijn opvatting dat het
brein goed is in het gebruiken van de omgeving.
vrijheid, lichamelijke autonomie of het toenemende gebruik van AI.
Clark maakt een onderscheid tussen een cyborg en een interface.
81pLeg uit dat toeschouwers niet via een interface met de digitale figuur in
het kunstwerk Being communiceren.
Afrofuturistische kunstwerken verbeelden vaak een mogelijke toekomst.
Ook Newsome wil dit doen met zijn kunstwerk Being. De digitale figuur
heeft – zoals Newsome het noemt – agency, de vrijheid om te handelen.
Volgens Newsome verdient elke ‘being’ agency. Soms begint de digitale
figuur in Being zomaar te dansen of op eigen initiatief te vertellen over
een bepaald onderwerp.
Jos de Mul speculeert over het toekomstige wezen van de mens en
beschrijft onder andere het extrahumanistische zwermgeest-scenario en
het posthumanistische zombie-scenario. Beide scenario’s roepen ethische
vragen op.
94pGeef De Muls extrahumanistische scenario weer en geef een voorbeeld
van een ethische vraag die bij dit scenario kan spelen.
Geef vervolgens De Muls posthumanistische scenario weer.
Leg tot slot met het voorbeeld van de digitale figuur in Being uit welke
ethische vraag bij dit scenario kan spelen.
Afrofuturisme is een reactie op de Europese koloniale geschiedschrijving
over het slavernijverleden. Daarin is eeuwenlang geen aandacht geweest
voor de manier waarop zwarte tot slaaf gemaakten zijn beroofd van hun
mens-zijn.
In de gefantaseerde toekomstbeelden van afrofuturistische kunstenaars
worden de menselijke identiteit en de verhoudingen tussen zwarte en
witte mensen niet bepaald door de raciale blik van het kolonialisme.
Afrofuturistische kunstenaars creëren allerlei mensbeelden zonder die
geschiedenis, geïnspireerd op technologie zoals in het voorbeeld van
Being, of gebaseerd op Afrikaanse mythologie.
Volgens Piet Vroon en Douwe Draaisma zijn mensbeelden historisch
contingent. Zij gaan hierbij uit van technische en wetenschappelijke
ontwikkelingen. Historische contingentie kan ook vanuit andere gebieden
worden uitgelegd.
101pLeg uit dat afrofuturistische mensbeelden laten zien dat mensbeelden
historisch contingent zijn.
Bij een tentoonstelling waar Newsomes werk te zien was, wordt de
afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme als volgt
beschreven:
Volgens Helmuth Plessner wordt de menselijke bestaanservaring
gekenmerkt door excentrische positionaliteit. Deze bestaanservaring
neemt Plessner als uitgangspunt voor zijn antropologische wet van
bemiddelde onmiddellijkheid.
Volgens Frantz Fanon is de bestaanservaring van mensen van kleur
gevormd door de blik van anderen.
113pLeg de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme in
tekst 4 uit met:
− Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is
gevormd door de blik van anderen,
− Plessners begrip excentrische positionaliteit, en
− Plessners wet van bemiddelde onmiddellijkheid.
De voorstellingen van de zwarte danseres en choreograaf Cherish Menzo
passen in de stroming van het afrofuturisme. Zij onderzoekt in haar
manier van bewegen het zwarte lichaam: hoe zijzelf en anderen dit
ervaren. In haar voorstellingen creëert ze een vervreemdend universum
waarin ze de grens tussen wit en zwart bevraagt en die grens laat
vervagen door een ‘raadselachtige nieuwe manier van bewegen’ te
ontdekken. Hieraan ging een zoektocht vooraf waarin zij wilde loskomen
van zowel westerse als niet-westerse perspectieven op het lichaam in
dans:
In de fenomenologie van Maxine Sheets-Johnstone is de
bestaanservaring van de mens gegrond in het bewegende lichaam.
122pLeg deze opvatting van Sheets-Johnstone uit.
Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of Menzo’s onderzoek naar het
zwarte lichaam aansluit bij deze opvatting van Sheets-Johnstone.
Volgens Donna Haraway heeft de mens de opdracht om te blijven
beantwoorden aan wat het bestaan van ons vraagt.
132pLeg deze opvatting van Haraway uit.
Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of Menzo volgens jou met haar
voorstellingen waarin ze de grens tussen wit en zwart bevraagt, aansluit
bij deze opvatting van Haraway.
Existentialisten zouden het wezen van de mens als volgt kunnen
definiëren: de mens is een wezen bij wie de existentie voorafgaat aan de
essentie.
Die definitie kan aansluiten bij Miriam Rasch’ beschrijving van het else.
In een artikel wordt Menzo beschreven als iemand ‘tussen vrouw en freak,
mens en dier, hiphop en hedendaags, ongrijpbaar en stereotype: Cherish
Menzo overstijgt alle hokjes.’
143pLeg met de beschrijving van Menzo uit wat Rasch bedoelt met het else.
Geef vervolgens een vooronderstelling bij de existentialistische definitie
van het wezen van de mens.
Leg tot slot met die vooronderstelling uit dat deze definitie aansluit bij
Rasch’ else.
opgave 3Opgave 3 Dieren begrijpen
Mensen proberen zichzelf vaak beter te begrijpen door zich te vergelijken
met andere dieren.
René Descartes dacht dat mensen fundamenteel verschillen van dieren.
Deze opvatting had gevolgen voor de behandeling van dieren door
mensen.
Mensbeelden, zoals dat van Descartes, hebben een ethische dimensie.
152pLeg met het mensbeeld van Descartes uit dat mensen volgens hem
verschillen van dieren.
Leg vervolgens met de behandeling van dieren door mensen uit dat
Descartes’ mensbeeld een ethische dimensie heeft.
Chimpansees lijken in veel opzichten op mensen. Op internet gaan
filmpjes rond die suggereren dat chimpansees kunnen lachen. Zo is te
zien hoe een chimpansee verrast reageert op een goocheltruc, waarbij
een bekertje buiten zijn zicht wordt leeggemaakt. Als de chimpansee het
lege bekertje ziet, zet hij grote ogen op en valt met open mond
achterover.
Volgens Helmuth Plessner is lachen typisch menselijk, vanwege de
dubbelzinnige verhouding van mensen tot hun eigen lichaam en het
menselijke vermogen tot symbolische uitdrukkingen.
Plessner stelt dat zijn theorie over lachen niet door waarnemingen kan
worden weerlegd. Volgens veel dieronderzoekers zou een waarneming
zoals het beschreven filmpje, wel kunnen bewijzen dat chimpansees
kunnen lachen.
163pLeg met het voorbeeld van lachen de dubbelzinnige verhouding van de
mens tot het eigen lichaam uit.
Leg vervolgens uit dat chimpansees volgens Plessner niet kunnen
lachen. Ga daarbij in op het vermogen tot symbolische uitdrukking.
Geef tot slot met het vermogen tot symbolische uitdrukking een argument
tegen Plessners standpunt dat chimpansees niet kunnen lachen.
Dieronderzoek kan op verschillende manieren worden gedaan. Zo kun je
door samen te leven met een huisdier en er een persoonlijke band mee
op te bouwen, je huisdier misschien goed leren kennen. Veel mensen
kunnen voorbeelden geven waarmee ze de intelligentie of de emotionele
gevoeligheid van hun eigen huisdier proberen aan te tonen. Sommige
onderzoekers zien wetenschappelijke experimenten echter als
betrouwbaarder, onder andere omdat de onderzoekers daarbij
onzichtbaar kunnen blijven.
In de wetenschapsfilosofie wordt een onderscheid gemaakt tussen
waardegebondenheid en waardevrijheid.
171pLeg uit dat dieronderzoekers een voorkeur kunnen hebben voor
experimenten boven alledaagse observaties, met de begrippen
waardegebondenheid en waardevrijheid.
Volgens Vinciane Despret raden sommige dieronderzoekers het af om
met katten te werken in experimenten. Het probleem is dat katten niet
meer meewerken zodra ze doorhebben dat ze in een experiment zitten
waarin hun vrijheid wordt beperkt. Katten werken alleen mee als ze een
goede band hebben met de onderzoekers. Despret wijst erop dat de
opstandigheid van katten door veel onderzoekers is aangezien voor
domheid.
Volgens Despret doet dieronderzoek vaak geen recht aan dieren. Zij
bekritiseert twee uitgangspunten van experimenteel dieronderzoek:
181pBeargumenteer met het voorbeeld van de katten of jij het eens bent met
Desprets kritiek op uitgangspunt 1.
191pBeargumenteer met het voorbeeld van de katten of jij het eens bent met
Desprets kritiek op uitgangspunt 2.
Mensen met een huisdier zullen het wellicht fijn vinden om op tijd te
signaleren dat hun huisdier ziek is. De technologie om vroegtijdig ziektes
te signaleren is volop in ontwikkeling, bijvoorbeeld via het monitoren van
lichaamstemperatuur en beweging van dieren. Volgens onderzoekers
hebben veel huisdiereigenaren behoefte aan dergelijke technologie.
Mogelijk zal in de toekomst ook het psychische welbevinden van de
dieren kunnen worden gemeten. Het baasje van een kat zou bijvoorbeeld
een seintje kunnen krijgen als zijn kat neerslachtig is.
Volgens het dataïsme, zoals beschreven door Yuval Noah Harari, is het
psychische welbevinden van dieren in principe via technologie vast te
stellen.
De hermeneutiek pleit voor interpretatie als methode binnen de
wetenschap.
202pLeg de opvatting van het dataïsme uit dat het psychische welbevinden
van dieren in principe kan worden vastgesteld via technologie.
Geef vervolgens met interpretatie als methode binnen de wetenschap een
argument tegen deze opvatting.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Er wordt ook gewerkt aan een app die het mogelijk moet maken om
dierentalen te verstaan via een soort Google Translate. Dit zou een nieuw
hoofdstuk kunnen worden in het dieronderzoek, maar ook in onze
dagelijkse omgang met dieren. Via de app zou je bijvoorbeeld aan je kat
kunnen vragen hoe zij zich voelt.
Volgens George Lakoff en Mark Johnson zit de menselijke taal vol
metaforen.
212pLeg uit dat oriënterende metaforen een probleem kunnen zijn bij het
vertalen van mensentaal naar dierentaal. Gebruik daarbij een voorbeeld
van een oriënterende metafoor.
Sommige wetenschappers voorspellen dat het spreken met dieren via een
vertaalapp binnen tien jaar mogelijk zal zijn. Dit kan grote gevolgen
hebben voor het dierenwelzijn. Door de vertaalapp zouden veel meer
mensen kunnen begrijpen wat dieren in de bio-industrie vinden van de
toestand in de stallen.
Volgens Peter-Paul Verbeek verandert techniek het moreel
handelingsvermogen van de mens.
221pLeg deze opvatting van Verbeek uit, met het voorbeeld van de vertaalapp
voor dierentalen.
Donna Haraway stelt voor om de grenzen in ons denken, zoals de grens
tussen mens en dier, te vervagen. Een vertaalapp voor dierentalen kan
hierin een rol spelen.
232pGeef een argument dat een vertaalapp voor dierentalen bijdraagt aan de
door Haraway gewenste grensvervaging in ons denken over mens en dier.
Geef vervolgens een argument dat een vertaalapp voor dierentalen niet
bijdraagt aan deze grensvervaging.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
![[Afrofuturistische] kunstwerken beginnen met bewustzijn van het idee dat ‘ras’ sociaal geconstrueerde fictie is. Biologisch-wetenschappelijk is er geen verschil tussen mensen met verschillende kleuren behalve de…](fx/fig-p06-49-360-ff30729d.webp)
