opgave 1fragment niet op de siteBlok 1 Kruistochten
tekst 1
Lees tekst 1.
In het jaar 1095 hield paus Urbanus II in Clermont een redevoering waarin hij
opriep tot de eerste kruistocht. Deze kruistocht begon in 1096 en resulteerde in
1099 in de verovering van Jeruzalem.
Urbanus beloofde dat je zonden zouden worden vergeven als je deelnam aan
een kruistocht.
11pLeg uit waarom dit een aantrekkelijk vooruitzicht was.
Er waren voor de middeleeuwers verschillende beweegredenen om mee op
kruistocht te gaan. Jeruzalem moest bevrijd worden en alle zonden zouden
worden vergeven als je deelnam.
23pBespreek nog drie andere beweegredenen om op kruistocht te gaan.
afbeelding 1
Afbeelding 1 is afkomstig uit een twaalfde-eeuws Frans manuscript. Het stelt
De aanval op Antiochië voor, uitgevoerd tijdens de eerste kruistocht.
33pBespreek drie kenmerken van de afbeelding die typerend zijn voor de manier
van vormgeven in de middeleeuwen.
tekst 2, afbeelding 1, 2 en 3
Lees tekst 2.
Op afbeelding 2 zie je een Italiaans schilderij uit de zestiende eeuw met een
scène uit de vierde kruistocht. Afbeelding 3 komt uit een oosters manuscript dat
eveneens uit de zestiende eeuw dateert. Hier wordt een westers leger verslagen
door een islamitisch leger.
Er zijn grote verschillen in vormgeving tussen de werken op afbeelding 2 en 3.
In de westerse kunst heeft sinds de middeleeuwen een ontwikkeling
plaatsgevonden die zich in de oosterse kunst niet heeft voorgedaan. De manier
waarop oosterse kunstenaars een verhaal verbeelden is in feite verwant aan de
middeleeuwse westerse voorstellingswijze.
41pLeg uit in welk opzicht de oosterse benadering daaraan verwant is.
audio 1
De kruistochten waren niet alleen onderwerp voor de beeldende kunst. Er zijn
ook kruisvaardersliederen bewaard gebleven. In audiofragment 1 hoor je
Chevalier mult estes guariz (Ridders, jullie ziel is gered) uit de tijd van de
tweede kruistocht.
Het lied is opgenomen door een ensemble dat gespecialiseerd is in oude
muziek. De uitvoering die je hoort kan dan ook authentiek genoemd worden.
52pBespreek twee muzikale middelen die bijdragen aan het authentieke karakter.
audio 1, tekst 3
Uit de tekst van het lied Chevalier mult estes guariz kun je opmaken waarom de
kruistochten ooit begonnen zijn.
61pLeg uit waarom West-Europese kruisvaarders zich verplicht voelden om het
Heilige Land te bevrijden.
In 1291, na negen kruistochten, werden de kruisvaarders definitief uit het
‘Heilige Land’ verdreven. In het middeleeuwse Europa was intussen wel het een
en ander veranderd.
Uiteindelijk hebben de kruistochten in verschillende opzichten een positieve
invloed gehad op het middeleeuwse Europa.
72pGeef hiervan twee voorbeelden.
In de negentiende eeuw koos de componist Giuseppe Verdi de kruistochten als
onderwerp voor zijn opera I Lombardi alla prima crociata (De Lombarden bij de
eerste kruistocht).
84pGeef twee redenen waarom dit onderwerp goed past in de kunst van de
negentiende eeuw.
Geef ook twee argumenten waarom het onderwerp zo geschikt is om tot een
opera te verwerken.
video 1
In 1843 ging I Lombardi in Milaan in première. In videofragment 1 zie je een
scène uit deze opera. De kruisvaarders zingen een lied dat aan een nationaal
volkslied doet denken.
93pNoem drie kenmerken van de muziek waardoor het lied aan een volkslied doet
denken.
video 1
De kruisvaarders vormen een vastberaden, eensgezind leger.
103pBespreek drie theatrale middelen waarmee deze saamhorigheid in de scène
wordt benadrukt. Laat de muziek buiten beschouwing.
tekst 4, video 1
Lombardije is een streek in het noorden van Italië, dat destijds uit allerlei
verschillende staten bestond, die onder het gezag van Oostenrijk, Frankrijk of
Spanje vielen. Omstreeks 1820 ontstaat een beweging die ernaar streeft van al
deze gebieden een politieke eenheid te maken. Deze beweging wordt
Risorgimento (wederopstanding) genoemd. In 1861 komt eindelijk het koninkrijk
Italië tot stand.
Verdi sympathiseert met de strijd om de eenwording en speelt met I Lombardi in
op de politieke situatie van zijn tijd.
111pBreng het thema van de opera in verband met die politieke situatie.
tekst 5, video 2
Lees tekst 5.
In 1847 werd I Lombardi in Parijs opgevoerd. Verdi maakte hiervoor een nieuwe
versie, waarbij hij het libretto en de enscenering aanpaste aan de smaak van het
Parijse publiek. Deze versie met de titel Jérusalem leek daardoor veel meer op
de grand-opéra, het genre dat in Parijs populair was.
122pBespreek een wijziging in het verhaal en een wijziging in de enscenering
waarmee tegemoet gekomen werd aan de smaak van het Parijse publiek.
De middeleeuwse kruistochten zijn door de eeuwen heen steeds opnieuw
onderwerp van discussie geweest. Ook tegenwoordig is er veel aandacht voor.
Er kan namelijk een parallel getrokken worden tussen de historische
kruistochten en de actualiteit van de laatste jaren.
132pLeg uit wat de parallel is tussen die actualiteit en de kruistochten.
opgave 2Blok 2 Schildersreizen
tekst 6
Rembrandt was een kunstenaar bij wie schilders, die zich het vak eigen wilden
maken, graag in de leer gingen. Hij had dan ook heel veel leerlingen. Dat was
echter in strijd met de voorschriften die in de zeventiende eeuw golden voor de
lespraktijk van kunstenaars. Blijkbaar trok hij zich weinig aan van de
vastgestelde regels.
141pLeg uit hoe het mogelijk was dat een kunstenaar als Rembrandt die regels kon
negeren.
Tot ver in de zeventiende eeuw kwam het in de Nederlanden voor dat
aankomende schilders niet alleen kennis opdeden in het atelier van een
kunstenaar, maar ook naar Italië reisden om zich daar verder te bekwamen in
het vak.
152pGeef twee redenen waarom kunstenaars daarvoor naar Italië reisden.
De zeventiende-eeuwse schilderkunst in de Nederlanden wordt gekenmerkt door
de opkomst van verschillende genres. Een bijkomend gevolg daarvan was dat
de belangstelling voor studiereizen naar Italië enigszins afnam.
161pLeg dit uit.
tekst 6, afbeelding 4 en 5
Rembrandt heeft Italië nooit bezocht. Hij negeerde zelfs het werk van grote
Italiaanse meesters als Michelangelo, Rafael en Titiaan. Arnold Houbraken zegt
dit ook in zijn verhandeling.
171pLeg aan de hand van afbeelding 4 en/of 5 uit waarom Houbraken Rembrandt
“een ketter in de schilderkunst” noemt.
afbeelding 6
Op afbeelding 6 zie je een werk van de zeventiende-eeuwse schilder Nicolaes
Berchem. Hij schilderde landschappen die eruit zien alsof ze in Italië gemaakt
zijn. Maar net als Rembrandt is Berchem nooit in Italië geweest.
181pGeef een verklaring voor het feit dat hij toch dit soort landschappen schilderde.
Berchem had dit soort Italiaanse landschappen niet zelf gezien. Dat was in die
tijd geen probleem.
191pLeg aan de hand van de zeventiende-eeuwse schilderspraktijk uit waarom dat
geen probleem was.
afbeelding 7
De opkomst van de romantiek in het begin van de negentiende eeuw wakkerde
in Europa de belangstelling aan voor andere culturen.
Omstreeks 1825-1828 schilderde de Franse kunstenaar Delacroix de Odalisque
of haremvrouw die je ziet op afbeelding 7. Met dit werk geeft hij een
uitgesproken romantisch beeld van een harem.
201pGeef aan welk romantisch beeld de schilder met dit werk oproept.
afbeelding 7 en 8
Enkele jaren later bezocht Delacroix Marokko en Algerije. Onderweg maakte hij
schetsen en aantekeningen. Terug in Parijs schilderde hij de Vrouwen van
Algiers die je ziet op afbeelding 8.
In tegenstelling tot de Odalisque is het schilderij op afbeelding 8 gebaseerd op
de eigen waarneming van Delacroix.
213pNoem drie aspecten van de voorstelling op afbeelding 8 waaruit je dat kunt
afleiden.
afbeelding 7, 8, 9 en 10
Aan het begin van de twintigste eeuw, in 1912 en 1913, maakte de Franse
kunstenaar Henri Matisse een aantal reizen naar Marokko. Tot in de jaren
twintig en dertig bleef hij met enige regelmaat haremscènes schilderen.
Matisse benadert het onderwerp met een ander doel dan Delacroix.
221pGeef aan wat dit verschil inhoudt.
afbeelding 9, 10 en 11
Matisse bezocht in Parijs en München tentoonstellingen van islamitische kunst.
Hij heeft daar miniaturen gezien die lijken op afbeelding 11. Hij liet zich door dit
soort miniaturen inspireren.
233pBespreek drie kenmerken van het werk van Matisse waaruit je dat kunt afleiden.
afbeelding 7, 8, 9 en 10
Zowel het werk van Delacroix als dat van Matisse is kenmerkend voor de tijd
waarin het is ontstaan, respectievelijk de eerste helft van de negentiende eeuw
en het begin van de twintigste eeuw.
242pBreng de vormgeving van het werk van beide schilders in verband met de tijd
van ontstaan.
De inspiratie die Matisse ontleende aan oosterse miniaturen is een voorbeeld
van de belangstelling die avant-garde kunstenaars aan het begin van de
twintigste eeuw hadden voor niet-westerse kunst.
251pGeef een verklaring voor deze belangstelling.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3 Van blackface tot tante Es
Dit blok gaat over de Afro-Amerikaanse cultuur in de Verenigde Staten en de invloed daarvan op de populaire cultuur in Europa in de twintigste eeuw. Het blok eindigt met de ontwikkeling van het medium televisie in Nederland.
tekst 7, video 3
Lees tekst 7.
In de negentiende eeuw was in de Verenigde Staten van Amerika sprake van
een tegenstelling tussen de industriële noordelijke en de agrarische zuidelijke
staten. Vooral de tegengestelde belangen rond de slavernij leidden tot de
Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865). Na de overwinning van de noordelijke
staten kwam in 1865 een einde aan de slavernij. Juist in de jaren voorafgaand
aan de Burgeroorlog werden minstrelshows populair in het Noorden van de
Verenigde Staten.
De populariteit van de minstrelshow bij het blanke Amerikaanse publiek kan als
een vorm van romantisch exotisme worden beschouwd.
261pLeg dit uit.
tekst 7, video 3
Blackface-acts, waarbij blanken met zwart geschminkte gezichten als negers
optraden, waren bedoeld als komisch intermezzo.
In de minstrelshows had deze act niet alleen een theatrale, maar ook een
maatschappelijke functie.
271pLeg uit wat de maatschappelijke functie van de blackface-act inhield.
video 4
De ‘cakewalk’ is van oorsprong een Afro-Amerikaanse wedstrijddans van de
negerslaven op de plantages in het zuiden van de Verenigde Staten. De slaven
staken daarin de draak met hun blanke meesters. Op zondagen werden vaak
wedstrijden gehouden en het beste danspaar won dan een cake.
De cakewalk kan worden gezien als een van de eerste voorbeelden van fusion
in dans.
282pGeef aan de hand van het fragment aan waarom hier van fusion gesproken kan
worden.
Leg vervolgens uit hoe het spottende karakter hierdoor wordt versterkt.
Aan het einde van de negentiende eeuw verdween de minstrelshow gaandeweg
en verscheen een nieuw genre: het vaudevilletheater. Bekende blackface-
performers uit de minstrelshows werden met hun acts probleemloos opgenomen
in het vaudeville.
292pGeef twee verklaringen waarom dat zo gemakkelijk ging.
video 5
Vaudeville-artiest Al Jolson werd bekend door zijn optreden in de eerste
geluidsfilms. Je ziet hier een fragment uit The Singing Fool uit 1928, waarin hij
het lied Sonny Boy zingt.
Het medium film en vooral de komst van de geluidsfilm in de late jaren twintig
luidden het einde van het vaudevilletheater in. Film kon veel gemakkelijker een
groot en divers publiek bereiken.
302pLeg dit uit.
Geef daarna aan waarom de toevoeging van geluid dit succes nog versterkt.
Niet iedereen was blij met de komst van de geluidsfilm. Rudolf Arnheim,
filmkenner en theoreticus, zag juist de voordelen van de ‘stomme film’.
In zijn standaardwerk Film als Kunst (1932) schrijft hij dat film als een kunstvorm
moet worden gezien en niet als een mechanische weergave van de
werkelijkheid.
Arnheim sluit met deze visie aan bij de ideeën van het modernisme.
312pLeg uit in welk opzicht de ‘stomme film’ beter aansluit bij het modernisme dan de
geluidsfilm.
afbeelding 12 en 13
De geluidsfilm, jazzmuziek en moderne gezelschapsdansen zoals de cakewalk
en de charleston, het waren allemaal nieuwe modeverschijnselen uit Amerika
die het culturele leven in Europa sterk beïnvloedden.
De moderne dansen kregen een andere functie in het maatschappelijke leven
dan de negentiende-eeuwse burgerlijke gezelschapsdansen vervulden.
323pGeef aan wat dit verschil in functie inhoudt.
Noem daarna twee verschillen op het gebied van de dans zelf.
afbeelding 14
In Nederland leidde de komst van de televisie in de jaren vijftig tot een nieuwe
golf van Amerikaanse invloeden. In de eerste Nederlandse televisieserie,
Pension Hommeles, speelde de zwarte Amerikaan Donald Jones de rol van
Dinky. Net als de andere personages in de serie was Dinky een goed voorbeeld
van de manier waarop toen gebruik werd gemaakt van stereotypering.
De eerste Nederlandse televisiemakers gebruikten stereotypering onder meer
als middel om televisie bij een breed publiek populair te maken.
331pLeg uit waarom stereotypering geschikt was om dat doel te bereiken.
video 6
Donald Jones werd in de rol van Dinky ‘de eerste televisieneger van Nederland’,
zoals hij dat zelf noemde. In de jaren vijftig waren er in Nederland zo weinig
zwarte mensen dat Jones op straat af en toe werd aangeraakt ‘om even te
voelen’.
In zijn rol in Pension Hommeles vertegenwoordigde hij de Amerikaanse cultuur.
Amerika symboliseerde in die tijd alles wat met vrijheid en ongekende
mogelijkheden te maken had. Dinky kon zich dan ook meer vrijheden
permitteren dan de andere personages. Toch was hij acceptabel voor de
heersende moraal in het toenmalige Nederland.
341pLeg dit uit aan de hand van het videofragment.
video 7
Sinds Pension Hommeles is het medium televisie uitgegroeid tot een bepalend
onderdeel van de Nederlandse samenleving. Zo is het programma Raymann is
laat een goed voorbeeld van de belangrijke rol die televisie kan spelen in het
multiculturele debat. Jörgen Raymann speelt in zijn programma onder andere
het typetje van tante Es, een behaagzieke Surinaamse tante, die
ontboezemingen probeert te ontlokken aan haar gasten. In het fragment houdt
tante Es een interview met Lucille Werner, presentatrice van het tv-spelletje
Lingo.
De vormgeving en de maniertjes van tante Es roepen een Surinaamse sfeer op,
maar in het gesprek zelf is vooral sprake van multiculturaliteit.
351pBen je het eens met de bewering dat je dit interview kunt typeren als een
‘multicultureel’ gesprek? Geef een argument voor je antwoord.
De populariteit van Dinky in Pension Hommeles kan nog worden opgevat als
een vorm van exotisme. De act van Raymann als tante Es echter is het exotisme
voorbij.
362pLeg beide beweringen uit.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
