bronnen

Eindexamen nederlands vwo 2023, tijdvak 2

bij dit examen

Tekst 1 en tekst 2 hebben beide betrekking op hetzelfde thema: het
metaverse. Behalve vragen over iedere tekst afzonderlijk bevat dit
examen enkele overkoepelende vragen over deze twee teksten.

opgave 1Tekst 1 Leven in een filterbubbel. Wil je dat?

Tekst 1 kun je door middel van onderstaande kopjes in vier
achtereenvolgende delen onderverdelen:
− deel 1: Ontwikkeling
− deel 2: Motieven
− deel 3: Gevolgen
− deel 4: Aanbevelingen
11p
Bij welke alinea begint deel 2, ‘Motieven’?
21p
Bij welke alinea begint deel 3, ‘Gevolgen’?
In alinea 1 tot en met 3 wordt de geschiedenis van het internet
onderverdeeld in drie periodes:
− periode 1: “eind jaren negentig” (alinea 1)
− periode 2: “Halverwege het volgende decennium” (alinea 2)
− periode 3: “tussen 2010 en nu” (alinea 3)
33p
Vat per periode samen wat de nieuwe ontwikkelingen voor
internetgebruikers inhielden. Neem de nummers van de periodes over en
zet je antwoord daarachter.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 50 woorden.
“We hebben nieuwe gewoonten ontwikkeld die onze relatie tot ons werk,
tot het onderwijs, de zorg, commercie en cultuur diepgravend hebben
veranderd.” (regels 70-74)
41p
Wat is de belangrijkste overeenkomst tussen deze nieuwe gewoonten,
gelet op alinea 5 en 6?
In tekst 1 is een duidelijk verschil in stijl waarneembaar tussen alinea 1 tot
en met 5 enerzijds en alinea 7 tot en met 15 anderzijds.
52p
Typeer de stijl van elk van deze twee tekstdelen. Gebruik voor elk
tekstdeel een van de volgende typeringen: alarmerend, beeldend,
juichend, neerbuigend, neutraal, spottend, welwillend.
Een kritische lezer kan vinden dat in alinea 7 en 8 niet op een juiste
manier wordt geredeneerd.
61p
Welk commentaar zal deze kritische lezer hoogstwaarschijnlijk geven?
In alinea 7 en 8
A worden milieuproblemen als gevolg van het metaverse ten onrechte
buiten beschouwing gelaten.
B worden potentiële nadelen van het metaverse eenzijdig en
ongenuanceerd aangekaart.
C wordt de komst van het metaverse simplistisch verklaard vanuit
misleiding en corruptie bij techreuzen.
D wordt de negatieve impact van het metaverse nauwelijks
beargumenteerd.
In tekst 1 worden de bedoelingen en handelingen van techreuzen bij het
opzetten van het metaverse verdacht gemaakt.
72p
Vat voor zowel alinea 7 als alinea 8 samen waaraan techreuzen zich
schuldig zouden maken.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale
antwoord niet meer dan 40 woorden.
81p
Citeer de woordgroep uit alinea 10 tot en met 13 die de bedoelingen van
techreuzen bij het opzetten van het metaverse het scherpst typeert.
In alinea 10 wordt de “subjectieve werkelijkheid” beschreven waarin we
met het metaverse zullen belanden.
92p
Noem uit alinea 10 de drie negatieve aspecten van deze subjectieve
werkelijkheid.
“een vorm van samenleven die het resultaat is van louter berekeningen en
die dus van elke levenskracht ontdaan is” (regels 158-162)
101p
Wat typeert een samenleving die wél levenskracht heeft, gelet op
alinea 11?
In zo’n samenleving zijn mensen er vooral toe in staat
A de kansen te benutten die zich in hun bestaan voordoen.
B de wereld met energie en vertrouwen tegemoet te treden.
C met iedere toevallige ander een relatie aan te gaan.
D te leven zonder volledige afhankelijkheid van filterbubbels.
111p
Met welke twee argumentatieschema’s worden de redeneringen in tekst 1
vooral onderbouwd?
met argumentatieschema’s op basis van
A autoriteit en kenmerk
B autoriteit en vergelijking
C oorzaak-gevolg en vergelijking
D oorzaak-gevolg en voor- en nadelen
E voorbeelden en kenmerk
F voorbeelden en voor- en nadelen
De titel van tekst 1 is ‘Leven in een filterbubbel. Wil je dat?’
122p
Leg uit wat met ‘Leven in een filterbubbel’ wordt bedoeld en geef aan welk
gevaar hieraan verbonden is, gelet op de strekking van tekst 1.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 40 woorden.

opgave 2Tekst 2 Alles doen en voelen

In tekst 2 wordt zowel het huidige internet als het metaverse besproken.
132p
Leg uit wat het wezenlijke verschil is tussen het huidige internet en het
metaverse, gelet op alinea 1 tot en met 3.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 30 woorden.
Filosoof en wetenschapper McLuhan wordt volgens alinea 2 beschouwd
als degene die de komst van het wereldwijde web voorspelde.
141p
Welk bezwaar zou een kritische lezer kunnen maken tegen deze typering
van McLuhan, gelet op de rest van alinea 2?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
152p
Vat samen waarom McLuhan volgens alinea 7 wél als de voorspeller van
het internet kan worden beschouwd.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 40 woorden.
“We zullen een projectie in elkaars leven zijn geworden.” (regels 98-99)
161p
Wat is de consequentie van bovenstaande ontwikkeling, volgens alinea 6?
In het metaverse zullen we
A beduidend minder reëel contact met anderen hebben.
B in toenemende mate in een digitale gemeenschap leven.
C nog sterker dan tegenwoordig op elkaars uiterlijk letten.
D ons steeds vaker fundamenteel alleen gaan voelen.
In het metaverse zijn onze zintuigen “buiten onszelf komen te liggen”.
(regels 130-131)
171p
Citeer de zin uit alinea 6 of 7 die kan worden gebruikt als een nuancering
op bovenstaande uitspraak over het metaverse.
“Door een foto van een verdronken vluchteling of een filmpje van een geit
die speelt met een kip.” (regels 134-137)
181p
Welke kritiek op het metaverse valt vooral uit deze zin af te leiden, gelet
op alinea 8?
In het metaverse worden we continu
A geconfronteerd met dimensies van het bestaan waarmee we helemaal
niets te maken hebben.
B geraakt door zeer ongelijkwaardige gebeurtenissen, waarbij we zelf
niet kunnen filteren.
C gereduceerd tot toeschouwers van een wereld waarbij we zelf niet
langer emotioneel betrokken zijn.
D overspoeld door uiteenlopende gebeurtenissen, waardoor we
emotioneel geheel uit balans raken.
In alinea 9 staat een tegenstelling centraal tussen het lichaam en het
metaverse.
191p
Welke tegenstelling doet het meest recht aan alinea 9?
A bewust van tijd en plaats leven in het lichaam – zonder exact
plaats- en tijdsbesef leven in het metaverse
B gekaderd, echt leven in het lichaam – niet-gekaderde, onechte
werkelijkheidsbeleving in het metaverse
C gevangen, geïsoleerd leven in het lichaam – ongeremd en bevrijdend
leven in het metaverse
D uitgebalanceerd en verantwoord leven in het lichaam – bandeloos en
vrij leven in het metaverse
202p
Noem twee potentiële nadelen die aan het metaverse zijn verbonden,
gelet op alinea 6 tot en met 9.
“Wat begon met een uitbreiding van het lichaam eindigt bij de opsluiting
erin.” (regels 141-143)
212p
Leg deze oorzaak-gevolgketen uit, gelet op alinea 9.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 40 woorden.
222p
Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 2 het best weer?
De komst van het metaverse creëert ongekende mogelijkheden, maar
A doordat alles in het metaverse in een hologram verandert, verworden
we tot armzalige projecties in elkaars leven.
B doordat het metaverse de grens tussen werkelijkheid en virtualiteit
vervaagt, wordt ons lichaam de enig zekere dimensie in ons bestaan.
C doordat het metaverse de reikwijdte van onze ogen en oren versterkt,
komen onze zintuigen geheel buiten onszelf te liggen.
D doordat we door het metaverse onze huizen niet meer hoeven te
verlaten, zullen virtuele contacten de overhand krijgen.
Overkoepelende vragen bij tekst 1 en tekst 2
Zowel in alinea 11 van tekst 1 als in alinea 5 tot en met 8 van tekst 2
worden toekomstige gevolgen van het metaverse voor menselijke
verhoudingen beschreven.
233p
Noem per tekst twee gevolgen van het metaverse voor menselijke
verhoudingen, gelet op genoemde tekstdelen. Neem de nummers uit
onderstaande tabel over en zet je antwoord daarachter.
gevolgen in tekst 1 gevolgen in tekst 2 1a 2a 1b 2b
In alinea 10 tot en met 15 van tekst 1 en in alinea 7 tot en met 9 van
tekst 2 wordt verschillend gedacht over de manier waarop het metaverse
onze waarneming van de wereld om ons heen zal beïnvloeden.
242p
Leg dit verschil uit.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 40 woorden.

opgave 3Tekst 3 ‘Vrouwelijkheid’ in taal zegt niet zoveel

Gelet op alinea 2 van tekst 3, zal Sarah Meuleman niet naar zichzelf
willen verwijzen met het vrouwelijk equivalent voor ‘schrijver’.
252p
Om welke twee redenen is deze keuze van Meuleman onterecht, volgens
alinea 3?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
“Blijkbaar werkt emancipatie in het Duits en het Frans heel anders dan in
het Engels en het Nederlands.” (regels 62-64)
262p
Leg dit verschil uit aan de hand van alinea 2 en 3. Betrek in je antwoord
zowel het Duits en Frans als het Engels en Nederlands.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 50 woorden.
271p
Welke twee van onderstaande zinnen en zinsgedeelten uit alinea 5 en 6
zijn door de auteur hoogstwaarschijnlijk humoristisch bedoeld? Noteer de
nummers van de juiste antwoorden.
1 “Er zijn aanwijzingen voor dat laatste.” (regels 66-67)
2 “Soms is dat inderdaad het geval.” (regels 71-72)
3 “het Turks kent evenmin een woordgeslacht” (regels 76-77)
4 “hoe jammer dat wellicht vanuit emancipatoir perspectief ook is”
(regels 93-94)
5 “de rijkdom die onze taal al in zich draagt” (regels 100-101)
6 “‘Waarheid’ is trouwens vrouwelijk.” (regels 101-102)
Alinea 6 is de conclusie van tekst 3.
281p
Welke uitspraak doet het meest recht aan deze conclusie?
A De moderne voorkeur voor vrouwelijke woorden vanuit
gendertheoretische inzichten lijkt inmiddels achterhaald te zijn.
B Onze taal biedt voor de nauwkeurige beschouwer meer dan voldoende
ruimte voor individuele creativiteit en vrouwelijkheid.
C Ook zonder het gebruik van geëmancipeerde woorden is er alle
mogelijkheid om meer gelijkwaardigheid in de taal te vinden.
D Taal is volgens de laatste wetenschappelijke inzichten een ongeschikt
middel om emancipatoire doelen na te streven.
De titel van tekst 3, ‘“Vrouwelijkheid” in taal zegt niet zoveel’, kan worden
beschouwd als een standpunt.
293p
Noem drie argumenten uit tekst 3 die dit standpunt onderbouwen.
tekstfragment 1
(1) Genderneutraal taalgebruik schiet zijn doel voorbij als er alleen
mannelijke voornaamwoorden in voorkomen: denk aan ‘hij’ en ‘zijn’. Met
zulk taalgebruik bedoelen we zowel vrouwen als mannen, zoals in
‘Iedereen poetst zijn tanden’. Maar lezers zien bij zo’n zin op papier niet
vanzelfsprekend ook vrouwen voor zich; ook niet wanneer die wel worden
bedoeld.
(2) Dat stelt psycholinguïst Theresa Redl van de Radboud Universiteit en
het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in Nijmegen. Redl
onderzocht of lezers die een tekst krijgen voorgelegd zoals: ‘Wat kost een
student? En wat levert hij op?’ snappen dat die genderneutraal moet
worden opgevat.
(3) Ingrid van Alphen is aan de Universiteit van Amsterdam taalkundige
op het gebied van gendervraagstukken. Zij is niet betrokken bij het
onderzoek: “Redl is de eerste die de interpretatie van Nederlandse
mannelijke voornaamwoorden onderzocht. Zij bewijst dat ‘hij’ en ‘zijn’ niet
als neutraal, maar bovenal als mannelijk worden opgevat. Dat is een
belangrijk wetenschappelijk inzicht.”
(4) Redl: “Door mannelijk taalgebruik als vanzelfsprekend te beschouwen,
sluit je iedereen uit, behalve mannen.” De oplossing, zegt Redl, is waar
mogelijk neutrale meervouden te gebruiken. Dus niet: ‘ieder heeft recht op
zijn eigen mening’, maar: ‘mensen hebben recht op hun eigen mening’.
naar: Mieke Zijlmans
uit: de Volkskrant, 12 januari 2021
302p
Leg uit dat een kritische lezer de onderzoeksresultaten uit tekstfragment 1
kan gebruiken om een hoofdgedachte uit tekst 3 te nuanceren.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 40 woorden.

opgave 4Tekst 4 Mensen willen graag kiezen, maar zijn er helemaal niet

zo goed in
In alinea 1 en alinea 6 en 7 van tekst 4 wordt een anekdote verteld over
de aanschaf van een reiskoffer.
311p
Welk verschil in gevoel van de ik-figuur is waar te nemen tussen alinea 1
enerzijds en alinea 6 en 7 anderzijds?
In alinea 4 en 5 komen twee experimenten over compulsieve
keuzevrijheid aan bod.
323p
Benoem per experiment het uiteindelijke resultaat en de psychologische
verklaring ervoor. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet
je antwoord daarachter.
  resultaat psychologische verklaring experiment 1 (alinea 4) 1a 1b experiment 2 (alinea 5) 2a 2b
In tekst 4 worden webwinkelen en winkelen bij een buurtwinkel met elkaar
vergeleken.
331p
Noem de drie voordelen die webwinkelen zou hebben ten opzichte van
winkelen bij een buurtwinkel, volgens tekst 4.
343p
Leid uit tekst 4 drie verschillende nadelen af die webwinkelen kan hebben
ten opzichte van winkelen bij een buurtwinkel.
“Want dat is toch een van de redenen dat we bij Bol of Amazon uitkomen,
ondanks onze sympathie voor de buurtwinkel.” (regels 34-37)
352p
Citeer uit alinea 6 en 7 drie woordgroepen waaruit deze sympathie
duidelijk blijkt.
In alinea 7 en 8 wordt duidelijk dat de ik-figuur een dubbele houding heeft
tegenover zijn nieuwe aanschaf.
362p
Vat deze dubbele houding samen, gelet op alinea 7 en 8. Neem de
nummers in onderstaande zinnen over en zet je antwoord daarachter.
Gebruik voor je aanvullingen in totaal niet meer dan 25 woorden.
De ik-figuur is positief over zijn aankoop, omdat 1) ….
De ik-figuur is negatief over zijn aankoop, omdat 2) ….
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
“Dit alles is geen pleidooi voor sovjetstaatskoffers in één smaak.”
(regels 92-93)
372p
Leg uit waarvoor volgens dit citaat niet wordt gepleit en leg uit waarvoor
dan wel wordt gepleit, gelet op de rest van alinea 8.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 40 woorden.
381p
Welke bewering typeert tekst 4 het best?
Deze tekst is vooral een
A handreiking die consumenten helpt bij het maken van keuzes.
B ironische column waarin de keuzevrijheid in de digitale wereld centraal
staat.
C persoonlijke afweging van de voor- en nadelen van keuzevrijheid.
D systematische verkenning van onderzoek naar keuzevrijheid.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.