bronnen

Eindexamen scheikunde vwo 2019, tijdvak 1

opgave 1Afvalhout als grondstof

Caprolactam is een belangrijke grondstof waar onder andere nylon van wordt gemaakt. Tot nu toe werd caprolactam geproduceerd uit aardolie. Vanwege de toekomstige schaarste van aardolie wordt er gezocht naar hernieuwbare grondstoffen voor caprolactam. Een nieuwe ontwikkeling betreft de toepassing…

Caprolactam is een belangrijke grondstof waar onder andere nylon van wordt gemaakt. Tot nu toe werd caprolactam geproduceerd uit aardolie. Vanwege de toekomstige schaarste van aardolie wordt er gezocht naar hernieuwbare grondstoffen voor caprolactam. Een nieuwe ontwikkeling betreft de toepassing van afvalhout als grondstof voor caprolactam. Een belangrijk tussenproduct hierbij is levulinezuur ( C 5 H 8 O 3 ). De structuurformule van levulinezuur is hieronder weergegeven. CH 3 O C CH 2 CH 2 O C OH levulinezuur De stappen die verlopen bij de omzetting van afvalhout tot uiteindelijk caprolactam zijn hieronder verkort weergegeven. afvalhout → suikers → levulinezuur → caprolactam Voor de productie van levulinezuur wordt een batch bereid van pulp (gemalen afvalhout), geconcentreerd zwavelzuur en water. Het ontstane reactiemengsel bevat 21 massa% afvalhout en 3,0 massa% zwavelzuur. Een batch bevat 200 kg reactiemengsel.

Bereken het volume in L geconcentreerd zwavelzuur dat nodig is per batch. Maak gebruik van de volgende gegevens: − Geconcentreerd zwavelzuur bevat 98,0 massa% zwavelzuur. − Geconcentreerd zwavelzuur heeft een dichtheid van 1,832 kg L –1 . Een vereenvoudigd en onvolledig blokschema voor de productie…

Bereken het volume in L geconcentreerd zwavelzuur dat nodig is per batch. Maak gebruik van de volgende gegevens: − Geconcentreerd zwavelzuur bevat 98,0 massa% zwavelzuur. − Geconcentreerd zwavelzuur heeft een dichtheid van 1,832 kg L –1 . Een vereenvoudigd en onvolledig blokschema voor de productie van levulinezuur is op de uitwerkbijlage bij vraag 4 weergegeven. Het proces bestaat uit een aantal stappen: − In een mengkamer M wordt de batch bereid, waarna het reactiemengsel naar reactor R1 wordt geleid. − In R1 wordt de cellulose uit de pulp eerst omgezet tot onder andere disachariden zoals maltose. Hieruit worden vervolgens levulinezuur, methaanzuur en water gevormd. Er ontstaan tevens bijproducten. Onder de gebruikte omstandigheden verdampt het ontstane methaanzuur en wordt het afgevoerd uit R1. Het zwavelzuur treedt in R1 op als katalysator.

Geef de vergelijking van de omzetting van maltose tot levulinezuur, methaanzuur en water. − Gebruik molecuulformules. − Gebruik Binas-tabel 67F of ScienceData-tabel 13.1.d.
− Vervolgens wordt de in R1 ontstane suspensie gescheiden in scheidingsruimte 1 (S1). Het vaste afval met daarin alle pulpresten en een deel van het water en zwavelzuur wordt afgevoerd. De rest van het mengsel wordt naar scheidingsruimte 2 (S2) gevoerd. − In S2 wordt 4-methyl-pentaan-2-on (MIBK)…

− Vervolgens wordt de in R1 ontstane suspensie gescheiden in scheidingsruimte 1 (S1). Het vaste afval met daarin alle pulpresten en een deel van het water en zwavelzuur wordt afgevoerd. De rest van het mengsel wordt naar scheidingsruimte 2 (S2) gevoerd. − In S2 wordt 4-methyl-pentaan-2-on (MIBK) aan het filtraat toegevoegd. Levulinezuur en alle bijproducten van de reactie in R1 lossen op in het MIBK en de rest van het zwavelzuur en water niet. − Het deel van het mengsel met daarin levulinezuur wordt doorgevoerd naar scheidingsruimte 3 (S3). − In S3 wordt levulinezuur afgescheiden van MIBK en de bijproducten door middel van gefractioneerde destillatie. De bijproducten verlaten S3 aan de onderzijde. De stof met het laagste kookpunt komt boven uit S3.

Leg uit op microniveau welke stof een lager kookpunt heeft: MIBK of levulinezuur.
Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet. − Noteer ontbrekende pijlen en ontbrekende stoffen bij de pijlen. − Houd daarbij rekening met hergebruik van stoffen. De uiteindelijke omzetting van levulinezuur tot caprolactam is in de figuur weergegeven. figuur O O CH 3 CH CH 2 CH 2 O C O CH 3…

Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet. − Noteer ontbrekende pijlen en ontbrekende stoffen bij de pijlen. − Houd daarbij rekening met hergebruik van stoffen. De uiteindelijke omzetting van levulinezuur tot caprolactam is in de figuur weergegeven. figuur O O CH 3 CH CH 2 CH 2 O C O CH 3 HMP H 2 O

De omzetting van de stof GVL tot HMP wordt gekatalyseerd door H + -ionen. Het O- atoom van de ketongroep van GVL neemt hierbij eerst een H + -ion op. Hierbij wordt een deeltje X gevormd. De Lewisstructuur van het deeltje X is op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven. Het deeltje Y is een…

De omzetting van de stof GVL tot HMP wordt gekatalyseerd door H + -ionen. Het O- atoom van de ketongroep van GVL neemt hierbij eerst een H + -ion op. Hierbij wordt een deeltje X gevormd. De Lewisstructuur van het deeltje X is op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven. Het deeltje Y is een grensstructuur van deeltje X . Vervolgens valt het O -atoom van methanol als nucleofiel aan op deeltje Y, waarbij HMP ontstaat. In het deeltje Y komt een atoom voor waarbij niet wordt voldaan aan de oktetregel.

Maak op de uitwerkbijlage de grensstructuur van beide deeltjes af. Geef formele lading(en) aan. Het totale rendement van de omzettingen van levulinezuur tot caprolactam is nog laag.
Geef met behulp van de figuur de totaalvergelijking voor de omzetting van levulinezuur tot caprolactam. Gebruik molecuulformules.
Bereken de atoomeconomie van de omzetting van levulinezuur tot caprolactam volgens de figuur. Deze productie van caprolactam is ontworpen zodat afvalhout nuttig kan worden gebruikt als hernieuwbare grondstof. Toch kan het proces als geheel nog niet groen worden genoemd op basis van de…

Bereken de atoomeconomie van de omzetting van levulinezuur tot caprolactam volgens de figuur. Deze productie van caprolactam is ontworpen zodat afvalhout nuttig kan worden gebruikt als hernieuwbare grondstof. Toch kan het proces als geheel nog niet groen worden genoemd op basis van de uitgangspunten van de groene chemie.

Geef twee argumenten voor de stelling dat deze productie van caprolactam nog niet groen kan worden genoemd. − Baseer je argumenten op de uitgangspunten 7, 8 en/of 12. − Gebruik Binas-tabel 97F of ScienceData-tabel 38.6.

opgave 2Teixobactine

In 2015 is een nieuw soort antibioticum ontdekt, het zogeheten teixobactine. Teixobactine wordt gemaakt door een bepaald type bodembacterie om zich te verdedigen tegen andere bacteriën. In deze bacterie wordt teixobactine gemaakt door een zeer groot enzym: een zogeheten niet-ribosomaal peptide…

In 2015 is een nieuw soort antibioticum ontdekt, het zogeheten teixobactine. Teixobactine wordt gemaakt door een bepaald type bodembacterie om zich te verdedigen tegen andere bacteriën. In deze bacterie wordt teixobactine gemaakt door een zeer groot enzym: een zogeheten niet-ribosomaal peptide synthetase (NRPS). De aminozuurvolgorde voor teixobactine is niet gecodeerd via mRNA, maar direct vastgelegd in de structuur van het betrokken NRPS-enzym. Het NRPS-enzym bestaat uit elf katalytische delen (modules) die ieder één aminozuur aan de peptideketen toevoegen. Hoe een module van het NRPS telkens één aminozuur (AZ) aan de peptideketen toevoegt, is in de figuur vereenvoudigd weergegeven. Met AZ n zijn aminozuren uit het midden van de groeiende peptideketen weergegeven. figuur Op de uitwerkbijlage is de figuur gedeeltelijk weergegeven met structuurformules.

Voer de volgende opdrachten uit: − Geef op de uitwerkbijlage links van de reactiepijl de niet-bindende elektronenparen weer. − Geef met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens deze reactie. Aan module 1 wordt als eerste gemethyleerd fenylalanine gekoppeld. In dit fenylalanine is…

Voer de volgende opdrachten uit: − Geef op de uitwerkbijlage links van de reactiepijl de niet-bindende elektronenparen weer. − Geef met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens deze reactie. Aan module 1 wordt als eerste gemethyleerd fenylalanine gekoppeld. In dit fenylalanine is op de aminogroep een H -atoom vervangen door een methylgroep. Aan module 2 wordt isoleucine gekoppeld, waarna de beide aminozuren aan elkaar worden gekoppeld zoals in de figuur is weergegeven.

Geef de structuurformule van module 2 waaraan isoleucine en gemethyleerd fenylalanine zijn gekoppeld.Geef module 2 en de binding met het koolstofatoom van de zuurgroep van Ile als volgt weer:
Het uiteindelijk gevormde polypeptide is op de uitwerkbijlage schematisch weergegeven als beginstof voor de omzetting tot teixobactine. In de figuur op de uitwerkbijlage staat de letter R symbool voor de niet- weergegeven delen van de peptideketen. In de structuur van het polypeptide is een…

Het uiteindelijk gevormde polypeptide is op de uitwerkbijlage schematisch weergegeven als beginstof voor de omzetting tot teixobactine. In de figuur op de uitwerkbijlage staat de letter R symbool voor de niet- weergegeven delen van de peptideketen. In de structuur van het polypeptide is een aminozuureenheid enduracididine aanwezig. Dit enduracididine is aangegeven met een pijl. Dit aminozuur wordt door de bacterie gevormd uit een niet-cyclisch aminozuur. Tijdens deze reactie ontstaat een ringstructuur en worden twee H - atomen afgesplitst.

Geef de structuurformule van het aminozuur enduracididine en geef de naam van het aminozuur waaruit enduracididine wordt gevormd. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData tabel 13.7. Wanneer alle aminozuren aan de peptideketen zijn toegevoegd, treedt ringsluiting op, waardoor de keten van module 11…

Geef de structuurformule van het aminozuur enduracididine en geef de naam van het aminozuur waaruit enduracididine wordt gevormd. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData tabel 13.7. Wanneer alle aminozuren aan de peptideketen zijn toegevoegd, treedt ringsluiting op, waardoor de keten van module 11 wordt afgesplitst. Deze reactie is op de uitwerkbijlage weergegeven. Bij de ringsluiting ontstaat een ester. Uit de figuur op de uitwerkbijlage valt af te leiden welke atoomgroepen in de peptideketen betrokken zijn in deze reactie.

Voer de volgende opdrachten uit: − Omcirkel op de uitwerkbijlage rechts van de reactiepijl de gevormde estergroep. − Omcirkel op de uitwerkbijlage links van de reactiepijl zowel het nucleofiele als het elektrofiele atoom. − Geef bij elk omcirkeld atoom aan of het als nucleofiel of als elektrofiel…

Voer de volgende opdrachten uit: − Omcirkel op de uitwerkbijlage rechts van de reactiepijl de gevormde estergroep. − Omcirkel op de uitwerkbijlage links van de reactiepijl zowel het nucleofiele als het elektrofiele atoom. − Geef bij elk omcirkeld atoom aan of het als nucleofiel of als elektrofiel optreedt in de reactie. Om de effectiviteit van teixobactine te onderzoeken, besmetten de onderzoekers een aantal muizen met de moeilijk te bestrijden MRSA-bacterie. Vervolgens diende men teixobactine of het reeds bekende antibioticum vancomycine toe. Men vergeleek hierbij de PD-50-waarde (Protective Dose). Dit is de dosis (mg kg –1 ) antibioticum waarbij de helft van de besmette muizen wordt beschermd tegen de MRSA-bacterie. In de tabel zijn enkele gegevens van beide antibiotica weergegeven. tabel

Bereken met behulp van de tabel hoeveel moleculen vancomycine nodig zijn om net zo effectief te zijn als één molecuul teixobactine.

opgave 3Melamine detecteren in voeding

Melkpoeder voor babymelk bevat eiwitten die een baby nodig heeft om te
groeien. Om het eiwitgehalte in melkpoeder te bepalen wordt gebruik-
gemaakt van de Kjeldahl-methode. De Kjeldahl-methode bestaat uit de
volgende stappen:
1 Alle stikstofatomen in het melkpoeder worden omgezet tot
ammoniumionen.
2 Aan de ontstane oplossing wordt een overmaat kaliloog toegevoegd.
Hierbij treedt de volgende reactie op:
NH4+ + OH– → NH3 + H2O
3 Door het mengsel te verwarmen komt de ammoniak vrij als gas. De
ammoniak wordt vervolgens door een boorzuuroplossing geleid.
Hierbij treedt de volgende reactie op:
H3BO3 + NH3 → NH4+ + H2BO3–
4 Het mengsel dat is ontstaan na het doorleiden van ammoniak, wordt
met zoutzuur getitreerd. Hierbij treedt de volgende reactie op:
H2BO3– + H3O+ → H3BO3 + H2O
Uit het titratieresultaat kan het massapercentage stikstof (N) worden
berekend.
141p
Leg uit of de overmaat kaliloog in stap 2 nauwkeurig bekend moet zijn.
Henrike en Marjel bepalen het eiwitgehalte in een bepaald soort
melkpoeder volgens de Kjeldahl-methode.
Ze wegen 0,505 g melkpoeder af. Bij de titratie gebruiken ze zoutzuur met
een concentratie van 0,102 M. Ze lezen een beginstand van 2,25 mL en
een eindstand van 7,84 mL af.
Het massapercentage stikstof (N) in een monster kan worden
omgerekend naar het massapercentage eiwit door te vermenigvuldigen
met 6,38.
153p
Bereken het massapercentage eiwit in het melkpoeder.
Neem aan dat de molverhouding H3O+ en N 1: 1 is.
Een nadeel van de Kjeldahl-methode is, dat alle
stikstofatomen worden bepaald en de methode dus
niet selectief is voor eiwitten. Hierdoor bleef het in
China lang onopgemerkt dat men de stikstofrijke stof
melamine aan melkpoeder toevoegde om het
eiwitgehalte hoger te doen lijken. De structuurformule
NH 2 N C H N C N 2 N C melamine NH 2
van melamine is hiernaast weergegeven.
Een handelaar had melamine toegevoegd aan een partij melkpoeder,
bestemd voor de bereiding van 5,0·10 L melk. Het gehalte stikstof in het
poeder was hierdoor voldoende om 7,5·10 L melk te kunnen bereiden.
163p
Bereken de massa in g melamine die deze handelaar had toegevoegd.
Melk bevat gemiddeld 3,3 gram eiwit per 100 mL melk.
In 2007 kwam het schandaal aan het licht omdat veel
baby’s ziek werden. Ook huisdierenvoer bleek
verontreinigd. In dit voer was behalve melamine ook
cyanuurzuur aanwezig. De structuurformule van
cyanuurzuur is hiernaast weergegeven. Het bleek dat
deze stoffen in de nieren kristallen vormen die het
nierweefsel aantasten.
O H C N H N C O C N O H cyanuurzuur
De vorming van deze kristallen wordt veroorzaakt doordat moleculen van
beide stoffen waterstofbruggen vormen met elkaar, waardoor platte lagen
worden gevormd. Op de uitwerkbijlage is een molecuul melamine
weergegeven.
172puitwerkbijlage
Geef op de uitwerkbijlage weer hoe een molecuul cyanuurzuur door
middel van drie waterstofbruggen aan een molecuul melamine is
gebonden. Geef elke waterstofbrug weer met een stippellijn.
Om melamine te detecteren in voeding is een methode ontwikkeld die
gebruikmaakt van gefunctionaliseerde goud-nanodeeltjes (GGN’s).
In figuur 1 is een GGN weergegeven. Aan het oppervlak van een goud-
nanodeeltje zijn enkele functionele groepen (R) gekoppeld.
Elke R-groep eindigt met een cyclische ethergroep, bestaande uit
zes ~O–CH_2–CH_2~ eenheden in een ring. De ethergroep is in figuur 1
vereenvoudigd weergegeven.
De ethergroep vormt waterstofbruggen met een NH2-groep van een
melamine-molecuul. De binding van de ethergroep met een NH2-groep is
zeer specifiek en is veel sterker dan de binding aan andere groepen of
moleculen. Elke R-groep kan één molecuul melamine binden.
figuur 1
R cyclische ethergroep H H O O N R R H N C O O Au S (CH ) N C NN R 2 6 R R O O H N C N H H GGN melamine-molecuul
Als GGN’s worden toegevoegd aan een mengsel waarin melamine
aanwezig is, vormen zich netwerken waarin vele GGN’s en moleculen
melamine aan elkaar gebonden zijn met waterstofbruggen.
182p
Leg uit op microniveau dat deze netwerken ontstaan als in een mengsel
melamine en GGN’s aanwezig zijn.
In de netwerken van melamine en GGN’s is de afstand tussen de
verschillende GGN’s klein. Door de kleine afstand ontstaat een interactie
tussen de aanwezige deeltjes goud. Deze interactie veroorzaakt een
specifieke kleur.
Als GGN’s aan een eiwit-oplossing worden toegevoegd, binden de GGN’s
aan de eiwitketens. Toch blijkt dan geen kleuring te ontstaan, waardoor
de meting aan melamine in eiwitrijke mengsels dus niet wordt verstoord.
De GGN’s binden niet aan de aanwezige peptidegroepen in eiwitten.
192p
− Leg uit dat GGN’s wel binden aan eiwitten,
− maar dat er geen kleuring ontstaat wanneer GGN’s aan een eiwit-
oplossing worden toegevoegd.
Het blijkt dat de kleur van het mengsel van GGN’s en melamine
afhankelijk is van het gehalte melamine, waardoor bepaling van het
gehalte melamine mogelijk wordt.
De onderzoekers hebben een serie monsters bereid waarin uitsluitend
melamine aanwezig was. Hiervan hebben ze met behulp van de GGN’s de
kleuring bepaald. De resultaten van de metingen zijn in figuur 2
weergegeven. Het gehalte melamine in de monsters is hierbij uitgedrukt
als gehalte N in massa-ppm.
figuur 2
1,0 0,8 signaal 0,6 0,4 0,2 0,0 0,0 0,2 0,4 0,6 gehalte N (massa-ppm)
De onderzoekers hebben vervolgens een monster melk onderzocht, dat
was bereid met verontreinigd melkpoeder. Het gemeten signaal bedroeg
0,68. De grenswaarde (TGG) van melamine voor baby’s bedraagt 0,50 mg
melamine per kg lichaamsgewicht.
204p
Bereken met behulp van figuur 2 of de grenswaarde in dit geval wordt
overschreden.
− Neem aan dat een baby van 5,0 kg gemiddeld 750 mL van deze melk
drinkt per dag.
− De dichtheid van melk bedraagt 1,02·103 kg m–3.

opgave 4Ammoniak en energie uit afvalwater

Wereldwijd wordt jaarlijks ongeveer 1,0·10 ton ammoniak (NH )
geproduceerd om stikstofrijke verbindingen te maken voor kunstmest.
In fabrieken wordt hiervoor aardgas gebruikt als energiebron en als bron
van waterstofatomen.
Het totaalproces kan worden gezien als een reactie van methaan met
zuurstof, water en stikstof. Als reactieproducten ontstaan koolstofdioxide
en ammoniak. In het proces wordt gemiddeld een mol methaan ingevoerd
per mol N2. Het water wordt als vloeistof in het proces ingevoerd.
212p
Geef de reactievergelijking van deze productie van ammoniak.
223p
Bereken de reactiewarmte van het totaalproces in joule per mol
ammoniak.
De kunstmest levert de stikstofverbindingen die noodzakelijk zijn voor een
goede groei van gewassen.
231p
Noem twee soorten biologische macromoleculen waarvoor de opname
van stikstofverbindingen essentieel is.
In een Nederlandse onderzoeksgroep is onderzocht of het mogelijk is om
ammoniak uit urine te winnen met een brandstofcel. In verse urine is de
meeste stikstof gebonden als ureum. Wanneer urine in afvalwater
terechtkomt, wordt het ureum door micro-organismen gehydrolyseerd tot
ammoniak en koolzuur (H2CO3). In het onderzoek is urine gemengd met
afvalwater. Bij de gebruikte pH van het mengsel is het uit ureum
gevormde ammoniak volledig omgezet tot NH4+.
In figuur 1 is de gebruikte brandstofcel schematisch weergegeven.
figuur 1
NH (g) 3 O lucht 2 lucht en NH 3 _ dun laagje water OH op de elektrode positieve membraan elektrode (poreus) NH + positieve 4 ionen urine afvalwater uitstroom lamp _ _ biofilm CH COO HCO negatieve 3 3 elektrode
De negatieve elektrode is bedekt met een dunne laag micro-organismen
(biofilm) die organische verbindingen afbreken. De elektronen die hierbij
vrijkomen gaan via een externe stroomkring naar de positieve elektrode.
Aan de positieve elektrode verloopt de onderstaande halfreactie:
O2 + 2 H2O + 4 e– → 4 OH–
In afvalwater zijn onder andere ethanoaat-ionen aanwezig.
243p
Geef aan de hand van figuur 1 de vergelijking voor de halfreactie van
ethanoaat aan de negatieve elektrode van de brandstofcel.
De positieve elektrode is poreus, zodat de in het afvalwater en de urine
aanwezige positieve ionen erdoorheen kunnen bewegen.
Wanneer tijdens stroomlevering uitsluitend ionen zoals Na+ en K+ het
membraan en de poreuze elektrode passeren, stijgt de pH in het
waterlaagje op de positieve elektrode.
Wanneer tijdens stroomlevering uitsluitend NH4+ en H+ door het
membraan gaan, blijft de pH in het waterlaagje op de positieve elektrode
gelijk.
252p
Leg uit dat tijdens stroomlevering de pH in het waterlaagje bij de positieve
elektrode gelijk blijft wanneer uitsluitend NH4+ en H+ het membraan
passeren.
Wanneer NH4+ door het membraan gaat, wordt dit in het waterlaagje
omgezet tot NH3. Op de positieve elektrode is slechts een dun laagje
water aanwezig, zodat de gevormde ammoniak snel uit het water ontwijkt
en door de luchtstroom wordt meegevoerd.
Om de zo gevormde ammoniak om te zetten tot een stof die in kunstmest
kan worden verwerkt, wordt de uitgaande luchtstroom door een oplossing
geleid. In veel soorten kunstmest is ammoniumnitraat verwerkt.
261p
Geef aan welke stof in water moet worden opgelost om op deze wijze een
oplossing met ammoniumnitraat te verkrijgen.
De onderzoekers wilden bepalen welk deel van het ladingstransport door
het membraan van de brandstofcel plaatsvond via NH4+.
Hiertoe hebben de onderzoekers op regelmatige tijdstippen de
hoeveelheid ammoniak bepaald die zich in de luchtstroom bevond.
272p
Beschrijf globaal hoe de onderzoekers de hoeveelheid ammoniak in de
luchtstroom hebben bepaald.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
In figuur 2 is het resultaat van de metingen aan het ladingstransport door
NH4+ weergegeven.
figuur 2
2,0 ladings- transport 1,5 NH + 4 (103 C) 1,0 0,5 0 0 1,0 2,0 3,0 4,0 5,0 totaal ladingstransport (103 C)
282p
Bereken met behulp van figuur 2 de massa in g ammoniak die door het
membraan is gepasseerd, wanneer het totale ladingstransport
3,0·10 C is. Een mol NH heeft een lading van 9,65·10 C.