Eindexamen tehatex vwo 2003, tijdvak 2

Bespreek aan de hand van het bouwsel en de inrichting de functionaliteit van dit vertrek.

Op afbeelding 1 zie je een schilderij van een geleerde in zijn studeervertrek. Het paneeltje

is geschilderd omstreeks 1440 en wordt toegeschreven aan Jan van Eijck.

Aan de hand van de voorstelling kun je de hier afgebeelde figuur duiden als de heilige

Hiëronymus.

Geef twee kenmerken waaraan je kunt vaststellen waarom het hier om de heilige

Hiëronymus gaat.

De heilige Hiëronymus leefde in de vierde eeuw. In dit schilderijtje plaatst Van Eijck

Hiëronymus echter in zijn eigen tijd.

Geef aan welke aspecten van de inrichting typerend zijn voor de vijftiende eeuw.

Het schilderij wordt beschouwd als een portret van de Italiaanse kardinaal Niccolo

Albergati. Dat Van Eijck de kardinaal portretteerde als Hiëronymus past in het intellectuele

milieu van die tijd.

Leg dit uit.

Op afbeelding 2 zie je het portret dat Pedro Berruguete schilderde van Federico da

Montefeltro, hertog van Urbino, hier in het gezelschap van zijn zoontje.

Het schilderij toont de twee kanten van de carrière van Federico.

Leg dit uit.

Federico da Montefeltro liet rond 1475 in zijn paleis een studiolo inrichten. Dit vertrek, dat

geen ramen heeft, werd rondom gedecoreerd met intarsia-panelen. Deze panelen suggereren

wanden met kasten waarin en legplanken waarop zich allerlei voorwerpen lijken te

bevinden. Op afbeelding 3 zie je een gedeelte van deze studiolo, afbeelding 4 toont een deel

van een van de wanden.

Om de kastenwand vanuit één centraal punt in de ruimte als een samenhangend

illusionistisch geheel te presenteren moest de vormgeving van de panelen aan een aantal

voorwaarden voldoen.

Noem twee van de voorwaarden waardoor dit effect bereikt wordt.

De illusionistische stillevens van wetenschappelijke voorwerpen boden de bezoeker

aanleiding tot filosofische beschouwingen.

Leg dit uit.

In 1644 bracht Johan Maurits van Nassau zijn collectie Braziliana onder in het speciaal

voor hem gebouwde Mauritshuis in Den Haag. Deze collectie bood net als de studiolo van

Da Montefeltro een beeld van kunsten en wetenschappen, maar is anders van opzet.

Bespreek de ambities die Maurits koesterde bij het tot stand brengen van zijn collectie

Braziliana.

De collectie van Johan Maurits bevatte ook tekeningen, aquarellen en olieverfschilderijen.

Op figuur 2 zie je uit deze collectie een tekening van Albert Eckhout, een tekenaar die deel

uitmaakte van het gezelschap dat naar Brazilië was gereisd.

De vormgeving van deze tekening is afgestemd op het doel dat Eckhout ermee voor ogen

had.

Leg dit uit.

De collectie van Maurits van Nassau is in 1704 bij een brand verloren gegaan, maar het huis

is herbouwd en doet thans dienst als museum, officieel geheten Koninklijk Kabinet van

Schilderijen. Daarin klinkt nog het verband door met kunstkabinetten van de zeventiende

eeuw. Toch is een modern museum van kunst heel anders ingericht dan een zeventiende-

eeuws kunstkabinet.

Bespreek dit verschil aan de hand van criteria die toen bij het aanleggen van een

kunstcollectie werden gehanteerd en die nu voor een kunstmuseum worden aangehouden.

Leg uit waarom het alleen in beton mogelijk was deze ruimte te overwelven.

Noem vier voorwaarden waaraan de constructie moest voldoen om deze enorme koepel te

realiseren.

In het Pantheon wordt verwezen naar de goddelijke orde van de kosmos.

Licht dit toe aan de hand van drie aspecten van het interieur.

Hoewel vanaf de Renaissance in West-Europa en Amerika veel koepels zijn gebouwd,

wordt het construeren in beton pas weer mogelijk vanaf 1900. Een van de eerste

voorbeelden is de Jahrhunderthalle die in 1912 door Max Berg werd ontworpen. In 1913

voltooide men deze hal die tevens diende als herinnering aan de overwinning op de legers

van Napoleon in de slag bij Leipzig in 1813. In de hal werden tentoonstellingen en

congressen gehouden en muziek- en sportmanifestaties georganiseerd. De koepel van dit

gebouw heeft een doorsnede van 67 meter. Op afbeelding 6 zie je het exterieur, op

afbeelding 7 het interieur en op figuur 5 de doorsnede.

De Jahrhunderthalle vertoont sterke overeenkomsten met het Pantheon.

Geef twee redenen waarom Berg het Pantheon als voorbeeld voor zijn bouwwerk zag.

In de Jahrhunderthalle is net als in het Pantheon beton toegepast. Maar bij de

Jahrhunderthalle is dit gewapend, dat is beton versterkt met een constructie van ijzer.

Leg uit waarom met gewapend beton grotere overspanningen mogelijk zijn dan met beton

waaraan geen metaal is toegevoegd.

Toch zijn er ook overeenkomsten aan te wijzen in de constructies van deze koepels

Geef drie van deze overeenkomsten.

In 1985 ontwierp de Japanse architect Arata Isozaki voor de Olympische Spelen in

Barcelona een overdekte sporthal. In deze hal paste Isozaki een geodetische

koepelconstructie toe. Op afbeelding 8 zie je het interieur van dit gebouw en op figuur 6

een doorsnede.

Leg uit waarom deze constructie geschikt is voor grote overspanningen zoals bij deze

sporthal.

Met de uitvinding van de geodetische koepel lijken de mogelijkheden om gebouwen te

overspannen onbegrensd te zijn geworden.

Bespreek de technische ontwikkelingen die de voorwaarden hebben geschapen voor deze

constructies.

Koepels hebben zich in de loop der tijd ontwikkeld van gesloten, donkere afdekkingen tot

stralende constructies.

Breng het licht in deze drie gebouwen in verband met de technische mogelijkheden van hun

tijd.

Noem twee redenen waarom het in die tijd voor een kunstenaar belangrijk was het

perspectief te beheersen.

Op figuur 7 zie je een van de illustraties uit zijn boek.

Bij het tekenen van het model gebruikt de kunstenaar een aantal hulpmiddelen: een velum

of raam, een tekenvel met kwadratuurlijnen en een vizier; dit is de kleine obelisk op tafel.

Bespreek de functie van elk van deze hulpmiddelen.

In 1604 verscheen het boek Perspective van de Nederlandse kunstenaar en architect Hans

Vredeman de Vries. Het boek bevat hoofdzakelijk tekeningen van ‘virtuele’ ruimten.

Op figuur 8 zie je een van de illustraties uit dit boek.

Als architect had Vredeman de Vries met de tekeningen in zijn boek een ander doel voor

ogen dan de schilder Dürer.

Leg hun verschillende intenties uit aan de hand figuur 7 en 8.

Bespreek de wijzen waarop kunstenaars als Dürer en Vredeman de Vries aan de benodigde

kennis en informatie over perspectief kwamen.

In Rome werd in de zeventiende eeuw menige kerk voorzien van plafondschilderingen

waarbij het perspectief uitermate ingenieus werd toegepast. Een voorbeeld is de Sant’

Ignazio. Andrea Pozzo, een jezuïet, kreeg de opdracht op het plafond van de kerk een fresco

met de Verheerlijking van de Heilige Ignatius te schilderen. Hij begon er in 1691 aan en

voltooide de schildering in 1694.

Pozzo wilde hierbij in een bouwwerk, dat diende als achtergrond voor het gehele werk, veel

verschillende figuren opnemen. Dit bouwwerk schilderde hij volgens de regels van het

perspectief. Op afbeelding 9 zie je deze plafondschildering.

Pozzo geeft hier een suggestie van een hemelwaarts gerichte en duizelingwekkende hoogte.

Bespreek hoe hij in het gebouw en in de figuren die hoogte weergeeft.

Ignatius’ doel was het katholieke geloof tot in de verste uithoeken van de wereld te

verspreiden. De boodschap van Ignatius wordt ondersteund door de wijze waarop Pozzo het

perspectief heeft toegepast.

Welke samenhang bestaat er tussen de perspectivische opzet en de inhoud van de

voorstelling?

Van de plafondschildering maakte Pozzo eerst een tekening op schaal.

Leg uit hoe Pozzo deze tekening overbracht op het plafond.

Deze schildering is een voorbeeld van Italiaanse barokschilderkunst.

Noem van deze schildering vier kenmerken die typerend zijn voor de barok in Italië.

In de moderne kunst zijn er nog maar weinig kunstenaars die in hun werk perspectivische

methoden toepassen.

Op afbeelding 10, 11 en 12 zie je een werk van Hans Peter Reuter uit 1977. In een gebogen

gang van een tentoonstellingsgebouw bracht hij enkele treden aan en plakte hij op deze

treden blauwe keramische tegels. Hij deed dat ook op wanden, vloer en plafond; op de

achterwand bracht hij een schildering van blauwe tegels aan. De schildering bestond uit

verschillende panelen. Op afbeelding 11 zie je er twee tegen de muur staan.

Leg uit welk beeldend effect de ingrepen van Reuter hebben. Betrek in je antwoord de rol

van het perspectief.

Leg uit waarom het beeld op afbeelding 13 een voor die tijd nieuw idee van sculptuur

belichaamt.

Rond 1920 maakte in Rusland Alexander Rodchenko een aantal houten sculpturen die

eveneens gezien kunnen worden als een nieuw uitgangspunt voor beeldhouwkunst.

Afbeelding 14 toont een van deze experimenten.

In feite ging Rodchenko in zijn streven naar vernieuwing meer uit van de industriële

samenleving dan Brancusi.

Leg dit uit aan de hand van de vorm en de gehanteerde techniek van het beeld op

afbeelding 14.

Rodchenko’s sculpturen van rond 1920 worden gerekend tot het Constructivisme.

De vernieuwingen die constructivisten als Rodchenko in hun werk laten zien zijn direct te

relateren aan de politiek-maatschappelijke orde van dat moment.

Leg dit uit.

In tegenstelling tot Rodchenko, die zijn hele leven in Rusland werkzaam was, gingen veel

andere Russische avant-garde kunstenaars in de jaren twintig naar West-Europa.

Geef voor dit vertrek naar het westen twee argumenten.

In het begin van de jaren ’60 ontdekten jonge kunstenaars in Amerika het werk van de

constructivisten. Dat paste in een nieuwe stroming in de beeldende kunst, de zogenoemde

Minimal Art. Het werk van Carl Andre wordt gerekend tot deze stroming.

Op afbeelding 15 zie je van hem Weir. Weir is het Engelse woord voor stuwdam.

Het werk bestaat uit een compositie van staande en liggende balken van cederhout.

Leg aan de hand van drie aspecten uit waarom dit werk typerend is voor de Minimal Art.

Carl Andre voel zich ook sterk verwant met het werk van Brancusi. Deze inspiratie is te

zien als je Karyatide vergelijkt met Weir, ondanks de voorkeur van Andre voor horizontale

sculpturen.

Geef aan de hand van een inhoudelijk aspect en van het materiaalgebruik aan welke

overeenkomst je ziet in beide werken.

Het werk van Andre is binnen de Minimal Art sculpturaal te noemen; het oeuvre van

LeWitt, dat tot dezelfde stroming wordt gerekend, is daarentegen meer conceptueel van

aard. Op figuur 9 zie je een model voor een van zijn sculpturen.

In zijn Paragraphs on Conceptual Art stelt LeWitt ‘Conceptual art is made to engage the

mind of the viewer rather than his eyes or emotions’, het moet dus meer het verstand van de

beschouwer aanspreken dan zijn ogen of gevoel.

Breng deze uitspraak van LeWitt in verband met het werk op figuur 9.