Eindexamen tehatex vwo 2022, tijdvak 1

Geef eerst voor elke groep aan welke activiteit die groep uitbeeldt.

Beschrijf vervolgens twee manieren waarop Rafaël de ene groep met de

andere heeft verbonden.

De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee

concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de

natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht). De

kwestie was of de kunstenaar het voorbeeld voor zijn kunst moest zoeken

in het eerste, of juist in het tweede concept.

Bij Rafaëls schilderij de Graflegging kun je stellen dat er sprake is van

natura naturans als voorbeeld.

Geef aan waarom er bij Rafaël gesproken kan worden van natura

naturans. Beschrijf daarbij twee aspecten van de Graflegging waaruit dit

blijkt.

Op afbeelding 2 zie je de Kruisafneming uit 1521 van de Florentijnse

schilder Rosso Fiorentino. De kunsthistoricus Janson noemt Fiorentino

iemand "die in opstand is gekomen tegen het klassieke evenwicht van de

hoge renaissance".

Noem twee aspecten van de weergave van de figuren waaruit blijkt dat

Fiorentino in opstand kwam tegen het klassieke evenwicht van de hoge

renaissance.

De schilder Jacopo Pontormo, een vriend van Fiorentino, maakte in 1522

ook een Kruisafneming. Je ziet dit fresco op afbeelding 3. Pontormo liet

zich hierbij inspireren door prenten van Albrecht Dürer.

Giorgio Vasari behandelde dit werk van Pontormo in zijn boek Le Vite (De

levens) uit 1550. Hij schreef: "Pontormo richtte zich op het imiteren van

Dürers manier en wist deze zo precies te treffen dat de bekoring van zijn

eigen vroege stijl, die hem door de natuur was gegeven, zacht en sierlijk,

eronder te lijden had."

Geef aan welke opvatting over het navolgen van voorbeelden uit deze

woorden van Vasari blijkt.

Tussen 1525 en 1528 schilderde Pontormo nog een Kruisafneming. Je

ziet deze op afbeelding 4.

De uitbeelding van scènes uit het lijdensverhaal, waartoe de

kruisafneming en graflegging behoren, kent een iconografische traditie: de

voorstelling wordt opgebouwd uit vaste beeldelementen. Pontormo's

Kruisafneming uit 1525-1528 (afbeelding 4) wijkt af van de iconografische

traditie.

Geef aan op welke manier Pontormo in de voorstelling van afbeelding 4

afwijkt van deze traditie.

Het maniërisme wordt wel omschreven als een 'late renaissance' waarin

kunstenaars werden gezien als 'oppervlakkige imitators' van de grote

meesters van de hoge renaissance. De kunsthistoricus Janson stelde

voor om het maniërisme "te zien als een kritisch tijdperk, waarin

verschillende wedijverende stromingen ontstonden en niet één, algemeen

erkend ideaal; een tijd dus vol innerlijke tegenstellingen". Hij gaf daarbij

ook aan dat het maniërisme bijzonder interessant is 'voor onze tijd'.

Janson schreef dit in 1989, de tijd van het postmodernisme.

Geef twee verklaringen voor de waardering van maniëristische kunst

vanuit het postmodernisme.

De Amerikaanse kunstenaar Bill Viola (1951) vindt inspiratie in de kunst

van de renaissance. Hij bestudeerde onder andere het werk van

Pontormo in Florence. In 2000 maakte Viola The Quintet series (De

Kwintetserie). Deze serie bestaat uit vier werken. Op afbeelding 5 en 6 zie

je filmstills uit respectievelijk Het Kwintet van de Herinnering en Het

Kwintet van de Verbaasde. Viola toont in deze serie telkens vijf mensen in

wisselende samenstelling, in medium shot voor een zwarte achtergrond.

De video's spelen in slow motion: de afspeelsnelheid is ongeveer 15 keer

vertraagd. De video's hebben geen geluid.

Op basis van kunsttheoretische opvattingen uit de renaissance kan zowel

beargumenteerd worden dat Viola kunstenaars van de renaissance

overtreft, als dat hij er niet in slaagt ze te overtreffen.

Geef twee argumenten, gebaseerd op kunsttheoretische opvattingen uit

de renaissance, dat er bij Viola sprake is van aemulatio.

Geef een argument, gebaseerd op kunsttheoretische opvattingen uit de

renaissance, dat er bij Viola géén sprake is van aemulatio.

Op figuur 1 zie je het werk Mary (Maria) dat Viola maakte in 2016. Deze

installatie bestaat uit drie videoschermen.

Op afbeelding 7 tot en met 12 zie je filmstills uit Mary. De video toont

eerst een vrouw met een baby, voor een stedelijke achtergrond

(afbeelding 7 en 8). De beelden van de stad en de lucht op de

achtergrond worden versneld weergegeven.

In het tweede deel van de video worden personen in onherbergzame

landschappen getoond (afbeelding 9). In het derde deel worden de

beelden opgedeeld in kleinere kaders (afbeelding 10). Het laatste deel

van de video toont een piëta. Je ziet de dode Christus op schoot van

Maria, te midden van enkele architectuur-resten (afbeelding 11 en 12).

Viola maakte Mary in opdracht voor St. Paul's Cathedral in Londen. De

installatie staat daar permanent opgesteld in een zijbeuk, de plaats waar

zich traditioneel het (zij)altaar in een kerk bevindt.

De titel van het werk duidt op een traditioneel, religieus thema. Het werk

Mary sluit ook in de vormgeving aan op tradities in kerkelijke, christelijke

kunst.

Geef twee voorbeelden van de vormgeving van Mary waarmee het

aansluit op tradities in de kerkelijke, christelijke kunst.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 12.

Het werk Mary gaat niet alleen over de Bijbelse Maria. Viola zegt hierover:

"[Het gaat over] een universele vrouwelijke figuur die aanwezig is in

vrijwel alle spirituele en religieuze tradities … die gerelateerd is aan

ideeën over creativiteit, schepping, innerlijke kracht, liefde en

mededogen."

Viola probeert dit universele karakter van Maria in zijn werk weer te

geven. Hij laat het traditionele beeld van Maria met een aureool los en

toont beelden van vrouwen in verschillende religieuze kledij, waardoor het

beeld van Maria los komt van één religie.

Geef nog drie voorbeelden van de wijze waarop Viola het universele

karakter van Maria probeert te tonen.

Beschrijf drie aspecten van de vormgeving waaruit blijkt dat de fonograaf

op afbeelding 13 aantrekkelijk is gemaakt voor de verkoop aan

consumenten.

Op afbeelding 14 zie je een advertentie uit 1888 waarin de kwaliteit van

de fonograaf wordt geprezen. De tekst luidt: "De Edison fonograaf, de

zoetste zanger kan ervan leren." Deze aanprijzing is ook uitgewerkt in de

voorstelling.

Geef hiervan drie voorbeelden.

De cilinder als geluidsdrager bij de fonograaf maakte op den duur plaats

voor een ronde schijf met een groef: de grammofoonplaat. Op afbeelding

15 zie je een meubelstuk dat een fabrikant in 1919 speciaal voor de

grammofoon ontwierp. Op afbeelding 16 zie een detail van het meubel.

Hoewel de technologie vernieuwend was, gold dit niet voor de vormgeving

van de behuizing van de grammofoon. In de vormgeving wordt

bijvoorbeeld verwezen naar de spitsboog uit de gotiek.

Geef nog drie voorbeelden van elementen uit de gotische bouwkunst die

als decoratie toegepast zijn in dit meubel.

Het gebruik van neostijlen, zoals de neogotische, stond (al) sinds de

negentiende eeuw onder druk. Neostijlen werden als 'vals' gezien.

Geef op basis van de afbeeldingen 15 en 16 twee redenen waarom de

neogotische stijl als vals werd bestempeld.

Op figuur 3 zie je The Houses of Parliament (Parlementshuizen) uit

1836-1852, ontworpen door Charles Barry en Augustus Pugin.

Pugin verdedigde zich tegen het verwijt dat de neogotische stijl vals zou

zijn. Hij stelde dat voor een gebouw als The Houses of Parliament de

gotiek de ware stijl was en hij noemde de classicistische stijl juist vals.

Geef aan met welk argument Pugin de (neo)gotische stijl als ware stijl

verdedigde. Geef daarna aan waarom in Pugins ogen de

neoclassicistische stijl vals was.

Vanaf het begin van de twintigste eeuw verloor het gebruik van neostijlen

terrein en ontstonden er nieuwe, typisch twintigste-eeuwse stijlen. Op

figuur 4 zie je een Amerikaanse platenspeler met ingebouwde radio uit

1951. De ronde schijf aan de voorzijde dient voor het selecteren van het

radiosignaal én als ingebouwde luidspreker. De vormgeving is

vergelijkbaar met die van auto's uit die tijd, zoals die op figuur 5. Zo is de

forse ronde schijf aan de voorzijde van de platenspeler geënt op de grille

(het ventilatierooster) van een auto.

Geef nog twee voorbeelden waaruit blijkt dat de vormgeving van de

platenspeler aansluit bij die van Amerikaanse auto's uit de jaren vijftig.

De keuze voor deze vormgeving van de platenspeler is ingegeven door

het imago dat de fabrikant/vormgever wilde creëren voor dit product.

Geef aan welk imago de fabrikant daarmee wilde creëren.

Op figuur 6 zie je een gebouw in Dessau uit 1925/1926, ontworpen door

Walter Gropius. Op afbeelding 17 en 18 zie je de TP1, de draagbare

radio-platenspeler die Dieter Rams in 1959 ontwierp voor Braun. Rams

zei te zijn beïnvloed door modernistische architecten zoals Gropius. Zo is

het kleurgebruik bij de TP1 sober en licht en maakte Rams gebruik van

gladde vlakken.

Noem nog drie aspecten van de TP1 waaruit blijkt dat Rams zich heeft

laten inspireren door modernistische architectuur.

Op afbeelding 19 je de Braun T3-radio, ontworpen door Rams in 1958. Op

afbeelding 20 zie je een iPhone met daarop de T3 Player App. Deze app

om muziek af te spelen op je smartphone is ontworpen door Eder Rengifo

in 2013.

In de kunstgeschiedenis worden drie termen gebruikt om de wijze te

typeren waarop een voorbeeld is nagevolgd: imitatio, variatio en

aemulatio.

Gesteld kan worden dat bij de T3 Player App sprake is van variatio.

Geef een argument waarom hier

− wel sprake is van variatio, maar

− niet van imitatio en ook

− niet van aemulatio.

Rams vond dat een goed ontwerp moest voldoen aan verschillende

principes. Twee daarvan waren:

− Een goed ontwerp moet innovatief zijn.

− De vormgeving moet helpen om een product te begrijpen.

Over de T3 Player App (afbeelding 20) zou gezegd kunnen worden dat

deze niet helemaal voldoet aan Rams' principes voor een goed ontwerp.

Geef voor beide van bovengenoemde principes een punt van kritiek op

het ontwerp van de T3 Player App.

Noem op basis van afbeelding 21 twee aspecten van Zwart vierkant

waaraan je deze visie kan aflezen.

Malevich zag Zwart vierkant als een venster op de oneindige ruimte ofwel

het immateriële.

Leg uit dat Malevich met deze visie verwijst naar én reageert op een

schilderkunstige traditie die ontstond in de renaissance.

Malevich richtte in 1919 samen met andere kunstenaars en

kunststudenten het collectief UNOVIS (Bevestigers van de Nieuwe Kunst)

op. De suprematistische motieven werden toegepast op affiches, trams en

gebruiksvoorwerpen. Op afbeelding 22 zie je een Suprematistische

theepot en op afbeelding 23 zie je een suprematistisch ontwerp voor een

trambeschildering.

De kunstenaars van UNOVIS vonden dat de kunsten een bijdrage

moesten leveren aan een ideale, nieuwe maatschappij.

Beschrijf twee kenmerken van het werk van UNOVIS waardoor zij dit

ideaal probeerden te verwezenlijken.

In 1915 exposeerde Malevich zijn revolutionaire schilderij Zwart vierkant

op de tentoonstelling 0.10 in Sint-Petersburg. Op figuur 7 zie je een deel

van die tentoonstelling, met Zwart vierkant boven in de hoek van de

ruimte. Aan de tentoonstelling nam nog een tiental andere kunstenaars

deel.

Malevich verwees met de plaatsing van Zwart vierkant naar de

icoonschilderkunst. Door deze verwijzing wordt de inhoudelijke betekenis

van dit werk benadrukt.

Geef aan op welke manier Malevich naar iconen verwees door de

presentatiewijze van Zwart vierkant. Leg vervolgens uit hoe de verwijzing

naar iconen de inhoudelijke betekenis die Malevich aan dit werk

toekende, benadrukt.

In de jaren vijftig van de twintigste eeuw maakte Yves Klein schilderijen

en sculpturen in diep ultramarijn blauw. Hij patenteerde de kleur verf en

noemde deze I.K.B (International Klein Blue). De verf IKB lijkt op puur

pigment. Er is geen enkele weerkaatsing of glans zichtbaar, de objecten

lijken bepoederd.

Het werk van Klein kwam voort uit een sterke fascinatie voor de hemel,

die hij zag als allesomvattende leegte. Op afbeelding 24 zie je RE 19 uit

1958. Het bestaat uit verf, steentjes en sponzen op hout. Op afbeelding

25 zie je een zijaanzicht van het werk.

Klein liet zich inspireren door Malevich, maar vond zelf dat hij Malevich

overtrof. Hij schreef: "Daarom kan ik, nu ik 30 ben, in 1958, zeggen dat

toen Malevich omstreeks 1915-1916 als toerist in de ruimte opdook ik

hem ontving en hij mij opzocht omdat ik er al eigenaar en bewoner was

[…] Malevich had in feite het oneindige voor zich – maar ik zit erin. Men

beeldt het oneindige niet af, men schept het."

Klein beweerde dat Malevich het oneindige slechts afbeeldde en dat

hijzelf het oneindige schiep.

Geef op basis van afbeelding 21 een argument waarom er sprake kan zijn

van het afbeelden van het oneindige. Geef vervolgens op basis van

afbeelding 24 en 25 twee argumenten waarom er sprake kan zijn van het

scheppen van het oneindige.

Donald Judd is een Amerikaanse kunstenaar die behoort tot de

kunststroming minimal art of minimalisme. Op afbeelding 26 zie je Untitled

uit 1968.

Het minimalisme kenmerkt zich door het gebruik van elementaire

(ruimtelijke) geometrische vormen.

Noem nog drie andere aspecten van de vormgeving van Untitled op

afbeelding 26 die kenmerkend zijn voor het minimalisme.

In 1994 werd Judd gevraagd om deel te nemen aan de The Moscow

Installation, een tentoonstelling in een galerie waarbij zijn werk

tentoongesteld werd samen met het werk van Malevich. Op afbeelding 27

en 28 zie je afbeeldingen van een remake van deze tentoonstelling uit

2017.

Judds reactie op het idee voor deze gezamenlijke tentoonstelling was: "Ik

zou het heel leuk vinden, maar wat zou Malevich zeggen?"

Geef twee argumenten vanuit de kunstopvatting van Malevich waarom hij

een gezamenlijke tentoonstelling geen goed idee zou vinden.

Geef twee argumenten vanuit de kunstopvatting van Malevich waarom hij

een gezamenlijke tentoonstelling wel een goed idee zou vinden.

Op afbeelding 29 zie je Wedgework III, een werk van James Turrell uit

1968. Het bevindt zich in een afgezonderde ruimte van museum De Pont

in Tilburg. De bezoeker komt via een volledig verduisterde entree in de

ruimte en ziet vervolgens een volume van fluorescerend licht. Het lijkt

alsof diagonaal door de ruimte een scherm gespannen is, maar dat is niet

het geval. De rechthoekige vorm ontstaat door een lichtbron die uit het

zicht is geplaatst.

Turrell behoorde in de jaren zestig van de twintigste eeuw tot een groep

kunstenaars voor wie 'het kunstwerk als object' had afgedaan.

Beschrijf aan de hand van afbeelding 29 twee manieren waarop Turrell

het 'kunstwerk als object' vermijdt.

In 2013 werd op de universiteit van Texas in Austin (VS) The Color Inside

(De Kleur Binnenin) geïnstalleerd. Het is ontworpen door Turrell en

gebouwd op het dak van het cultureel activiteitencentrum van de

universiteit. De ruimte is bedoeld om tot rust te komen. In de ovale ruimte

kan het publiek door een gat in het plafond (de oculus, het oog) naar de

lucht kijken.

Tijdens zonsopkomst en zonsondergang worden gedurende één uur de

muren verlicht met ledlampen in veranderende kleuren. Op afbeelding 30

zie je het exterieur, op afbeelding 31 zie je het interieur zoals dat er

overdag uitziet. Op afbeelding 32 tot en met 34 zie je foto's van de ruimte

die genomen zijn tijdens zonsopkomst of zonsondergang, als de ruimte

verlicht wordt met veranderende kleuren licht.

Het werk van Turrell is te beschouwen als een onderzoek naar de

waarneming. Hij wil het publiek bewust maken van de eigen waarneming

door werken te creëren die de waarneming beïnvloeden.

Beschrijf aan de hand van afbeelding 31 tot en met 34 twee manieren

waarop Turrell de waarneming van de beschouwer beïnvloedt.

Volgens Malevich was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de

mensen en de voorwerpen en stond voor de heerschappij van het zuivere

gevoel". Het suprematisme zou daardoor alle andere kunststromingen

overtreffen.

Je zou kunnen stellen dat Turrell te beschouwen is als een opvolger van

Malevich en dat hij Malevich zelfs overtreft.

Geef een argument vóór de stelling dat Turrell Malevich overtreft.

Geef vervolgens een argument dat deze stelling ontkracht.