opgave 1Opgave 1
Verschillende inkomens, verschil in inkomen
De lorenzcurve wordt gebruikt om inkomensverschillen te laten zien. In
onderstaande figuur is de lorenzcurve van de secundaire inkomens van
huishoudens in 1999 weergegeven. Hierbij zijn de huishoudens in Nederland
verdeeld in 10%-groepen (decielen).
Aansluitend op bovenstaande figuur staat in de tabel op pagina 3 het
gemiddelde secundaire inkomen in euro’s per deciel huishoudens. Voor elk
deciel is dit bedrag uitgesplitst in winstinkomen, looninkomen en overig
inkomen, na heffing van de directe belastingen en de sociale premies.
secundaire inkomens in 1999
* in euro's
** in% van het gemiddelde inkomen per deciel
12pNoem twee voorbeelden van vormen van inkomen die tot overig inkomen in de
tabel worden gerekend.
Arnold doet naar aanleiding van de figuur en de tabel de volgende beweringen.
1 De twee decielen huishoudens met het hoogste secundaire inkomen
ontvangen samen meer dan de helft van het totale secundaire inkomen in
1999.
2 Het totale bedrag aan overig inkomen dat het tweede deciel huishoudens
ontvangt, is in 1999 hoger dan dat van het tiende deciel huishoudens.
22pIs bewering 1 van Arnold juist? Verklaar het antwoord.
32pIs bewering 2 van Arnold juist? Verklaar het antwoord.
Bij het vergelijken van hoge met lage inkomens wordt het inkomen van de 20%
huishoudens in het negende en tiende deciel vaak vergeleken met het inkomen
van de 20% huishoudens in het tweede en derde deciel.
In 1991 ontvingen het tweede en het derde deciel huishoudens samen 9,2% van
het totale secundaire inkomen. Het negende en tiende deciel huishoudens
ontvingen in 1991 samen 40,8% van het totale secundaire inkomen. De
verhouding tussen het gemiddelde inkomen van huishoudens in het negende en
tiende deciel en het gemiddelde inkomen van huishoudens in het tweede en
derde deciel is afgerond 4,4 (40,8% gedeeld door 9,2%). Als dit
verhoudingsgetal stijgt, wijst dit op een toenemende ongelijkheid van de
secundaire inkomensverdeling.
42pIs dit verhoudingsgetal in 1999 ten opzichte van 1991 gedaald of gestegen?
Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.
opgave 2Opgave 2
Alle pijlen gericht op investeren
Investeringen zijn economisch van groot belang; ze worden door economen
zelfs bestempeld als de motor van de economie van een land. Vooral de
ontwikkeling van nieuwe producten en productieprocessen gaat gepaard met
grote investeringen. Deze innovatie kan de internationale concurrentiepositie
van een land verbeteren. Daarnaast zien economen bij investeringen zowel een
bestedingseffect als een capaciteitseffect optreden.
In bovenstaande figuur staan in een pijlenschema economische verbanden
weergegeven. Investeringen spelen in dit schema een centrale rol. Elke pijl geeft
een oorzaak−gevolg verband weer. Een + bij een pijl duidt op een positief
verband tussen oorzaak en gevolg. Wanneer er een – bij een pijl staat, betekent
dit dat er een negatief verband tussen oorzaak en gevolg is. Zo zal een stijging
van het aanbod van arbeid tot gevolg hebben dat de werkloosheid stijgt en zal
een stijging van de werkgelegenheid tot gevolg hebben dat de werkloosheid
daalt.
Investeringen kunnen zowel breedte-investeringen als diepte-investeringen zijn.
52pWelke pijl in het pijlenschema is kenmerkend voor diepte-investeringen?
Verklaar het antwoord.
Als de bestedingen stijgen, kan er overbesteding ontstaan.
62pLeg aan de hand van het pijlenschema uit hoe door een toename van de
investeringen de dreigende overbesteding kan worden voorkomen.
Een toename van de investeringen veroorzaakt via de bestedingen een directe
toename van de productie. Vervolgens veroorzaakt deze toename van de
productie een verdere toename van de productie die door economen het
multipliereffect wordt genoemd.
72pBeschrijf aan de hand van de pijlen in het pijlenschema hoe dit multipliereffect
tot stand komt. Benoem elke pijl die in de beschrijving wordt gebruikt.
Een econoom heeft kritiek op het pijlenschema, omdat het gevolg van
innovatieve investeringen door bedrijven voor de internationale
concurrentiepositie niet in het schema staat.
82pTussen welke twee begrippen in het pijlenschema moet een pijl getrokken
worden om aan de kritiek van deze econoom tegemoet te komen? Geef aan
waar deze pijl begint en of bij deze pijl een + of een – moet worden gezet.
opgave 3Opgave 3
uit een krant:
Garnalen tegen vliegtuigen
Thailand staat op het punt tien vliegtuigen te kopen van de Europese
vliegtuigfabrikant Airbus. Met deze transactie is € 1,5 miljard gemoeid. De
Thaise regering zegt dat de koop alleen door kan gaan als Airbus ingevroren
garnalen accepteert als betaling voor deze transactie. Airbus moet dan zelf
kopers zien te vinden voor deze garnalen.
Deze opmerkelijke stap van de Thaise regering houdt verband met het gebrek
aan deviezen in Thailand en de snel toegenomen productie van garnalen in
Thailand. De export van garnalen door Thailand is inmiddels opgelopen tot
€ 1,3 miljard per jaar. Toch slaagt Thailand er niet in alle geproduceerde
garnalen te verkopen, waardoor de voorraad diepgevroren garnalen in
koelhuizen jaarlijks groeit.
Kritische Thaise economen wijzen op de nadelige gevolgen die het betalen van
vliegtuigen met garnalen kan hebben. Deze economen verwachten dat de
exportopbrengst volgend jaar wel eens onder de € 1,3 miljard kan blijven, zelfs
als de geëxporteerde hoeveelheid garnalen gelijk blijft.
92pIs er bij de bovengenoemde transactie sprake van directe ruil of van indirecte
ruil? Verklaar het antwoord.
102pWelke functie van geld komt bij de bovengenoemde transactie niet te vervallen?
Verklaar het antwoord.
112pLeg de verwachting van de kritische Thaise economen uit.
opgave 4Opgave 4
Langer leven, langer werken
Wie gaat straks de oude dag betalen voor de eindexamenkandidaten van
vandaag? Zullen er in 2050 nog voldoende werkenden zijn om de Algemene
Ouderdomswet (AOW) te financieren? Bestaat de AOW nog wel in 2050? Dit
soort vragen wordt steeds vaker gesteld.
Nederland vergrijst, er komen zowel absoluut als relatief steeds meer ouderen.
De AOW dreigt door de vergrijzing onbetaalbaar te worden. Als er nu geen
maatregelen genomen worden, zal de AOW-premie jaarlijks moeten stijgen,
waardoor de internationale concurrentiepositie kan verslechteren.
De overheid heeft een werkgroep “Seniorenbeleid” ingesteld, die moet
onderzoeken hoe de AOW betaalbaar kan blijven. Deze werkgroep komt met
een aantal voorstellen, waaronder de volgende drie.
− De leeftijd waarop mensen recht krijgen op een AOW-uitkering moet worden
verhoogd.
− Werknemers ouder dan 55 jaar moeten worden bijgeschoold en/of
omgeschoold.
− De wig voor ouderen moet worden verkleind.
De scholing van deze oudere werknemers moet worden gericht op verhoging
van de participatiegraad van ouderen in Nederland. In Nederland is de
participatiegraad van ouderen laag in vergelijking met jongeren. Volgens de
werkgroep is de oorzaak van de lage participatiegraad dat oudere werknemers
naar verhouding duur zijn. Dat komt doordat deze werknemers meestal aan de
top van hun salaris zitten, terwijl de arbeidsproductiviteit in veel gevallen daalt
als mensen ouder worden.
Daarnaast wijst de werkgroep op het risico dat, indien ouderen langer door
moeten werken, het aantal arbeidsongeschikte ouderen kan toenemen.
Stel je de volgende situatie voor:
Je bent lid van de jongerenafdeling van een politieke partij. Het bestuur van de
partij wil de voorstellen van de werkgroep “Seniorenbeleid” in het
partijprogramma opnemen, maar de jongerenafdeling is nog niet overtuigd. De
partijvoorzitter heeft jou gevraagd een toespraak te houden voor de
jongerenafdeling waarin de gevolgen van de voorstellen van de werkgroep
worden toegelicht.
De toespraak begint als volgt:
“Beste partijgenoten,
Graag wil ik de voorstellen van de werkgroep “Seniorenbeleid” onder jullie
aandacht brengen. Door invoering van deze voorstellen zal de samenleving
beter in staat zijn de toenemende kosten van de vergrijzing op te vangen,
waardoor de AOW in de toekomst betaalbaar kan blijven. Ik zal eerst de
noodzaak uiteenzetten van het invoeren van deze voorstellen. Vervolgens zal ik
ingaan op enkele gevolgen van het invoeren van de voorstellen van de
werkgroep.”
126pSchrijf het vervolg van de toespraak.
In deze toespraak moeten de volgende aspecten aan de orde komen.
a De wijze waarop verhoging van de AOW-premies tot verslechtering van de
internationale concurrentiepositie kan leiden.
b De wijze waarop verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd kan bijdragen
aan de betaalbaarheid van de AOW, zowel via de inkomstenkant als via de
uitgavenkant.
Daarnaast moet in de toespraak naar eigen keuze één van de onderstaande
aspecten aan de orde komen. Kies daarbij het aspect dat het best in de
toespraak past.
1 De wijze waarop scholing van oudere werknemers kan leiden tot een
toename van de vraag naar ouderen op de arbeidsmarkt.
2 De wijze waarop een verkleining van de wig voor ouderen het aanbod van
ouderen op de arbeidsmarkt kan vergroten.
3 Een andere maatregel dan omscholing waardoor de toename van het aantal
arbeidsongeschikte ouderen kan worden beperkt.
Aanwijzingen:
− De onderdelen van de toespraak moeten logisch op elkaar aansluiten.
− Gebruik voor het vervolg van de toespraak 120 woorden; een afwijking van
20 woorden is toegestaan.
opgave 5Opgave 5
Renovatie van de markt voor huurwoningen?
In de grote steden in Nederland zijn woningbouwverenigingen de belangrijkste
aanbieders van huurwoningen. In veel grote steden is een tekort aan betaalbare
huurwoningen in de binnenstad. Volgens woningbouwverenigingen wordt dit
tekort veroorzaakt door het gebrek aan werking van het marktmechanisme op de
markt van huurwoningen.
In één van de grote steden biedt woningbouwvereniging Zarkos in totaal
3.250 huurwoningen van hetzelfde type aan: 2.000 woningen in de buitenwijken
en 1.250 woningen in de binnenstad. De huur van elke woning is vastgesteld op
€ 400 per maand. In de binnenstad kan Zarkos op korte termijn geen extra
huurwoningen bouwen. Naar de huurwoningen in de binnenstad is zo veel
vraag, dat er een wachtlijst is. In de buitenwijken staan 400 huurwoningen van
Zarkos leeg door gebrek aan belangstelling.
Zarkos wil uitsluitend in de binnenstad de huurprijs aanpassen aan de
marktsituatie. Daarom wordt overwogen de huurprijs van woningen in de
binnenstad te verhogen. Econoom Kees onderzoekt in opdracht van Zarkos de
gevolgen hiervan en gebruikt daarvoor het model in onderstaande figuur. Daarbij
veronderstelt Kees dat van de huurders die door de huurverhoging van de
wachtlijst verdwijnen, 60% een woning van Zarkos in de buitenwijken gaat
huren.
da:
aangeboden hoeveelheid
gevraagde hoeveelheid
132pCiteer de zin die het verticale verloop van de aanbodlijn in de figuur verklaart.
Licht het antwoord toe.
142pHoeveel personen staan bij de vastgestelde huurprijs op de wachtlijst voor een
huurwoning in de binnenstad?
152pBereken met welk bedrag per maand de totale huuropbrengst van Zarkos in de
binnenstad en de buitenwijken samen toeneemt als gevolg van de
huurverhoging in de binnenstad.
Stel dat in de komende jaren een stijging van de koopkracht van de inkomens
wordt verwacht. Het is mogelijk dat de vraagcurve in de figuur hierdoor naar
rechts verschuift. Er zijn ook argumenten te bedenken dat deze stijging van de
koopkracht tot een verschuiving van de vraagcurve naar links leidt.
162pLeg uit dat een stijging van de koopkracht van de inkomens tot een verschuiving
van de vraagcurve naar links in de figuur kan leiden.
opgave 6Opgave 6
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en
grafieken. In het informatieboekje staan vier statistieken over Hongarije, Polen
en Tsjechië. Deze drie landen zijn in 2004 toegetreden tot de Europese Unie
(EU). In de eerste twee statistieken worden de gegevens van deze landen
vergeleken met gegevens van de vijftien landen die tot 2004 de EU vormden, de
EU15. Alle gegevens hebben, tenzij anders vermeld, betrekking op het jaar
2001. Naar aanleiding van deze statistieken worden in deze opgave vijf vragen
gesteld.
In statistiek 4 ontbreekt het werkloosheidspercentage in Polen. Dit percentage
kan worden berekend met behulp van twee andere gegevens.
172pNoem deze twee gegevens.
De participatiegraad wordt in deze opgave gedefinieerd als de werkzame
beroepsbevolking in procenten van de beroepsgeschikte bevolking.
182pBereken in welk van de drie landen de participatiegraad het hoogst is.
De arbeidsproductiviteit, opgevat als het bruto binnenlands product (bbp) per
werkende per jaar, was in 2001 in de sector landbouw van Polen laag in
vergelijking met de andere landen.
192pBereken de arbeidsproductiviteit in de landbouw van Polen.
202pUit welke twee gegevens kan worden afgeleid dat de arbeidsproductiviteit in de
landbouw van Polen lager is dan de gemiddelde arbeidsproductiviteit van de
Poolse economie?
In statistiek 2 wordt het bbp per hoofd van de bevolking van de drie landen
vergeleken met het bbp per hoofd van de bevolking van de EU15. Uit statistiek 2
kan worden afgelezen dat het nominale bbp per hoofd van de bevolking in
Tsjechië 26% bedraagt van het nominale bbp per hoofd van de bevolking in de
EU15.
Uit de cijfers van het reële bbp per hoofd van de bevolking kan worden
afgelezen dat het verschil tussen Tsjechië en de EU15 aanzienlijk kleiner is, als
rekening wordt gehouden met het lagere prijsniveau in Tsjechië ten opzichte van
de EU15. Het reële bbp per hoofd van de bevolking in Tsjechië bedraagt 56%
van het reële bbp per hoofd van de bevolking in de EU15.
212pToon met behulp van de indexcijfers uit statistiek 2 aan dat het prijsniveau in
Polen hoger ligt dan in Tsjechië.
opgave 7Opgave 7
Een sterk staaltje protectionisme Aan het begin van deze eeuw verschenen met een paar maanden tussentijd in een krant de onderstaande artikelen. Bush komt op voor Amerikaanse belangen De Verenigde Staten van Amerika (VS) hebben een importheffing van 30% ingesteld op staal. De VS beroepen zich daarbij op de internationale regels over protectie, die zijn afgesproken in de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Volgens deze regels mag een land protectionistische maatregelen nemen als er sprake is van dumping in dat land. De VS willen zo’n anti-dumpingheffing instellen omdat er volgens de VS door buitenlandse handelspartners staal op de Amerikaanse markt onder de kostprijs te koop wordt aangeboden. In het redactionele commentaar van deze krant wordt de verwachting uitgesproken dat de VS op korte termijn zullen besluiten de importheffing op staal af te schaffen. De reden daarvoor wordt niet alleen gezocht in de dreigende tegenmaatregelen van de EU. Opgemerkt wordt dat de protectionistische maatregelen op staal eigenlijk overbodig zijn geworden door de koersontwikkeling van de dollar in de afgelopen periode. Verder is gebleken dat door de importheffing van de VS minder banen zijn behouden in de staalindustrie in de VS dan er verloren zijn gegaan in andere bedrijfstakken.
opgave 8Opgave 8
btw-experiment
In 1999 kreeg de Nederlandse overheid toestemming van de Europese Unie het
btw-tarief op arbeidsintensieve dienstverlening als kappers, rijwielherstellers en
stukadoors te verlagen van 17,5% naar 6%. Door deze btw-verlaging hoopte de
Nederlandse overheid onder andere de omvang van de informele sector terug te
dringen.
De btw-verlaging is een experiment dat op 1 januari 2000 van start ging. De
verwachting van de overheid was dat de verlaging van het btw-tarief zou leiden
tot een verlaging van het uurtarief van de betreffende diensten. Bij een lager
uurtarief zou de vraag naar arbeidsintensieve diensten toenemen, waardoor de
werkgelegenheid in de betreffende bedrijfstakken ook zou toenemen.
De kappers en de stukadoors hebben de btw-verlaging van 17,5% naar 6%
helemaal doorgegeven aan de klant.
252pToon met behulp van een berekening aan dat hierdoor het uurtarief met
(afgerond) 9,79% daalt.
Twee jaar na de start van het experiment zijn de effecten van de btw-verlaging
onderzocht. Enkele gegevens uit dat onderzoek staan in onderstaande tabel.
*veranderingen in 2002 ten opzichte van 1999
262pIs de procentuele stijging van de afzet bij rijwielherstellers in 2002 ten opzichte
van 1999 groter of kleiner dan bij kappers? Verklaar het antwoord met een
berekening.
272pIs de omzet bij stukadoors in 2002 ten opzichte van 1999 gestegen? Verklaar
het antwoord zonder berekening.
282pLeg uit hoe door een verlaging van de btw de omvang van de informele
economie kan worden teruggedrongen.
