opgave 1Opgave 1
Vet is niet cool
Bert is beheerder van een kantine op een middelbare school. Zijn meest
succesvolle product is de kroket. Het onderstaande krantenartikel trekt de
aandacht van Bert.
Steeds meer jongeren hebben overgewicht Vier van de vijf Nederlanders eten te vet. Overgewicht komt bij 45 procent van de Nederlanders voor. Vooral jongeren worden te dik. Dik zijn is ongezond en dat kost geld. Econoom Groot is voorstander van een accijns op vet. Door deze accijns worden vette producten duurder. Groot zegt: “Het idee is simpel: hoe hoger het vetgehalte van een product, hoe hoger de accijns. Vergelijk het met alcohol. De accijns op whisky is ook hoger dan de accijns op bier. Je bant de consumptie van vet niet uit, maar er zal wel minder vet worden gegeten.” Een woordvoerder van de snack- en snoepfabrikanten zegt: “Dacht je nou heus dat een accijns op een kroket effect heeft? Dat zie je wel aan roken. Ondanks de hoge prijs van sigaretten wordt er nog steeds stevig gerookt.” Volgens Groot is dat een misverstand, omdat uit zijn onderzoek blijkt dat prijsprikkels wel werken. Econoom Groot zegt: “Als de prijs van een pakje sigaretten met 10 procent wordt verhoogd, daalt het gebruik met 6 procent. Dus waarom zou dat voor vette producten niet opgaan?”
Bert reageert boos op dit artikel en zegt tegen enkele havo-leerlingen: “Als de
regering een accijns gaat heffen op mijn kroketten dan stop ik met de verkoop
van kroketten. Ik maak dan geen winst meer op kroketten”.
Havo-leerlingen maken samen met hun economieleraar een inschatting van de
verandering in de kosten en opbrengsten van Bert als er een accijns op
kroketten wordt ingevoerd. Daarbij gelden de onderstaande gegevens. Deze
gegevens hebben uitsluitend betrekking op de verkoop van kroketten.
Overige variabele kosten per kroket
Verkoopprijs vóór invoering van de accijns € 1,50
Totale constante kosten per dag
Afzet vóór invoering van de accijns
De accijns gaat € 1,00 per kroket bedragen. Hiervan wordt 50% doorberekend in
de verkoopprijs. Bij de nieuwe verkoopprijs van € 2,- per kroket bedraagt de
afzet 60 kroketten per dag.
Havo-leerling Frank beweert dat de vraag naar kroketten in de geschetste
situatie prijselastischer is dan de vraag naar sigaretten.
12pIs de bewering van Frank juist? Verklaar het antwoord met behulp van een
berekening.
22pBereken de winst per dag van Bert op kroketten vóór de invoering van de
accijns.
32pBereken hoeveel kroketten Bert op zijn minst moet verkopen om na het instellen
van de accijns geen verlies te maken.
Stel dat de overheid maatregelen overweegt die het invoeren van de accijns
aanvullen. Gedacht wordt aan voorlichtingscampagnes die jongeren bewust
maken van de nadelen van vet eten en het instellen van een reclameverbod
voor vet eten. Als deze maatregelen de gewenste gevolgen hebben, zullen de
gegevens waarvan de leerlingen met hun economieleraar uitgaan, moeten
worden aangepast.
42pWelk gegeven moet dan worden aangepast? Verklaar het antwoord.
opgave 2Opgave 2
Hypotheekrente: aftrekpost of heffingskorting?
De wijze waarop in het huidige belastingsysteem in Nederland wordt omgegaan
met de betaalde hypotheekrente, leidt tot vergroting van de inkomensverschillen.
Betaalde hypotheekrente mag van het bruto-inkomen worden afgetrokken,
waardoor het belastbare inkomen lager wordt.
Hogere inkomensgroepen profiteren meer van de fiscale aftrekbaarheid van
hypotheekrente dan lagere inkomensgroepen. Een van de oorzaken hiervan is
het progressieve belastingtarief, waardoor hogere inkomensgroepen van een
aftrekpost een hoger percentage belastingvoordeel hebben dan lagere
inkomensgroepen.
51pNoem een andere oorzaak.
Jan Huisman heeft een bruto-inkomen van € 90.000 per jaar. Jan heeft zijn huis
gekocht voor € 600.000. Over zijn hypotheekschuld van € 400.000 betaalt Jan
jaarlijks 5% rente. Het belastbaar inkomen van Jan bedraagt € 70.000 per jaar.
De inkomensheffing van Jan wordt berekend aan de hand van het schijventarief
in onderstaande tabel.
62pBereken het fiscale voordeel dat Jan heeft van de aftrek van hypotheekrente.
Door de fiscale aftrek van hypotheekrente heeft een verandering van de
hypotheekrente invloed op de overheidsontvangsten.
72pLeidt een stijging van de hypotheekrente tot een afname of tot een toename van
de overheidsontvangsten? Verklaar het antwoord.
opgave 3Opgave 3
Wig in de weg
Enkele Nederlandse economen zijn van mening dat de wig de oplossing van de
werkloosheid in Nederland in de weg zit. In onderstaande figuur is de opbouw
van de totale loonkosten van de gemiddelde werknemer in Nederland in een
bepaald jaar weergegeven.
loonkosten van de gemiddelde werknemer in Nederland
Stel dat het nettoloon van de gemiddelde werknemer in Nederland € 21.500 per
jaar bedraagt.
82pBereken hoeveel euro de wig voor deze werknemer bedraagt.
Vakbonden en werkgevers proberen een verhoging van sociale premies of
loonbelasting op elkaar af te wentelen. Als vakbonden hierin volledig slagen,
blijft het nettoloon gelijk terwijl de loonkosten stijgen. Als werkgevers hierin
volledig slagen, daalt het nettoloon terwijl de loonkosten gelijk blijven.
Stel dat werknemers erin slagen een verhoging van de loonbelasting volledig op
de werkgevers af te wentelen.
92pLeg uit hoe in dat geval de structuurwerkloosheid kan toenemen.
Stel dat werkgevers erin slagen een verhoging van de sociale premies volledig
op de werknemers af te wentelen.
102pLeidt dit tot daling of tot stijging van de conjunctuurwerkloosheid? Verklaar het
antwoord.
Als de wig groter wordt, kan dit het zwart werken stimuleren.
112pLeg uit hoe een grotere wig tot een stijging van de vraag naar zwartwerkers kan
leiden.
opgave 4Opgave 4
Meer marktwerking in IJsseldam
In de gemeenteraad van IJsseldam wordt gediscussieerd over de kwaliteit van
het openbaar vervoer in IJsseldam. Alle politieke partijen zijn het eens over de
doelstelling: openbaar vervoer moet betaalbaar zijn voor de consument, niet te
veel kosten voor de overheid en een goede dienstverlening bieden voor zoveel
mogelijk burgers. De partijen verschillen echter van mening over de manier
waarop dit bereikt kan worden.
De huidige situatie
Het openbaar vervoer in IJsseldam wordt uitsluitend door het Stedelijk
Busbedrijf (SBB) met bussen verzorgd. Het SBB is eigendom van de gemeente
en streeft niet naar winst. Belangrijke beslissingen van het SBB moeten worden
goedgekeurd door de gemeenteraad. De gemeenteraad bepaalt elk jaar welk
bedrag de gemeente beschikbaar stelt als bijdrage in de exploitatie van het
SBB. De laatste jaren heeft de gemeenteraad enkele keren een extra subsidie
moeten geven om onverwachte verliezen van het SBB te dekken.
Burgers klagen veel over de kwaliteit van het openbaar vervoer in IJsseldam:
lange wachttijden en onvriendelijk personeel worden het meest genoemd.
Plan van Burgemeester en Wethouders
Andere busbedrijven dan het SBB krijgen ook de mogelijkheid het busvervoer in
IJsseldam te verzorgen, waardoor marktwerking invloed krijgt op het openbaar
vervoer. De gemeente stelt een aantal eisen waaraan het busvervoer in
IJsseldam moet voldoen. Deze eisen betreffen de routes die bussen moeten
rijden en het minimale aantal busritten per uur in de spits en buiten de spits.
Geïnteresseerde busmaatschappijen geven aan tegen welke bustarieven aan
deze eisen kan worden voldaan. De gemeente zal kiezen voor de
busmaatschappij die het beste aanbod doet. Die busmaatschappij krijgt het
recht vijf jaar het busvervoer in IJsseldam te verzorgen. Om mee te kunnen
doen aan de biedingen, moet het SBB worden omgezet in een naamloze
vennootschap (nv) die in haar bedrijfsbeslissingen onafhankelijk is van de
gemeente.
Aan jou is gevraagd een artikel te schrijven voor de opiniepagina van de
stadskrant van IJsseldam waarin het plan van Burgemeester en Wethouders
wordt verdedigd.
Het artikel begint als volgt:
“Burgemeester en Wethouders zijn van plan marktwerking in het openbaar
vervoer in IJsseldam toe te laten. In dit artikel wil ik een pleidooi houden voor dit
plan.”
126pSchrijf het vervolg van het artikel.
In het artikel moeten de volgende aspecten aan de orde komen.
a Het gevolg voor de tarieven die de burgers moeten betalen voor het
openbaar vervoer.
b Het gevolg voor de kwaliteit van het openbaar vervoer.
Daarnaast moet in het artikel naar eigen keuze één van de onderstaande
aspecten aan de orde komen. Kies daarbij het aspect dat het best in het artikel
past.
1 Het gevolg voor de uitgaven van de gemeente aan het openbaar vervoer.
2 Een motief voor de overheid om het openbaar vervoer minder sterk als
bemoeigoed te behandelen.
3 Een nadeel voor de consument van besluitvorming via het
budgetmechanisme bij het streven naar goed openbaar vervoer.
Aanwijzingen:
− De onderdelen van het artikel moeten logisch op elkaar aansluiten.
− Gebruik voor het vervolg van het artikel 120 woorden; een afwijking van
20 woorden is toegestaan.
opgave 5Opgave 5
Hongaarse forint onderuit
De Hongaarse Centrale Bank probeert de koers van de Hongaarse munt, de
forint, te stabiliseren. Daarbij richt de Hongaarse Centrale Bank zich vooral op
de koers van de forint ten opzichte van de euro.
Enkele citaten uit een krantenartikel (januari 2004):
citaat 1
De dalende vraag op de valutamarkt naar de forint heeft ertoe geleid dat de
koers van de forint in korte tijd sterk is gedaald. In januari 2003 werd voor een
euro 240 forint betaald. In december 2003 was de koers van de euro gestegen
tot 257 forint en in januari 2004 zelfs tot 274 forint.
citaat 2
Om de economie te stimuleren, heeft de Hongaarse regering haar uitgaven
verhoogd. Tussen 2001 en 2004 liep het begrotingstekort van de Hongaarse
overheid op van 4,1% tot 9,2% van het nationale product. In deze periode nam
daardoor ook de inflatie in Hongarije sterk toe.
citaat 3
In de tweede helft van 2003 hebben beleggers massaal hun beleggingen ter
waarde van 150 miljard forint omgezet in beleggingen buiten Hongarije.
Daardoor daalde de koers van de forint nog verder.
131pHoe noemt men in de economie de koersdaling waarvan in citaat 1 sprake is?
Het krantenartikel geeft verklaringen voor de koersdaling van de forint.
142pKies citaat 2 of citaat 3 en beschrijf welke verklaring voor de koersdaling van de
forint uit dit citaat kan worden afgeleid.
Om de koersdaling van de forint af te remmen, verhoogde de Hongaarse
Centrale Bank eind december 2003 de rente van 9,5% naar 12,5%.
152pLeg uit hoe een renteverhoging de koersdaling van de forint kan afremmen.
opgave 6Opgave 6
Jongeren op de arbeidsmarkt
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en
grafieken. In het informatieboekje staan vijf statistieken over de Nederlandse
arbeidsmarkt, waarin jongeren centraal staan. Met jongeren worden in deze
opgave de personen in de leeftijdscategorie 15-24 jaar bedoeld. Naar aanleiding
van deze statistieken worden in deze opgave vijf vragen gesteld.
In statistiek 2 staan gegevens over de participatiegraad. In deze opgave wordt
onder de participatiegraad verstaan: de werkzame beroepsbevolking in
procenten van de beroepsgeschikte bevolking. De gegevens over de
participatiegraad in statistiek 2 zijn berekend met behulp van de gegevens in
statistiek 1.
162pToon aan dat, met behulp van de gegevens in statistiek 1, kan worden berekend
dat in 2001 de participatiegraad van jongeren (afgerond) 45,2% is.
172pToon aan dat in 2001 ten opzichte van 1996 de participatiegraad van jongeren in
procentpunten minder is toegenomen dan de participatiegraad van de totale
beroepsgeschikte bevolking.
182pIs het werkloosheidspercentage van jongeren met een havo/vwo-opleiding in
2001 hoger of lager dan het werkloosheidspercentage van de totale
beroepsbevolking? Licht het antwoord toe door gegevens uit statistiek 3 en 4
met elkaar te vergelijken.
In de klas van Lisanne ontstaat een discussie over kansen van jongeren op de
arbeidsmarkt. In deze discussie wordt ervan uitgegaan dat uit het
werkloosheidspercentage van een groep de kans op een baan voor personen uit
die groep kan worden afgeleid. Lisanne doet op basis van statistiek 3 in deze
discussie twee uitspraken:
1 De kans op een baan is voor jongeren met een hbo/wo-opleiding groter dan
voor jongeren met een mbo-opleiding.
2 In de leeftijdscategorie 25-64 jaar hebben personen met een
hbo/wo-opleiding een even grote kans op een baan als personen met een
mbo-opleiding.
192pGeef van iedere uitspraak aan of deze juist of onjuist is. Licht het antwoord toe
met behulp van statistiek 3.
In 2001 volgden 1.066.000 jongeren onderwijs. Deze jongeren worden niet tot
de beroepsbevolking gerekend. Volgens sommigen zouden jongeren die naast
het volgen van een opleiding 20 uur of meer per week betaald werk verrichten,
wel tot de beroepsbevolking moeten worden gerekend.
202pBereken met hoeveel personen de beroepsbevolking in 2001 in dat geval
toeneemt.
opgave 7Opgave 7
Verschillen op de Antillen
De inkomensverschillen op Curaçao zijn groter dan in Nederland. De gegevens
over de secundaire inkomensverdeling in onderstaande tabel illustreren dit.
Op grond van deze gegevens is van beide landen in onderstaande figuur een
lorenzcurve getekend.
De coördinaat van punt A op de horizontale as in bovenstaande figuur is 60.
212pBereken de coördinaat van punt A op de verticale as.
Sommigen vinden de inkomensverschillen op Curaçao te groot. Een
Nederlandse econoom stelt twee overheidsmaatregelen voor om de inkomens
op Curaçao te nivelleren:
− verhoging van het minimumloon;
− verhoging van de inkomstenbelasting voor de hogere inkomensgroepen.
Een econoom op Curaçao wijst op de nadelen van deze twee
overheidsmaatregelen. Hij zegt: “De overheid van Curaçao heeft behoefte aan
goed en hoogopgeleid personeel. Aan de bovenkant van de arbeidsmarkt moet
Curaçao concurreren met de arbeidsmarkt van de Verenigde Staten van
Amerika en West-Europa. Daarnaast zou de concurrentiepositie van het
belangrijkste exportproduct van Curaçao, het toerisme, kunnen verslechteren. In
deze sector vinden veel laaggeschoolden werk.”
222pLeg uit hoe nivellering van de inkomensverschillen op Curaçao tot verslechtering
van de kwaliteit van het overheidspersoneel op Curaçao kan leiden.
232pLeg uit hoe nivellering van de inkomensverschillen op Curaçao tot verlies aan
werkgelegenheid voor laaggeschoolden op Curaçao kan leiden.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 8Opgave 8
uit een krant (januari 2005):
Euro Duro?
Veel burgers hebben de indruk dat door de invoering van de euro het leven
duurder is geworden. Ondernemers zouden zich er niet aan gehouden hebben
bij de omrekening van de prijzen elke gulden om te zetten in 0,45378 euro.
Consumenten klagen over spectaculaire prijsverhogingen. Met name in de
horeca zouden de prijzen sterk zijn verhoogd. Als voorbeeld wordt een
discotheek genoemd die het tarief voor de garderobe heeft omgezet van
1 gulden in 1 euro. Volgens de Nederlandse overheid moet dit euro-effect niet
worden overschat. Zij wijst erop dat uit cijfers van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) blijkt dat de stijging van de consumentenprijsindex (CPI) in het
begin van deze eeuw beperkt is gebleven.
Om in te kunnen schatten of de prijsstijgingen in de horeca bijzonder zijn, staan
in onderstaande tabel enkele gegevens over de ontwikkeling van de CPI.
artikelgroep wegingsfactor prijsindexcijfer in 2004 (2000 = 100) prijsstijging in 2004 ten opzichte van 2001 (in procenten) CPI (totaal) 111,2 6,7 waaronder: - voedingsmiddelen 13,7 107,8 0,7 - horeca (hotels, restaurants, cafés) 5,5 117,7 11,2 - alcoholhoudende dranken en tabak 4,0 125,1 17,2 - kleding en schoeisel 6,1 99,9 − 1,9 - communicatie 1,9 102,8 3,7
242pBereken in één decimaal nauwkeurig met hoeveel procent de discotheek het
tarief voor de garderobe heeft verhoogd.
252pBereken in één decimaal nauwkeurig met hoeveel procent het prijspeil van de
artikelgroep horeca in 2001 ten opzichte van 2000 is gestegen.
Ton doet twee beweringen:
bewering 1
Een relatief hoge prijsstijging van een bepaalde artikelgroep kan op langere
termijn leiden tot een verlaging van de wegingsfactor van deze artikelgroep bij
de berekening van de CPI.
bewering 2
Studenten zijn slechter af door de prijsstijgingen in de horeca dan de
gemiddelde Nederlander.
272pWat kan uit bewering 2 van Ton worden geconcludeerd over het uitgavenpatroon
van studenten? Licht het antwoord toe.
