opgave 1Opgave 1
Kunnen we werkloosheid importeren?
In de periode 2000-2005 nam de werkloosheid in Duitsland sterk toe. Duitse
economen schreven die stijgende werkloosheid toe aan een daling van het
consumentenvertrouwen. Nederlandse economen wezen er op dat de stijgende
werkloosheid in Duitsland ook tot meer werkloosheid in Nederland zou kunnen
leiden.
In 2000 bedroeg de omvang van de beroepsbevolking in Nederland 7.230.000
mensen waarvan er 270.000 werkloos waren. De tabel laat zien hoe de
arbeidsmarkt in Nederland zich in de periode 2000-2005 ontwikkelde.
11pBij de stijging van de werkloosheid in Duitsland in de periode 2000-2005 ging
het volgens de Duitse economen om... werkloosheid.
Wat moet op de stippels worden ingevuld?
− conjunctuur
− frictie
− seizoen
− structuur
Stel dat Duitse werklozen niet naar Nederland komen om er te werken.
22pLeg uit hoe een stijgende werkloosheid in Duitsland dan toch kan leiden tot een
stijgende werkloosheid in Nederland.
Gegeven zijn de onderstaande uitspraken over de Nederlandse arbeidsmarkt in
de periode 2000-2005.
1 In 2000 was het aanbod van arbeid groter dan de vraag naar arbeid.
2 In 2000 was het werkloosheidspercentage
100%
= 3,7%.
3 In 2004 was de beroepsbevolking 1,2% groter dan in 2003.
4 In 2005 was het werkloosheidpercentage 114,6% − 110,2% = 4,4%.
33pGeef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
opgave 2Opgave 2
Schaatstoernooi
Een ijsbaan in Nederland mag het wereldkampioenschap schaatsen
organiseren. Het toernooi duurt twee dagen: een zaterdag en een zondag.
De vraag naar kaartjes luidt:
Qvza = −2.000P + 120.000
Qvzo = −2.000P + 150.000
Qvza is de gevraagde hoeveelheid kaartjes op zaterdag
Qvzo is de gevraagde hoeveelheid kaartjes op zondag
P is prijs per kaartje in euro’s
De ijsbaan heeft een capaciteit van 20.000 bezoekers per dag. Elke bezoeker
heeft een kaartje nodig. Voor beide toernooidagen is de prijs van een kaartje
vastgesteld op € 30. Alle beschikbare kaartjes zijn verkocht.
De totale kosten van dit toernooi zijn in de onderstaande grafiek weergegeven.
aantal bezoekers op beide dagen samen
42pBereken de totale winst die door de ijsbaan met het schaatstoernooi wordt
gemaakt.
Bij de vastgestelde prijs worden meer kaartjes gevraagd dan er beschikbaar zijn.
52pBereken bij welke prijs het aantal gevraagde kaartjes op zondag gelijk zou zijn
aan het aantal beschikbare kaartjes.
De ijsbaan zou de prijs van een kaartje wel willen verhogen, maar mag dat niet
van de nationale schaatsbond. Die vindt namelijk dat ook minder draagkrachtige
schaatsfans in staat moeten zijn het toernooi bij te wonen.
62pIs de vastgestelde prijs een maximum- of een minimumprijs? Verklaar het
antwoord.
opgave 3Opgave 3
Wie is het duurst uit?
In een land zijn de bestedingen van scholieren van 15 tot en met 17 jaar,
onderscheiden naar jongens en meisjes, onderzocht. Een deel van de resultaten
staat in de onderstaande tabellen.
tabel 1
artikel partiële wegingsfactor wegingsfactor prijsindexcijfers 2007 jongens (%) meisjes (%) (2005 = 100) snoep 109,9 7,1 7,1 snacks 104,8 10,6 8,7 frisdrank 96,0 5,7 4,0 alcoholische drank 112,9 12,2 9,0 roken 140,1 4,4 5,2 kleding 104,4 11,8 19,9 uitgaan 117,9 7,0 8,2 cd / dvd 71,3 6,3 5,8 cadeau 104,8 3,4 6,3 cosmetica 110,6 1,2 5,0 brommer 102,1 2,5 1,0 computer 36,6 4,8 0,5 mobiele telefoon 102,2 6,0 8,0 overig 109,9 17,0 11,3 100,0 100,0
tabel 2
Een economiedocent legt naar aanleiding van de tabellen de volgende stellingen
aan een klas voor.
1 Meisjes hebben in 2007 ten opzichte van 2005 door prijsstijging meer
koopkracht verloren dan jongens.
2 ‘Cd / dvd’ is in 2007 ten opzichte van 2005 meer in prijs gestegen dan
‘computer’.
3 ‘Roken’ is de bestedingscategorie waaraan scholieren het meeste geld
besteden.
72pGeef voor elke stelling aan of deze juist of onjuist is.
De economiedocent legt naar aanleiding van de tabellen aan een andere klas de
volgende stellingen voor.
1 Als meisjes een groter deel van hun budget aan computers zouden uitgeven,
zou hun prijsindexcijfer lager uitvallen.
2 In 2007 moet het besteedbare bedrag van jongens 3,4% hoger zijn dan in
2005 om de koopkracht in 2007 gelijk te doen zijn aan die in 2005.
3 Meisjes geven evenveel geld uit aan snoep als jongens.
82pGeef voor elke stelling aan of deze juist of onjuist is.
opgave 4Opgave 4
Allen voor een! De meeste landen van de Europese Unie (EU) hebben twee btw-tarieven. In die landen vallen luxe goederen onder een hoog btw-tarief en goederen voor eerste levensbehoeften onder een laag btw-tarief. Wat een luxe goed is en wat niet, loopt echter van land tot land uiteen. Ook de hoogte van het btw-tarief laat grote verschillen tussen de landen zien. btw-tarieven (%) in enkele EU-landen laag tarief hoog tarief België Denemarken Duitsland Frankrijk Italië Luxemburg Nederland Oostenrijk 6 − 7 5,5 10 6 6 10 21 25 16 19,6 20 15 19 20 Een politieke partij in Nederland wil aan deze verwarrende situatie een einde maken en pleit voor de invoering van één btw-tarief van 14 procent in alle EU- landen. In EU-verband kost deze aanpassing de nodige tijd en daarom wil deze partij daarmee beginnen in Nederland. Een dvd-speler wordt in Nederland als een luxe goed bestempeld. Een bepaald type dvd-speler kost de consument in Nederland in de winkel € 269. Stel dat het voorstel van de politieke partij wordt ingevoerd en dat winkeliers de consumentenprijzen volledig aanpassen aan het nieuwe btw-tarief.
Bereken wat de consument dan voor die dvd-speler in de winkel gaat betalen. In de klas ontstaat een discussie over de invoering van één btw-tarief van 14% in Nederland. Volgens Joris zullen de consumentenuitgaven aan luxe goederen in Nederland stijgen doordat de vraag naar die goederen prijselastisch is. Volgens Bo zullen de consumentenuitgaven aan goederen voor eerste levensbehoeften in Nederland stijgen doordat de vraag naar die goederen prijsinelastisch is.
Hieronder staan enkele economische verschijnselen. 1 De consumentenprijs daalt. 2 De consumentenprijs stijgt. 3 De afzet daalt. 4 De afzet stijgt. 5 De procentuele daling van de prijs is groter dan de procentuele stijging van de afzet. 6 De procentuele daling van de prijs is kleiner dan de procentuele stijging van de afzet. 7 De procentuele stijging van de prijs is groter dan de procentuele daling van de afzet. 8 De procentuele stijging van de prijs is kleiner dan de procentuele daling van de afzet.
Maak de gedachtegang van Bo af. Geef daartoe aan welke drie van de acht verschijnselen in het onderstaande schema bij d, e en f moeten worden ingevuld. De consumentenuitgaven aan Het lage btw-tarief d e f goederen voor eerste wordt verhoogd. levensbehoeften stijgen. Buitenlandse winkeliers in het grensgebied met Nederland zijn niet gelukkig met het voorstel om in Nederland als enig land één btw-tarief van 14% in te voeren.
opgave 5Opgave 5
Olie maakt voorspelling glibberig In 2005 bedroeg het nationale inkomen in Nederland 495 miljard euro. In dat jaar deed het Centraal Planbureau (CPB) een voorspelling over de hoogte van het nationale inkomen in 2006. Daarbij gaf het CPB twee varianten (zie grafiek): − de voorspelling 2006(1), gebaseerd op een olieprijs van $ 50 per vat; − de voorspelling 2006(2), gebaseerd op een olieprijs van $ 65 per vat. % 2,5 groei nationaal inkomen 2,5 ten opzichte van 2,0 1,9 voorafgaand (verandering jaar) 1,7 1,5 1,0 0,5 0,5 0,0 -0,1 -0,5 2003 2004 2005 2006(1) 2006(2) jaar
Bereken hoeveel miljard euro het nationale inkomen in 2006 lager uitkomt als de olieprijs niet $ 50 maar $ 65 per vat zou bedragen. Het CPB voorspelde ook dat in 2006 de werkloosheid bij een olieprijs van $ 65 per vat hoger zou uitkomen dan bij een olieprijs van $ 50 per vat. Deze toename van de werkloosheid is zowel van structurele aard als van conjuncturele aard.
opgave 6Opgave 6
Fiscus en woning
De fiscale aftrekbaarheid van de hypotheekrente was een belangrijk onderwerp
in de campagne van de politieke partijen voor de parlementsverkiezingen eind
2006. Enkele partijen wilden die aftrekbaarheid uit inkomenspolitieke
overwegingen afschaffen of beperken, andere partijen waren daar tegen
vanwege de te verwachten gevolgen voor de woningmarkt.
De heer Feron heeft een bruto jaarsalaris van € 70.000. Op zijn huis heeft hij
een hypothecaire schuld van € 200.000 waarover jaarlijks 4% rente betaald
moet worden. Mevrouw Van Oord heeft een bruto jaarsalaris van € 30.000. Ook
zij heeft een hypothecaire schuld van € 200.000 op haar huis waarover jaarlijks
4% rente betaald moet worden. Beiden hebben geen ander inkomen en ook
geen andere aftrekposten.
Voor de inkomstenbelasting geldt het onderstaande schijventarief.
152pBereken het belastingvoordeel voor de heer Feron als de hypotheekrente fiscaal
aftrekbaar is.
162pBereken het belastingvoordeel voor mevrouw Van Oord als de hypotheekrente
fiscaal aftrekbaar is.
Een partij wilde de aftrekbaarheid beperken en stelde voor om op de
hypotheekrente maximaal het tarief van 42% toe te passen. Kennelijk wilde deze
partij de …(1)… personele inkomensverdeling …(2)… maken.
172pWat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen?
bij (1) primaire / secundaire
bij (2) minder scheef / schever
Een andere partij was tegen elke ingreep in de aftrekbaarheid en stelde dat de
toch al grote onzekerheid omtrent de ontwikkeling van de prijzen van
koopwoningen niet onnodig moest worden vergroot.
Hieronder staan enkele ontwikkelingen die de prijzen van koopwoningen kunnen
beïnvloeden:
1 afschaffing van de fiscale aftrekbaarheid van de hypotheekrente;
2 huurverhogingen op huurwoningen;
3 stijging van de rente op hypothecaire leningen;
4 beleid van gemeenten om steeds meer grond vrij te geven voor de bouw van
koopwoningen;
5 stijgende inkomens als gevolg van sterkere economische groei;
6 afname van het gemiddelde aantal mensen dat in een woning woont.
182pWelke van deze ontwikkelingen kunnen de prijzen van koopwoningen doen
dalen?
opgave 7Opgave 7
Stop suiker in de tank
Op de Europese suikermarkt is er sprake van overheidsingrijpen. Nieuwe
ontwikkelingen kunnen er echter toe leiden dat aan dat ingrijpen een einde zou
kunnen komen. Hoe zit dat?
De suikerprijs op de wereldmarkt was in 2003 zo laag dat de Europese Unie
(EU) de Europese suikerproducenten wilde beschermen. Daarom ontvingen die
gegarandeerd een …(1)… van € 632 euro per ton suiker. Als Europese
producenten hun suiker verkochten aan het buitenland ontvingen ze slechts de
wereldmarktprijs. Het verschil tussen de garantieprijs en de wereldmarktprijs
werd in de vorm van een …(2)… door de EU bijgelegd. Suikerproducenten van
buiten de EU konden hun suiker niet in de EU verkopen doordat de prijs van hun
suiker met een …(3)… boven de € 632 werd gebracht. Om ervoor te zorgen dat
de suikerproductie in de EU niet te groot werd, hanteerde de EU een …(4)….
192pWat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen? Kies uitsluitend uit de onderstaande begrippen.
− buffervoorraad
− exportsubsidie
− invoerquotum
− invoertarief
− maximumprijs
− minimumprijs
− productiequotum
− uitvoertarief
De EU gebruikte voor haar ingrijpen het motief dat zij het inkomen van de
Europese suikerproducenten wilde beschermen.
202pNoem een ander motief waarmee de EU haar ingrijpen in de suikermarkt zou
hebben kunnen verdedigen. Licht het antwoord toe.
uit een krant (januari 2007):
De suikerprijs op de wereldmarkt breekt record na record. Bedroeg de prijs per
ton suiker in 2003 nog € 150, in 2006 was dat € 400. Die hogere prijs komt niet
doordat er meer gesnoept wordt, maar doordat uit suiker ethanol wordt gemaakt
dat kan worden gebruikt als goedkope en schone autobrandstof. Wereldwijd
rijden steeds meer auto’s op deze brandstof. In Brazilië, een grote
suikerproducent, verdwijnt al meer dan de helft van de suikeroogst in de
benzinetank. En het einde van deze ontwikkeling is nog lang niet in zicht.
De onderstaande figuur geeft de situatie op de wereldsuikermarkt in 2003 weer.
212puitwerkbijlageTeken op de uitwerkbijlage hoe de situatie op de wereldsuikermarkt in 2006 zou
kunnen worden weergegeven.
222pLeg uit dat de door de krant geschetste ontwikkeling er toe kan leiden dat de EU
gaat stoppen met het ingrijpen op de suikermarkt.
opgave 8Opgave 8
uit een krant (oktober 2006):
Chili profiteert slim van hoge koperprijs
De afgelopen maanden heeft de koperprijs een recordhoogte bereikt. Op de
kopermarkt werd 8.000 dollar per duizend kilogram koper betaald. De hoge prijs
is vooral te verklaren uit de toenemende vraag naar koper in snel groeiende
economieën zoals die van China en India.
Chili is de grootste koperproducent ter wereld en het bedrijfsleven verdient goed
aan de export van koper. Het gaat dan ook goed met de Chileense economie.
Het is echter niet alleen maar feest. De scherpe prijsstijging van koper heeft
ertoe geleid dat de koers van de nationale munt, de peso, steeg. Eind 2006 was
100 pesos daardoor $ 0,20 waard geworden terwijl dat eind 2001 nog $ 0,13
was. Exportbedrijven in Chili zoals Dole, de grootste fruitteler in het land en
Concha y Toro, wijnexporteur, hebben nadeel van de gestegen koers van de
peso.
232pBereken met hoeveel procent de koers van peso in dollars tussen eind 2001 en
eind 2006 is gestegen.
De koersstijging van de peso wordt …(1)… genoemd en wordt in de geschetste
situatie veroorzaakt door een …(2)… op de lopende rekening van de Chileense
betalingsbalans waardoor er op de …(3)… meer …(4)… pesos is dan
…(5)… pesos.
242pWat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen?
bij (1) appreciatie / depreciatie
bij (2) overschot / tekort
bij (3) kopermarkt / valutamarkt
bij (4) aanbod van / vraag naar
bij (5) aanbod van / vraag naar
252pLeg uit dat Dole en Concha y Toro nadeel hebben van de gestegen koers van de
peso.
Dankzij de goede economische situatie stroomt er veel belastinggeld in de
Chileense staatskas. De Chileense overheid geeft dit geld echter niet allemaal
uit, maar stopt een flink deel in een spaarfonds. Dit fonds wordt in vreemde
valuta’s aangehouden en is bedoeld om in slechtere tijden de economie te
kunnen stimuleren.
Om het spaarfonds te vullen, koopt de Chileense overheid …(1)… in ruil voor
…(2)…. Hierdoor wordt er een …(3)… druk op de koers van de peso
uitgeoefend waardoor de Chileense internationale concurrentiepositie
…(4)… wordt.
262pWat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen.
bij (1) peso’s / vreemde valuta’s
bij (2) peso’s / vreemde valuta’s
bij (3) neerwaartse / opwaartse
bij (4) versterkt / verzwakt
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 9Opgave 9
Meten met twee maten Elk jaar wordt door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) het nationale product gemeten. De bijdrage van de overheid aan het nationale product wordt op een andere manier gemeten dan de bijdrage van bedrijven. Het door het CBS gemeten nationale product is niet gelijk aan de feitelijke productie in ons land, doordat er naast formele productie ook nog informele productie plaatsvindt. Bij de informele productie worden twee categorieën onderscheiden.
Welke twee categorieën zijn dat? Het CBS heeft van een bedrijfstak de volgende gegevens verzameld. bedrijfstakgegevens over 2007 marktwaarde verkochte marktwaarde goederen inkopen toegevoegde waarde prijsniveau werkgelegenheid € 3.295 + 3% € 1.415 + 2,5% € 1.880 + 3,4% + 0,5% − 1,8% bedragen: procenten: × 1 miljoen verandering 2007 ten opzichte van 2006
Hoe blijkt uit de tabel dat in deze bedrijfstak de arbeidsproductiviteit in 2007 hoger is dan in 2006? Van de overheid is over 2007 het volgende gegeven: overheidsinvesteringen € 22 miljard materiële overheidsconsumptie € 9 miljard ambtenarensalarissen € 28 miljard overdrachtsuitgaven € 24 miljard De productie van de overheid wordt op een andere manier gemeten dan de productie van bedrijven omdat de overheid …(1)…. Daarom wordt de waarde van de overheidsproductie in 2007 gesteld op € …(2)... miljard.
