Eindexamen filosofie havo 2022, tijdvak 1

Leg uit dat filosoof-koningen volgens Plato ideale heersers zijn.

Een voxpop geeft niet alleen de publieke opinie weer, maar beïnvloedt die

ook. Uit onderzoek blijkt dat een voxpop zelfs meer invloed heeft dan een

expert of politicus die dezelfde informatie geeft. Gewone mensen lijken

geloofwaardiger gevonden te worden, omdat zij alleen namens zichzelf

spreken en geen andere belangen hebben.

In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan het

intellectuele vermogen om hun eigen belang te scheiden van het

algemene belang.

Beargumenteer met het voorbeeld van de invloed van voxpops of gewone

mensen volgens jou dit intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen.

Honderd jaar geleden schreef de Amerikaanse journalist Walter Lippmann

over een crisis in de democratie en journalistiek. Volgens Lippmann

waren politieke vraagstukken te complex geworden voor burgers.

Bovendien ontbrak het hun aan technologische kennis om mee te denken

over politiek. Daarom pleit Lippmann voor een regering van experts.

Dahl is het hier niet mee eens. Een regering van experts kan volgens hem

ondemocratisch zijn. Bovendien kunnen ook experts niet overal verstand

van hebben en zullen zij bepaalde expertise missen. Dahl geeft nog een

ander argument tegen een regering van experts.

Geef dit argument van Dahl weer.

Volgens Lippmann gaan democratische theorieën onterecht uit van het

bestaan van een alwetende burger die via journalistiek inzicht krijgt in de

waarheid. Lippmann stelt dat deze alwetende burger helemaal niet kan

bestaan en dat dit een probleem vormt voor de democratie.

Volgens Hans Kelsen veronderstelt een democratie een relativistische

wereldbeschouwing.

Leg met deze relativistische wereldbeschouwing uit:

− in welk opzicht Kelsen het eens is met Lippmann en

− in welk opzicht Kelsen het niet eens is met Lippmann.

Een vrije pers is een belangrijk kenmerk van de moderne democratie. Dit

betekent dat journalisten onafhankelijk hun werk kunnen doen, zonder dat

de overheid zich daarmee bemoeit.

Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van het gelijkheidsideaal in een

democratie. Volgens hem kan de vrije pers deze gevaren beperken.

Leg uit dat volgens Tocqueville een democratie tot despotisme kan leiden.

Geef vervolgens een argument dat een vrije pers dit gevaar kan

tegengaan.

Tegenwoordig willen politieke partijen en belangenorganisaties steeds

minder afhankelijk zijn van traditionele media. Zo hebben veel politieke

partijen een eigen YouTube-kanaal waar zij hun eigen journaals

presenteren.

Veel van deze nieuwe, alternatieve journaals stellen dat ze een geluid willen

laten horen dat bij de traditionele media niet of te weinig aan bod komt. Door een

kanaal als YouTube heeft iedereen toegang tot berichten en verhalen vanuit zijn

of haar politieke partij of opvattingen. De journaals zijn een nieuwe vorm om

vanuit die perspectieven te vertellen. (…)

Uiteindelijk zijn de journaals volgens [mediadeskundigen] vooral een manier om

een andere doelgroep te bereiken.

Joseph Schumpeter vergelijkt democratie met een markt. Aan dit model

stelt hij onder andere de voorwaarde van tolerantie.

Leg uit in welk opzicht de eigen journaals van politieke partijen in tekst 1

overeenkomen met democratie als markt.

Beargumenteer vervolgens of volgens jou het maken van eigen journaals

door politieke partijen voldoet aan Schumpeters voorwaarde van

tolerantie.

In 2011 introduceerde internetactivist Eli Pariser het begrip ‘filterbubbel’.

Volgens Pariser zorgt het personaliseren van sociale media voor een

fundamentele verandering van de manier waarop burgers informatie

krijgen.

De filterbubbel is volledig gericht op het individu, onzichtbaar en niet

gebaseerd op een vrije en bewuste keuze van de gebruiker. Mensen

kunnen daardoor in een spiraal van eenzijdige informatie terechtkomen,

waardoor zij alleen maar bevestigd worden in hun eigen wereldbeeld.

Uiteindelijk werkt een democratie allee n wanneer we als burgers in staat zijn om

verder te denken dan ons beperkte eigenbelang, maar daarvoor hebben we een

gedeelde blik nodig op de wereld die we samen bewonen. We moeten in contact

komen met de levens van andere mensen, andere behoeftes en verlangens. De

filterbubbel duwt ons in de tegengestelde richting: hij wekt de indruk dat ons

beperkte eigenbelang het enige is wat bestaat.

Michael Sandel stelt dat een neutrale staat ondermijnend is voor de

democratie. Hij biedt het communitarisme als alternatief.

Leg Sandels opvatting uit dat een neutrale staat ondermijnend is voor de

democratie.

Leg vervolgens met tekst 2 uit dat filterbubbels volgens het

communitarisme onwenselijk zijn.

Volgens Gert Biesta is de samenleving als geheel verantwoordelijk voor

wat Biesta politiek existeren noemt. Dit staat tegenover een

individualistische visie op democratie.

Leg uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op

democratie.

Geef vervolgens met Biesta’s idee van politiek existeren kritiek op de

filterbubbel zoals beschreven in tekst 2.

In een aflevering van de YouTube-serie VoxPop wordt het probleem van

de filterbubbel opgelost met behulp van een grabbelton. Tijdens een

straatinterview wordt voorbijgangers gevraagd om uit hun filterbubbel te

breken door voortaan online drie willekeurige groepen of partijen te

volgen. In de grabbelton zitten politieke partijen, maar ook een groep als

‘Feminisme is voor iedereen’ en de Gemeente Purmerend.

John Stuart Mill is een voorstander van volledige vrijheid van

meningsuiting. Een beperking van die vrijheid leidt volgens hem tot

dogmatisme.

Leg uit dat volledige vrijheid van meningsuiting volgens Mill in het

algemeen belang van de democratie is.

Beargumenteer vervolgens of volgens jou de grabbelton een oplossing is

voor het gevaar van dogmatisme dat Mill noemt.

Geef aan waarom de kwaliteit van beslissingen volgens Mill groter wordt

wanneer er meer burgers bij betrokken zijn.

Mill is voorstander van universeel stemrecht, maar onder voorwaarden.

Leg met Mills opvatting over stemrecht uit of een diploma-democratie

volgens Mill een probleem zou zijn.

In tegenstelling tot Mill is het volgens Schumpeter geen goed idee om

burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. Burgers zijn

als het om politiek gaat minder rationeel dan in hun dagelijks leven.

Geef een van de redenen voor deze opvatting van Schumpeter.

Leg vervolgens uit wat het verband is tussen Mills mensbeeld en zijn

ontplooiingsliberalisme.

Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen van

Schumpeter en Mill of je voor directe inspraak van burgers bij politieke

besluitvorming bent.

Een gevaar van democratie is volgens Bilgiç dat burgers kunnen gaan

stemmen op partijen die de democratie willen afschaffen. Ze citeert

journalist Michiko Kakutani:

tekst 3

Als burgers niet de moeite nemen zich basaal te informeren over de kwesties die

van invloed zijn op hun leven, geven ze de controle over deze kwesties uit

handen, of ze willen of niet. En (…) riskeren ze dat onwetende demagogen hun

democratie in gijzeling nemen, of dat democratische instellingen, langs een iets

kalmere, geleidelijkere route, verworden tot een autoritaire technocratie.

bron: Kakutani - Het einde van de waarheid - 2018

Kakutani pleit daarom voor een verbod op politieke partijen die de

democratie willen afschaffen. Zo’n verbod leidt tot de paradox van de

bescherming van vrijheid en gelijkheid.

Leg deze paradox uit met tekst 3.

Bilgiç is geen voorstander van zo’n verbod. Ze wil wel voorkomen dat de

term democratie misbruikt kan worden. Daarom geeft ze een definitie van

‘democratie’ voordat ze haar ideale democratie verder uitwerkt:

tekst 4

Democratie betekent de regering van het volk.

Deze regering van het volk kan op verscheidene manieren tot stand komen,

afhankelijk van wat men verstaat onder ‘regeren’ en onder ‘volk’, en van de mate

waarin men het volk bij de regering van de samenleving wenst te betrekken. (…)

‘Volk’ betekent in dit boek ‘alle stemgerechtigde Nederlanders’.

Het volk is kortom aan de macht in een democratie. Dit houdt, uitgaande van

deze definitie, het volgende in: hoe minder zeggenschap ‘het volk’ heeft én hoe

meer de macht berust bij een kleine groep mensen, hoe minder er sprake is van

een democratie.

bron: Bilgiç - De Black Box Democratie - 2020

Bilgiç maakt in tekst 4 een begripsanalyse van ‘democratie’ door een

definitie te geven, een vooronderstelling bij deze definitie te noemen en

een implicatie van de definitie te noemen.

Geef een begripsanalyse van ‘democratie’ met een andere definitie, een

andere vooronderstelling en een andere implicatie dan in tekst 4.

Volgens Bilgiç gaat politiek op dit moment te veel om winnen of verliezen

en te weinig om leren van gemaakte fouten. Ze noemt haar ideale

democratie een blackbox-democratie: zoals je uit de black box van een

gecrasht vliegtuig kunt leren wat er is misgegaan, zo kunnen ook politici

leren van fouten en werken aan een betere toekomst.

Bilgiç wil in de blackbox-democratie het huidige systeem van politieke

partijen afschaffen. In plaats daarvan staan bij verkiezingen

beleidsdomeinen centraal, zoals onderwijs, vrijheid en klimaat. Bij de

verkiezingen stemt het volk niet op partijen. De politici die met de

beleidsdomeinen aan de slag moeten gaan, worden geselecteerd door

loting uit een groep experts die beleidsvoorstellen maken. Dit beleid wordt

uitgevoerd door het kabinet. Maar het is de Volkskamer, die bestaat uit

mensen die ook door loting zijn gekozen uit álle stemgerechtigde

Nederlanders, die bepaalt welk beleid en welke wetten worden

aangenomen en worden uitgevoerd. Dat gebeurt als volgt:

tekst 5

Als een beleidsvoorstel eenmaal is opgesteld, gaat het naar de Volkskamer (VK):

de VK neemt het voorstel in overweging, bestudeert de verschillende

argumenten die ervoor en ertegen pleiten, en bespreekt die tijdens de zittingen.

Tijdens deze zittingen mogen de VK-leden geen blijk geven van hun eigen

standpunten, om zo partijvorming te voorkomen: het gaat erom het

beleidsvoorstel op een kritische manier te analyseren en louter de argumenten

voor en tegen te belichten. Dit gebeurt volgens de methode van het socratische

gesprek.

bron: Bilgiç - De Black Box Democratie - 2020

Bilgiç ontleent haar ideale democratie – waarin alle burgers inspraak

hebben – onder anderen aan Robert Dahl. Volgens Dahl heeft democratie

verschillende voordelen boven andere staatsvormen.

Beargumenteer met twee van deze voordelen of de blackbox-democratie

van Bilgiç wenselijker is dan niet-democratische staatsvormen.

Er zijn overeenkomsten tussen het deliberatieve model van democratie en

de blackbox-democratie.

Volgens voorstanders van het deliberatieve model heeft stemmen in een

democratie een aantal nadelen.

Leg met de begrippen ‘minderheid’ en ‘legitimiteit’ uit dat twee van deze

nadelen in tekst 5 worden opgelost.

De voorstanders van het deliberatieve model willen instemming op een

andere manier organiseren dan alleen door het uitbrengen van een stem.

Leg met tekst 5 een voordeel uit van het organiseren van instemming

volgens het deliberatieve model.

Bilgiç werd geboren in Turkije, waar zij met haar Koerdische familie tot

een culturele minderheid behoorde. Toen conflicten in de Turkse politiek

zich verplaatsten naar de maatschappij, zag de familie van Bilgiç zich

genoodzaakt naar Nederland te vluchten. In Bilgiç’ ervaring kan de

politiek grote invloed hebben op het leven van burgers. Daarom moeten in

haar ideale democratie alle burgers invloed kunnen uitoefenen op

politieke besluiten.

John Rawls gaat uit van het ‘feit van redelijk pluralisme’. Alleen politieke

autonomie kan er volgens hem voor zorgen dat verschillende culturele

groepen democratisch met elkaar kunnen samenleven.

Geef aan wat het ‘feit van redelijk pluralisme’ inhoudt.

Leg vervolgens hiermee uit dat politieke autonomie volgens Rawls een

mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus.

Beargumenteer tot slot of overlappende consensus volgens jou

noodzakelijk is voor Bilgiç’ ideale democratie.

Leg met het begrip ‘natuurtoestand’ uit wat volgens Rousseau het doel is

van het sociaal contract.

In Lord of the Flies besluiten de jongens dat de kalme Ralph de baas

wordt. Ralph stelt een vorm van directe democratie voor. Iedereen krijgt

tijdens bijeenkomsten de gelegenheid om te zeggen wat hij belangrijk

vindt en alle gezamenlijk opgestelde regels gelden voor iedereen, ook

voor Ralph. Bij de eerste bijeenkomst stemt iedereen in met drie doelen:

lol maken, overleven en een vuur brandend houden zodat eventueel

passerende schepen de rook zien en hen kunnen redden.

Volgens Rousseau is het voor een directe democratie nodig om de

algemene wil vast te leggen.

Leg met het voorbeeld van Lord of the Flies uit wat de rol van gelijkheid is

in Rousseaus opvatting van de algemene wil.

Het merendeel van de jongens in Lord of the Flies gaat liever zwemmen

en spelen dan een onderkomen bouwen en het vuur brandend houden.

Andere jongens schieten voor hun plezier dieren en houden dan uitzinnige

feesten. De leider van de jagers, Jack, vindt het democratische systeem

van Ralph niet goed werken. Hij grijpt de macht zonder met de anderen te

overleggen of hen te laten stemmen, en zet Ralph aan de kant. Jack leidt

een streng regime van bevelen en straffen.

Volgens Plato zal elke democratie uiteindelijk vervallen tot een tirannie.

Leg met het voorbeeld van Lord of the Flies uit dat volgens Plato elke

democratie vervalt tot tirannie.

Lord of the Flies loopt niet goed af. Er sterven drie kinderen. De schrijver

van het boek, William Golding, wilde laten zien dat er een kwaadaardig

beest schuilt in elk mens. Golding had zelf als soldaat de

Tweede Wereldoorlog meegemaakt en was ervan overtuigd dat bruut

geweld geen culturele uitzondering is, maar verankerd zit in de natuur van

de mens. Als leraar probeerde hij deze opvatting over te brengen op zijn

leerlingen.

Goldings opvatting als leraar is niet neutraal.

Volgens Amy Gutmann mogen onderwijsprofessionals nooit alleen de

zeggenschap over onderwijs krijgen, omdat het ideaal van neutraliteit

volgens haar omstreden is.

Beargumenteer of jij het eens bent met Gutmanns opvatting dat

neutraliteit een omstreden ideaal is in het onderwijs, met:

− het voorbeeld van Goldings opvatting als leraar,

− het begrippenpaar ‘goed en kwaad’ en

− het begrippenpaar ‘natuur en cultuur’.

Volgens Milton Friedman kan te veel overheidsbemoeienis met de inhoud

van onderwijs leiden tot indoctrinatie.

Leg uit welke twee kwaliteitseisen de overheid volgens Friedman aan

onderwijs mag stellen vanuit democratisch burgerschap.

Geef vervolgens een argument dat deze opvatting van Friedman

indoctrinatie niet kan tegengaan.

Historicus en journalist Rutger Bregman vertelt een ander verhaal over

jongens op een onbewoond eiland. Hij schetst een waargebeurde

geschiedenis uit 1966, waarin zes jongens van een streng christelijke

kostschool op de eilandengroep Tonga schipbreuk leden op een

onbewoond eiland in de Stille Oceaan.

Waar de jongens in de verzonnen Lord of the Flies ruzie kregen over het vuur,

lieten de jongens in de echte Lord of the Flies hun vlam nooit meer uitgaan,

meer dan een jaar lang. De kinderen spraken af in duo’s te werken en maakten

een strak rooster. Twee werkten in de moestuin, twee kookten, en twee stonden

op de uitkijk. Soms hadden ze ruzie, maar als dat gebeurde, gingen ze even uit

elkaar. De een naar de ene kant van het eiland, de ander naar de andere kant,

tot ze waren afgekoeld. (…) Iedere dag begonnen en eindigden de jongens met

zang en gebed.

Uit tekst 6 komt een mensbeeld naar voren dat haaks staat op het

pessimistische mensbeeld uit Lord of the Flies. Het mensbeeld dat blijkt

uit tekst 6 zou kunnen aansluiten bij het mensbeeld van Rousseau in de

natuurtoestand, maar ook bij Nietzsches beeld van de mens als kuddedier

binnen de slavenmoraal, zoals hij de moraal van het christendom noemt.

Beargumenteer bij welk van deze twee mensbeelden tekst 6 volgens jou

het best aansluit.

Geef vervolgens met tekst 6 een kritiekpunt op het andere mensbeeld.

De jongens van Tonga worden na 15 maanden gered door een rijke, witte

zakenman. Bregmans beschrijving van dit waargebeurde verhaal wordt

verfilmd door een grote Hollywoodstudio.

Antropoloog Payal Arora reageerde kritisch op Bregmans artikel en de

verfilming. Ze verwijt Bregman dat hij in het verhaal te weinig aandacht

besteedt aan de koloniale en raciale geschiedenis van Tonga. De strenge

christelijke cultuur van de Tongaanse jongens is volgens haar het gevolg

van diepgaande politieke beïnvloeding tijdens het kolonialisme door

westerse, witte missionarissen. Daarbij is de oorspronkelijke cultuur op

Tonga vernietigd. Volgens Arora kan je op basis van het verhaal over

deze schipbreuk dus niet concluderen dat de menselijke natuur ‘goed’ is,

zoals Bregman doet. Zij vreest dat op basis van Bregmans verhaal en

conclusie de zoveelste hoopvolle feelgood-Hollywoodfilm gemaakt gaat

worden waarin de ongelijkheid uit de geschiedenis stilzwijgend wordt

bevestigd. Ze roept op om te stoppen dergelijke verhalen te vertellen.

Volgens Bhikhu Parekh kan niet elk verhaal zomaar verteld worden onder

het mom van de vrijheid van meningsuiting. Bijvoorbeeld omdat sommige

verhalen bepaalde belangen dienen en omdat niet elk verhaal kan worden

begrepen als zoeken naar waarheid.

Leg uit dat deze twee redenen van Parekh te herkennen zijn in Arora’s

kritiek op de verfilming van het verhaal van Bregman.

De politieke beïnvloeding door westerse, witte missionarissen op Tonga

zorgde ervoor dat het Tongaanse staatshoofd indertijd openlijk het

christendom omarmde en in het openbaar uitdroeg. Sommigen zien het

idee van de lekenstaat als een oplossing voor de uitdaging die diversiteit

aan een democratie stelt.

Leg uit dat de lekenstaat de spanning tussen vrijheid en gelijkheid kan

oplossen.

Leg vervolgens uit dat Tonga geen lekenstaat is.