Eindexamen filosofie havo 2022, tijdvak 2

Leg uit bij welk van deze twee argumenten van Mill het eerste voorbeeld

van Caselli aansluit.

Leg vervolgens uit dat Caselli’s tweede voorbeeld aansluit bij Mills andere

argument.

Uit reacties op Caselli’s artikel blijkt dat sommige ouders betwijfelen of

jongeren wel betrokken moeten worden bij politiek, zoals deze moeder:

Mill pleit voor volledige vrijheid van meningsuiting. Daarvoor geeft hij vier

redenen.

Beargumenteer of jij het eens bent met deze opvatting van Mill, met:

− twee van de vier redenen die Mill hiervoor geeft en

− tekst 1.

Om jongeren te betrekken bij politieke besluitvorming bestaan er al vele

jaren jongerenafdelingen van politieke partijen. Bovendien hebben veel

gemeentes een kinderraad en jongerenambassadeurs.

Een jongerenambassadeur uit Den Bosch vertelt dat zij en haar

medeambassadeurs gevraagd en ongevraagd adviezen geven aan de

gemeente over thema’s die zij belangrijk vinden, zoals de effecten van

coronamaatregelen op jongeren. Ze verzamelen daarover zelf informatie

bij jongeren en overleggen met ambtenaren of de wethouder. In het begin

werden de jongerenambassadeurs niet serieus genomen, maar inmiddels

hebben ze goede contacten met ambtenaren en worden hun adviezen

meegenomen in politieke besluiten.

Voorstanders van het deliberatieve model stellen dat het debat de kern is

van een democratie.

Leg uit dat het idee van jongerenambassadeurs past in het deliberatieve

model van democratie met:

− het begrip ‘legitimiteit’ en

− het gegeven dat jongeren een minderheid zijn.

Alexis de Tocqueville vraagt zich af of het gelijkheidsideaal in een

democratie burgers echt vrij maakt. Hij ziet despotisme als een gevaar

van een democratie.

Leg uit dat volgens Tocqueville:

− het gelijkheidsideaal kan leiden tot despotisme en

− lokale jongerenambassadeurs dit gevaar zouden kunnen verminderen.

Om deel te nemen aan een democratie kan het nodig zijn om jongeren via

het onderwijs een democratische cultuur aan te leren. Dat kan vanuit

verschillende soorten onderwijs.

Filosoof en psycholoog Alison Gopnik is tegen een uniform schoolsysteem

waarin leerlingen door de overheid vastgestelde waarden en

vaardigheden krijgen aangeleerd. Zij pleit juist voor variatie:

Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen instrumentele en

intrinsieke waarden.

Leg dit onderscheid uit met een voorbeeld.

Geef vervolgens met tekst 2 een argument dat onderwijs een

instrumentele waarde heeft.

Gopniks bezwaar tegen een uniform schoolsysteem sluit in een bepaald

opzicht aan bij Biesta’s kritiekpunt dat onderwijs in burgerschap uitgaat

van een individualistische visie op democratie.

Biesta heeft nog twee andere kritiekpunten op onderwijs in burgerschap.

Leg uit in welk opzicht Gopnik het eens zal zijn met Biesta’s kritiekpunt

van een individualistische visie op democratie.

Leg vervolgens voor beide andere kritiekpunen van Biesta uit in welk

opzicht Biesta en Gopnik het niet met elkaar eens zullen zijn.

Jongeren meer betrekken bij politieke besluitvorming, is dat nu wel of

geen goed idee? Als je uitgaat van het paternalisme-argument van Milton

Friedman voor overheidsbemoeienis met onderwijs, kun je stellen dat

meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluitvorming geen goed

idee is.

Geef het paternalisme-argument van Friedman weer.

Beargumenteer vervolgens met dit argument van Friedman of jij een voor-

of tegenstander bent van meer betrokkenheid van jongeren bij politieke

besluiten.

Leg Dahls opvatting uit dat een succesvolle democratie weinig culturele

diversiteit toelaat.

Leg vervolgens met de waarden eenheid en verscheidenheid uit welk

argument Albrecht kan geven tegen deze opvatting van Dahl.

Albrecht wijst erop dat de landen in Europa in de loop van de tijd zijn

ontstaan, soms pas heel recent, terwijl de geschiedenis van Europa veel

ouder is:

Volgens Albrecht houdt Europese democratie in dat de soevereiniteit en

beslissingsbevoegdheid, dat wil zeggen de hoogste zeggenschap, bij het

volk liggen.

Geef bij Albrechts definitie van een Europese democratie weer:

− van welke vooronderstelling in tekst 3 hij bij deze definitie uitgaat en

− welke implicatie in tekst 3 uit deze definitie volgt.

Veel inwoners van Europa vinden de manier waarop democratie in de

Europese Unie georganiseerd is niet democratisch. Ze vinden dat ze te

weinig directe invloed hebben op de Europese politiek en niet voldoende

vertegenwoordigd worden. De Europese Unie wordt ervaren als

machthebber uit Brussel: een groep experts die zich met Europese wetten

van buiten- en bovenaf bemoeit met de regels van de lidstaten, zoals

Nederland.

Volgens Joseph Schumpeter moet de rol van burgers juist beperkt zijn.

Leg deze opvatting van Schumpeter uit met de begrippen ‘rationaliteit’ en

‘politieke expertise’.

Beargumenteer vervolgens met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke

expertise’ of een grotere betrokkenheid van burgers in een Europese

democratie volgens jou wenselijk is.

In Europa zijn verschillende bewegingen opgekomen om de Europese

Unie (EU) democratischer te maken. Een daarvan is Democracy in

Europe Movement 2025, afgekort DiEM25.

Volgens DiEM25 is het goed dat de EU de Europese volkeren na een

lange periode van oorlogen vreedzaam bij elkaar heeft gebracht. Volgens

DiEM25 maakt de EU de belofte echter niet waar om van Europa een

bloeiende democratie te maken en is er in het huidige Europa nog te veel

sprake van ongelijke welvaart en kansen. Het maakt bijvoorbeeld uit of je

wordt geboren op het arme Bulgaarse platteland of in het rijke centrum

van Parijs. Bovendien is het huidige Europa volgens DiEM25 door

nationalisme, racisme en de dreiging van geweld niet veilig voor alle

burgers.

Volgens Dahl zijn er verschillende redenen waarom democratie

wenselijker is dan elke andere staatsvorm.

Geef met twee van deze redenen van Dahl twee argumenten voor het

streven van DiEM25 dat de EU democratischer moet worden.

Volgens DiEM25 functioneren Europese politici slecht doordat ze

adviezen opvolgen van de financiële wereld en de grootindustrie. De

machthebbers in Europa spreken volgens DiEM25 wel in naam van de

democratie, maar in werkelijkheid maken ze zich vooral zorgen om de

economische belangen in Europa.

Volgens Schumpeter is competitie goed voor democratie. Als er tenminste

voldaan wordt aan een aantal voorwaarden, zoals een professioneel

ambtenarenapparaat en het accepteren van het advies van experts.

DiEM25 stelt dat een vrije Europese democratie zonder overheersing door

slecht functionerende machthebbers mogelijk is.

Geef een argument voor deze stelling van DiEM25 met Schumpeters

voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat.

Geef een argument tegen deze stelling van DiEM25 met Schumpeters

voorwaarde van het accepteren van het advies van experts.

Ook de Duitse filosoof Ulrike Guérot wil dat de EU democratischer wordt

en dat Europa een republiek wordt waarin iedereen gelijk is. Het Europa

van de burgers, de Europese Republiek, moet het elite-project van de EU

vervangen.

Het begrip ‘utopie’ kent een dubbele betekenis.

Leg deze dubbele betekenis van het begrip ‘utopie’ uit met tekst 4.

Het organiseren van een democratie binnen één staat met verschillende

(sub)culturen is al ingewikkeld. Het omvormen van de EU tot een

Europese Republiek is nog veel complexer.

Volgens Guérot kan dit worden opgelost door Europa op te delen in

verschillende regio’s. In de middeleeuwen kende Europa meer dan vijftig

regio’s rondom knooppunten van steden. Deze regio’s met hun eigen

cultuur kunnen volgens Guérot de nieuwe provincies van de Europese

Republiek worden. Ze noemt als voorbeeld Baskenland, dat nu zowel

deels Spaans als Frans is, maar in de Europese Republiek een

zelfstandige regio zou zijn. Mensen in zo’n culturele regio hebben veel

meer een gedeelde identiteit en gedeelde opvattingen over het goede

leven dan mensen in de huidige natiestaten, zoals Frankrijk en Spanje.

De stem van een culturele regio in de Europese democratie zal volgens

Guérot veel eensgezinder en krachtiger zijn dan de huidige stem vanuit

cultureel verdeelde natiestaten.

Volgens John Rawls zou Guérots Europese Republiek neutraal moeten

zijn tegenover de vijftig culturele regio’s waaruit die republiek bestaat.

Leg uit:

− wat volgens Rawls de betekenis is van ‘het feit van redelijk pluralisme’

en

− dat volgens Rawls politieke autonomie een mogelijkheidsvoorwaarde

is voor overlappende consensus.

Geef vervolgens met de opvatting van Rawls een argument dat Guérots

Europese Republiek beperkt zou moeten zijn tot de basisstructuur van de

samenleving.

De culturele en religieuze verschillen in het huidige Europa zijn groot,

maar in een Europese republiek met vijftig verschillende regio’s zullen de

culturele en religieuze verschillen bínnen die regio’s volgens Guérot klein

zijn. Zo wordt er in regio’s in West-Europa gemiddeld genomen anders

gedacht over abortus of homoseksualiteit dan in sommige Oost-Europese

regio’s.

Volgens Michael Sandel is neutraliteit in een democratie onwenselijk en

onmogelijk.

Beargumenteer of Guérots voorstel van een indeling in regio’s tot meer

democratie leidt, met Sandels opvatting dat neutraliteit in een democratie:

− onmogelijk is en

− onwenselijk is.

Leg uit welke overeenkomst er volgens Plato is tussen de indeling van de

ziel en de indeling van de maatschappij.

Leg vervolgens uit dat het doel van de nobele leugen overeenkomt met de

omschrijving van propaganda in tekst 5.

Het mensbeeld van Bernays is sterk beïnvloed door zijn oom Sigmund

Freud, de grondlegger van de psychoanalyse. Net als Freud was Bernays

ervan overtuigd dat mensen gedreven worden door irrationele krachten.

Met behulp van propaganda zouden de onbewuste verlangens en

begeerten van mensen in een democratie gestuurd kunnen worden.

Plato is kritisch over de democratie als staatsvorm. Volgens hem heeft

een democratie een negatief effect op het karakter van mensen en zal

een democratie onvermijdelijk ten onder gaan.

Leg uit welke overeenkomst er is tussen Plato’s beeld van de

democratische mens en het mensbeeld van Bernays.

Leg vervolgens met Plato’s beeld van de democratische mens uit dat

volgens Plato de democratie onvermijdelijk ten onder gaat.

Beargumenteer tot slot of het gebruik van Bernays’ propaganda volgens

jou de democratie van de ondergang kan redden.

Met zijn ideeën over propaganda legde Bernays de basis voor wat nu

reclame en public relations (pr) heet. Voor het beïnvloeden van mensen

baseerde Bernays zich op inzichten over de psychologie van de massa:

Volgens Jean-Jacques Rousseau is de mens in de moderne samenleving

zijn natuurlijke vrijheid verloren. In de democratie kan de mens als

‘citoyen’ deze vrijheid terugwinnen.

Leg uit dat de ‘citoyen’ van Rousseau niet vatbaar is voor de psychologie

van de massa in tekst 6.

Zowel Friedrich Nietzsche als Joseph Schumpeter benadrukt dat de mens

negatief beïnvloed wordt door de groep. Daardoor zijn ze kritisch over de

democratie.

Leg met tekst 6 uit dat de groep een negatieve invloed heeft op de mens

in een democratie:

− volgens Nietzsche en

− volgens Schumpeter.

De Nederlandse kunstenaar Jonas Staal maakt hedendaagse

propagandakunst waarmee hij een nieuwe democratie wil vormgeven. Dat

is volgens hem nodig, omdat nu op een niet-democratische manier wordt

besloten wie mee mag doen aan de democratie.

Staal geeft het voorbeeld van Clearing House.

de Europese Unie, die bepaalt welke politieke organisaties als

terreurorganisaties worden aangemerkt. Clearing House heeft als doel de

democratie te beschermen tegen dreiging van buitenaf, maar gaat hierbij

volgens Staal ondemocratisch te werk. Zo neemt de commissie in het

geheim beslissingen, waardoor er geen democratische controle is op het

besluitvormingsproces. Deze beslissingen hebben grote gevolgen voor

afscheidingsbewegingen die een eigen staat willen stichten. Van de ene

op de andere dag wordt een organisatie als terroristisch bestempeld:

leden mogen worden vervolgd, paspoorten worden afgepakt en

banktegoeden worden bevroren. Bovendien kunnen deze groepen zich

niet in een proces of rechtszaak tegen het besluit verdedigen.

Volgens George van den Bergh zijn er twee gronden waarop een partij

uitgesloten mag worden zonder dat dit een schending is van de principes

Geef met een van deze twee gronden een argument dat de werkwijze van

Clearing House wel past bij de principes van de democratie.

Geef vervolgens met de andere grond een argument dat de werkwijze van

Clearing House niet past bij de principes van de democratie.

Een voorbeeld van Staals propagandakunst is de Nieuwe Wereldtop, die

hij sinds 2012 organiseert. Voor de eerste editie nodigde hij alle

groeperingen uit die op de internationale terreurlijsten staan. Daarbij

maakt hij bewust geen onderscheid tussen bewegingen die opkomen voor

onderdrukte bevolkingsgroepen en bewegingen die bereid zijn om

terroristisch geweld tegen burgers te gebruiken. Op deze manier wil Staal

een tegenparlement vormen waarin uitgesloten groepen zelf spreekrecht

krijgen over deze uitsluiting van de huidige democratie.

Leg met het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop uit wat de anarchistische

uitdaging aan de democratie inhoudt.

De Nieuwe Wereldtop vindt plaats in musea en kunstinstellingen. Staal

maakt hierbij gebruik van de vrijheid van de kunst. Deze vrijheid is

gebaseerd op de vrijheid van meningsuiting.

Leg met de vrijheid van meningsuiting de paradox van de bescherming

van vrijheid en gelijkheid uit.

Beargumenteer vervolgens met deze paradox en het werk van Staal of er

volgens jou grenzen zijn aan de vrijheid van kunst in een democratie.